Ebook 100 điều cần biết về phong tục thờ cúng của người Vệt: phần 1 - NXB Hồng Đức

100 DIÊU CẦN BIẾT VÊ PHONG TỤC THỞ CÚNG CỦA NGƯỜI VIỆT.. Lễ Cắt tiên duyên[r]

PHỌNG TỤC

THƠCỦNG

CỦA NGƯƠI VIẸT

Aiífc

100 DIÊU CẦN BIẾT

VÊ PHONG TỤC THỞ CÚNG CỦA NGƯỜI VIỆT

MINH ĐƯỜNG

100 Điểu

CẰN BIẾT VỂ

PHONG TỤC THỜ CÚNG CÙA NGƯỜI V IỆT

NHÀ XUẤT BẢN HỒNG ĐÚC

LỜI NÓI ĐẨU

M ỗi dân tộc đều có phong tục tập quán truyền thống riêng Nước Việt ta tự hào là m ột nước có nền văn hóa đ ậ m đà bản sắc dân tộc Đây là nền tảng tinh thần vững chắc góp p h ầ n h ìn h th à n h con người Việt N am mới, vừa hiện đại vừa giàu tín h dân tộc.

Trong qu a n niệm của người Việt xưa và nay thi quan niệm thờ cúng được coi là m ột đạo lý Thờ cúng đã trở th à n h m ột tập tục truyền thống, có vị trí hết sức đặc biệt trong đời sống tinh thần của dân tộc Cùng với tiến trin h lịch s ử của dân tộc, nó là s ự bồi lắng, kết tụ những giá trị đạo đức q u ý báu của con người Việt N am Biểu hiện rõ về p h ong tục thờ cúng của người Việt là phong tục thờ thiên nhiên có từ ngàn xưa - thờ Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện (tức là thần mây, thần mưa, th ầ n sấm , th ầ n chớp); tiếp đó là thờ nhân thần - các vị a n h h ù n g d â n tộc có công với dân, với nước, các

Tổ nghề, T h à n h hoàng làng, và thờ cúng Tô tiên, ông

bà, cha mẹ trong g ia đinh '' Người Việt tiến hà n h nghi lễ thờ cúng không chỉ đơn th u ầ n là trong gia đinh m à còn diễn ra ở các nơi thờ tự công cộng n h ư ở đinh, chùa, miếu, phủ N ghi lễ thờ cúng n h ằ m xác lập "mối liên hệ" giữa người sông với người chết, giữa người ở thê giới hiện tại và thê giới tâm linh.

Thời điểm mà người ta tiến hành thờ cúng là nhữ ng ngày trong gia đinh có người sinh nở, cưới hòi, giỗ họ, khao thọ, cúng giỗ, tang ma, uà những ngày lễ, tết định kỳ và không định kỳ trong năm Thông qua nghi lễ thờ cúng, người ta m uôn gửi găm tinh cảm biết ơn đôi với th ế hệ trước, thê’ hiện lòng hiếu thảo.

Không p hải hất kỳ người Việt nào cũng hiểu rõ nguồn gốc, ý nghĩa, nghi thức, việc sắm lễ vật và văn khán cụ th ể của từng ngày lễ, tiết trong năm Do vậy, chúng tôi đã sưu tầm và biên soạn cuốn "100 đ i ể u c ầ n

b i ế t v ề p h o n g t ụ c t h ờ c ú n g c ủ a n g ư ờ i V iệ t" hy vọng

sẽ cung cấp một ph ầ n nhỏ lượng tri thức phong p h ú về phong tục tập quán của người Việt, đồng thời, tạ o ih u ậ n lợi cho mọi người kh i thực thi việc hàn h lễ Điều đặc hiệt, chúng tôi còn trích dẫn thêm một sô phong tục thờ cúng của một sô'dãn tộc thiêu sô 'để hạn đọc tham khảo.

Hy vọng rằng, cuốn sách này sẽ giúp bạn đọc có thêm những hiểu biết cần thiết về phong tục thờ cúng truyền thông của người Việt, đê mọi người có ý thức bảo

vệ và g iữ g ìn nhữ ng giá trị truyền thông quý giá của dân tộc.

