Vúái lûáa tuöíi êëu nhi: Caác nhaâ chuyïn mön goåi giai àoaån têm lyá naây laâ Premieâre Enfance, búãi tûâ àêy, àûáa beá bùæt àêìu “thöi nöi”, lêîm chêîm têåp ài nhûäng bûúác àêì[r]
Trang 2
MU C ÅC C LU Å C C Å C
CẤC GIAI ÀOẨN PHẤT TRIÏÍN TÊM LYÁ CUÃA TRỄ 4
Têm lyá trễ trûúác vâ sau khi sinh 5
Nuå cûúâi hôa nhêåp xậ hưåi .8
Con bẩn vâ phong cấch riïng cuãa bế 9
Tịm hiïíu têm lyá trễ em 10
Têm lyá lûáa tuưíi êëu nhi (1 - 3 tuưíi) 12
Têm lyá lûáa tuưíi nhi àưìng (3 - 7 tuưíi) 14
Têm lyá lûáa tuưíi thiïëu nhi (7 - 11 tuưíi) 16
Têm lyá trễ khi cha mể ly hưn 22
Thuá nuưi 24
Chûáng suy nhûúåc 26
CẤC GIAI ÀOẨN PHẤT TRIÏÍN SINH LYÁ CUÃA TRỄ 28
Nhûäng dêëu hiïåu cẫnh bấo trễ chêåm phất triïín 29
Trùỉc nghiïåm: Bẩn biïët gị vïì sûå phất triïín cuãa trễ? 33
Àấp ấn trùỉc nghiïåm kiïën thûác vïì sûå phất triïín cuãa bế 37
Con tưi bõ luân û? 42
Trang 3
Laâm sao biïët chùæc rùçng con töi phaát triïín bònh thûúâng? 43
Giai àoaån tûå chùm soác baãn thên .45
Sau àoá treã phaát triïín thïë naâo? .47
Ngön ngûä trong nùm àêìu tiïn 49
Khaã nùng tûå chùm soác úã tuöíi têåp ài 50
Giuáp àúä beá trong tûâng giai àoaån phaát triïín 54
Sûå phaát triïín cuãa treã 12 thaáng tuöíi 59
Con töi coá phaát triïín bònh thûúâng khöng? .62
Phaát triïín têm thêìn vêån àöång chung 64
SÛÅ PHAÁT TRIÏÍN CUÃA TREÃ 67
Phaãn xaå kyâ diïåu cuãa treã sú sinh 68
Sûå phaát triïín cuãa treã tûâ 25 àïën 30 thaáng tuöíi 70
Sûå phaát triïín cuãa treã tûâ 13 àïën 18 thaáng tuöíi 72
Sûå phaát triïín cuãa treã tûâ 31 àïën 36 thaáng tuöíi 74
Sûå phaát triïín cuãa treã tûâ 19 àïën 24 thaáng tuöíi 76
Giai àoaån 00 - 12 thaáng: giuáp vêån àöång baân tay 79
Laâm sao àïí treã mau lúán 82
Sûå phaát triïín cuãa treã têåp ài (Treã 13 thaáng tuöíi) .86
Sûå phaát triïín cuãa treã 14 thaáng tuöíi 88
Sûå phaát triïín cuãa treã 15 thaáng tuöíi 90
Sûå phaát triïín cuãa treã