PHONG TỤ C THỜ CÚNG

I PHONG TỤC THỜ CÚNG GIA TIÊN

I.Cúng mụ cho trẻ sơ sinh

D â n g ia n xư a q u a n niệm rằ n g , đ ứ a trẻ ra đòi là do mười h a i b à M ụ đ ã dày công n ặ n lên Vì vậy, theo

p h o n g tụ c xư a và đ ến n a y v ẫn còn duy trì, kh i đứ a trẻ

đ ầv cữ (bé tr a i ch ào đời được 7 ngày, bé gái chào đòi được 9 ngày), hoặc đầy th á n g tuổi, gia đ ìn h tắ m rử a cho trẻ , rồi sắm m ột b ữ a tiệc gọi là đo àn du p h ạ n (tức là

b ữ a cơm trò n trặ n ) đế cú n g tạ ơn các bà M ụ, và cầu xin các b à M ụ b a n cho đ ứ a tr ẻ mọi điều tố t làn h

M ột sô nơi tiệc cú n g b à M ụ có th ể làm lúc n g ày sin h

th ứ b a hoặc đầy th á n g , đủ tră m n g ày hoặc đầy n ăm tuổi, đó cũ n g là dịp cú n g cáo gia tiê n và m ừng đ ứ a trẻ

Lễ v ậ t c ú n g b à M ụ gồm: 12 đôi hài, 12 m iếng trầ u , các th ứ b á n h tr á i và m âm tôm , cua, ốc đê cuôi cù n g đủ

ch ia đ ều cho 12 người để d â n g 12 bà M ụ (n h iều nơi các

lễ v ậ t c ú n g th ư ờ n g là 13 th ứ , vì họ cho rằ n g có 12 bà

M ụ và 1 bà C h ú a Lễ cú n g m ụ sẽ được tổ’ chức k h i trẻ đầy th á n g )

VĂN KHÂN CÚNG MỤ

N am mô A Di Đà Phật!

N am mô A Di Đà Phật!

N am mô A Dì Đà Phật!

K ính lạy:

- Đức Tiên M ụ đại tiên chúa

- Đức Thập nhị bộ Tiên nương

- Hoàng thiên hậu Thô ch ư vị Tôn thần

- Đức B ản cảnh Thành hoàng, B ản x ứ T h ổ địa

- Tô tiên, hương linh nội, ngoại

Hôm nay là n g à y th á n g n ă m (Am lịch).

Vợ chồng con là:

N gụ tại:

S in h đưỢc con trai (con gái) đ ặ t tên là:.

C húng con thành tăm sửa biện: hương hoa, lễ vật Dâng lên trước án

K ính cẩn tâu trinh:

N hờ ơn thập phương ch ư Phật, chư Thánh hiền, chư vị Tiên Bà,

8

Các đ ấ n g T hần linh, Thô công địa mạch, T h ổ địa chính thần,

T ổ tiên nội, n g o ạ i

Cho con sinh ra cháu, tê n

sin h n g à y

Đã được mẹ tròn con vuông.

(N ếu là n g à y đầy cữ, đầy th á n g , đầy n ă m th ì th a y vào b ài k h ấ n )

Cúi xin chư ưỊ Tiên Bà, chư vị Tôn thần giáng lăm trước án

C hứng g iá m lòng thành, thụ hưởng lễ vật

Phù hộ độ trì, che chở con cháu

Được ăn ngon, ngủ yên

Vô bệnh vô tật, vô tai vô ương, vô hạn vô ách

P hù hộ cho cháu được tươi đẹp, thông minh, sáng láng

T h ăn m ệnh binh yên cường tráng

Kiếp kiếp được hường vinh hoa p h ú quý

Toàn g ia chúng con được an khang, th ịn h vượng

N h â n là n h nảy nở, nghiệp d ữ tiêu tan

Bôn m ù a không hạn ách nào xâm

T ám tiết hưởng vinh quang th ịn h vưỢng

X in th à n h tâm kín h lễ.

Cẩn tấu!

2 Cúng dẩy tháng cho trẻ

Con đầy cữ đẻ, cha mẹ sám lễ cúng đầv cữ, tới khi con đầy th á n g lại cú n g đầy th á n g Q ua m ột cữ, một

th á n g là con trẻ đã qu a m ột giai đoạn tro n g đời người

C ú n g đầy th á n g , ngoài việc cú n g bà M ụ với đồ lễ

n h ư cú n g đầv cữ, còn có cúng Thổ công và gia tiên

N h iều gia đ ìn h giàu có, còn làm m ột b ủ a tiệc k h o ản đãi mòi họ h à n g và b ạ n bè th â n h ữ u đến dự và ch ia V U I

K hách đ ên dự cú n g đầy th á n g , chỉ m an g q u à m ừng đứa trẻ , chứ khô n g có q u à m ừ ng cho m ẹ đứ a trẻ n h ư kh i đầy cữ

Văn khăn (tham khảo bài văn khấn ở m ục 1 Cúng

m ụ cho trẻ sơ sinh).

3 Tục ra gã - Một nét văn hóa ở Chu Hóa, Phú Thọ

ơ x ã C hu H óa (Lâm Thao, P h ú Thọ), tụ c r a gà cho các bé tra i sin h tro n g n ăm có từ thời phong k iế n cách

đ ây h à n g tră m n ăm K hi hòa b ìn h lập lại, đ ìn h là n g trở

th à n h n h à kho hỢp tác xã nông nghiệp, tục r a gà tạ m thời bị q u ên lãng Song 10 n ăm trở lại đây, đ ìn h làn g được khôi phục, th eo đó tụ c ra gà được coi trọ n g và trở

th à n h pho n g tụ c khô n g th ể th iế u tro n g n h ữ n g n g ày đ ầu

n ă m mới Tục ra gà đưỢc h a i làng; L àn g T hư ợng và làn g

H ạ du y tr ì và bảo tồn

Thòi phong kiến, tục ra gà vào ng ày m ù n g 5 tế t

được tố chức r ấ t công phu: gia d in h nào sin h được con

tr a i (gọi là Đ inh), Sẽ chọn m ột con gà trô n g từ 3 - 4kg

10

(k h ô n g chọn gà th iế n ), trưốc T ết 4 - 5 th á n g n hôt gà vào lồng, h à n g n g ày bón cho gà ă n 3 lầ n /n g à y b ằ n g cơm

n ó n g trộ n cám gạo loại ] Đến n g ày 5 T ết, gia ch ủ mô

gà, th ố i xôi làm lễ g á n h ra đ ìn h làng Lễ cú n g b ắ t đ ầu

từ 1 giờ sán g , lầ n lượt từ n g gia đ ìn h nhờ các cụ già

th ô n g th ạ o c ú n g lễ s a u kh i cú n g xong trờ i vừ a sáng, tô chức th i xem con gà n h à ai to đẹp n h ấ t Mọi người tin

rà n g gà càn g to, đẹp th ì đứ a trẻ sẽ khỏe m ạ n h , h ay ăn

ch ó n g lớn S á n g ra , d â n là n g đến xem r ấ t đông và cùng

n h a u hưở ng lộc n g a y tạ i đình

N gày n ay , các gia đ ìn h khô n g tổ chức bón gà được

m à chọn con gà trố n g to k h o ản g 3,5 - 4,5kg, cú n g xong

m a n g về n h à mời a n h em nội tộc đ ến ă n m ừ ng cho dòng

họ có th ê m m ột c h á u tra i khỏe m ạn h K hông chỉ các

c h á u sin h r a ở h a i là n g trê n đưỢc làm lễ ra gà m à cả các

c h á u sông với bô m ẹ ở mọi m iền của Tô quôc th ì ông bà,

họ h à n g ở q uê v ẫ n tiế n h à n h làm lễ ra gà k h i có th à n h

v iên mới chào đời Tục ra gà ở h a i là n g T hư ợng và làng

H ạ ỏ C hu H óa m a n g đậm tín h chất tín ngưởng về phong tục thờ cúng P h ậ t ở đinh làng của người Việt cô. Thông

q u a h ìn h th ứ c n ày , n g ay từ k h i sin h ra , con người đã

g á n c h ặ t với tổ tiê n , cộng đồng Đ ây là n é t đẹp tru y ề n

th ô n g v ă n h óa c ủ a m ột là n g quê cần được bảo tồ n đê th ê

h ệ con c h á u lu ô n lu ô n nhớ về cội nguồn, qu ê hương

4 Cúng cáo gia tiên để ghi tên con vào gia phả (hay còn gọi là vào họ)

Lễ cú n g cáo gia tiê n để ghi tê n con vào gia p h ả là

tụ c lệ đ ã có từ xưa, k h ô n g p h ải là m ột lễ mới x u ấ t hiện

Họ n ào đ ã có n ề n ếp sẵ n th ì tấ t cả các th ê h ệ con ch áu

11

đời sa u cứ theo lệ cũ m à tiế n h à n h Còn đôi với n h ữ n g

họ mới phục hồi lại việc họ, ch ư a vào nề nếp, th ì có th ể

th a m k h ảo m ột vài k in h n g h iệm m à ch úng tôi đ ư a ra dưối đây;

- Y ết cáo tổ tiê n đ ặ t tê n trẻ sơ sinh: Theo lệ cũ chỉ

sa u k h i đối chiếu gia p h ả, kiên g các trư ờ n g hỢp p h ạm

h u ý (đ ặ t tê n trù n g với tê n h u ý của tổ tiê n và th â n n h â n

g ần gũi n h ấ t, kê cả nội ngoại) s a u đó mối ch ín h thứ c

đ ặ t tê n h u ý cho trẻ sơ sin h , y ết cáo tổ tiê n và xin vào sổ

họ N gày n ay p h ả i làm th ủ tụ c k h a i sin h kịp thời, trư ờ n g hỢp ở xa quê, k h ô n g kịp về đổì chiếu gia phả,

n ếu trù n g tê n hu ý tổ tiê n trự c hệ th ì tìm cách đổi, hoặc

tr á n h gọi th ô n g th ư ờ n g tro n g n h à

Lễ y ết cáo tổ tiê n r ấ t đơn giản, chỉ cần n é n hương cơi trầ u , ch én rưỢu cũ n g xong, th ư ờ n g y ết cáo k ế t hỢp vối lễ tê tô h à n g n ám T ấ t cả con ch áu tro n g họ sin h

cù n g n ă m th ì tô chức m ột lượt

- Vào sổ họ: T h ứ tự sổ họ ghi th eo n ă m sin h , ai sin h trước ghi trước, sin h s a u ghi sau T rường hỢp n h iề u

n ă m bị m ấ t sổ n ay mối lập lại sô họ, th ì p h ả i th ố n g kê

th eo đơn vị hộ gia đ ìn h h o à n c h ỉn h cả họ, sa u đó mới lập sổ tiế p đối với n h ữ n g tr ẻ sơ sinh

Sô mẫu: Họ tên (tên huý, tên thường gọi): Con ông bà:

Thuộc đời thứ:

Chi thứ:

Con thứ:

N gày tháng n ăm sinh:

N gày vào sô họ: _

12

- Con gái vào sổ họ: B ất cứ tr a i h ay gái, sau kh i sin h đ ểu có lễ y ế t cáo tố tiê n đê được tổ tiê n p h ù trì p h ù

hộ, n h ư n g n h iê u họ n g ày xư a k h ô n g vào sổ họ đối với con gái, cho' r ằ n g "nữ n h â n ngoại tộc", con gái là con người ta , lón lên đi làm d â u lo cơ n g h iệ p n h à chồng, vì

th ê k h ô n g công n h ậ n con gái vào họ Tuy vậy, ngay trư ớc C ách tạ n g T h á n g T ám - 1945 m ột số họ đã xoá bỏ điều b ấ t công đó, coi con gái cũ n g có mọi quyền lợi,

n g h ĩa vụ n h ư con tra i

K hi x ã hội v ă n m in h tiế n bộ th ì v ấn đề b ìn h đ ẳ n g

n a m - n ữ c àn g p h ả i đ ặ t lên h à n g đ ầ u và p h ải thự c h iện cho tố t Do vậy các họ cần đặc b iệ t q u a n tâ m đến con gái v à n à n g d âu M ột dòng họ được coi là tiế n bộ, đoàn

k ế t g iữ a các th à n h v iên th ì b ả n th â n mỗi người p h ả i

b iế t n h ìn n h ậ n v à coi trọ n g vai trò củ a người p h ụ nữ, coi trọ n g v ai trò người mẹ, người vỢ, người cô, người chị

C ả nước đ a n g r a sức v ậ n động kê ho ạch hoá gia đình,

m ục tiê u đ ã v à đ a n g th ự c h iệ n việc coi con gái cũ n g n h ư con tra i, đ iều n à y cũ n g đồng n g h ĩa với việc v ận dụn g

p h o n g tụ c p h ả i p h ù hỢp với tư duy th ò i đại, cái gì là h ủ

tụ c th ì c ầ n k iê n q u y ế t loại bỏ

5 Cúng đẩy năm cho trẻ

C ú n g đ ầy n ă m c ũ n g gọi là c ú n g đầy tuổi, h ay còn gọi là "cúng th ô i nôi" hoặc "lễ th ô i nôi" (tức là không

n ằ m tro n g nôi n ữ a) N goài việc cú n g lễ còn có tụ c th ử

đ ứ a trẻ V ào hôm cú n g đ ầy n ă m c h a m ẹ cho trẻ ă n m ặc đẹp C h a m ẹ bày cu n g tê n , giấy b ú t trư ớc m ặ t bé tr a i và

13

ỏ bày dao kéo, kim , chỉ trưóc m ặt bé gái Kdu tr é n h ìn

th ấ y các đồ v ậ t đ ặ t trước, tự trẻ sẽ n h ặ t lấy m ột th ứ mà

c h ú n g thích Người ta n g h ĩ rằng: K hi bé tr a i n h ặ t kiếm , cung hay giấy b ú t, th ì sa u này có th ế th eo con đường bin h nghiệp h ay v ăn chương Bé gái chọn kim chỉ th ì sau này sẽ là m ột cô gái có tà i nội trỢ, nữ công gia

c h á n h đảm đang

C úng đầy n ăm , n h iề u gia đ ìn h sắm cỗ k h á th ịn h soạn mời k h á c h k h ứ a n h iề u hơn là ng ày cú n g đầy cữ, đầy th án g

6 Lễ khai tên cho con

Trưóc đây, n h ữ n g gia đ ìn h ngày đ ầ u tiê n cho con đi học, p h ải chọn ng ày tốt, sắm lễ, tắ m rử a, c ắ t tóc cho trẻ ,

ă n mặc ch ỉn h tề rồi làm lễ cáo gia tiên S a u k h i người cha k h ấ n lễ tạ i b à n thò, th ì đứ a trẻ cũ n g p h ả i lễ bốn lễ

ba vái để xin tổ tiê n ông b à p h ù hộ cho được th ô n g

m inh, học h à n h tiế n bộ Tục xưa là vậy, n ay v ẫn còn tồn

tạ i ở các nưốc v ù n g nông th ô n của nưóc ta

S au k h i ỏ n h à , ch a hoặc m ẹ của trẻ ă n m ặc ch ỉn h

tề, d ẫ n con đ ến n h à th ầ y xin n h ậ p học Xưa, mỗi gia

đ ìn h kh i đư a trẻ tới n h à th ầ y , đồng thời đội m ột m âm lễ gồm; trà , rượu, tr ầ u cau, đ ĩa xôi, con gà đ ến lễ T h ầ y đồ

sẽ làm lễ T h á n h (tức là Đức K hổng Tử), tạ i b à n thờ riê n g hoặc ở m iếu th ò Đức K hổng Tử, rồi cú n g cáo với gia tiê n về việc n h ậ n th ê m m ột m ôn sin h S a u đó đứa trẻ mới được học bài đ ầ u tiê n với th ầ y đồ

14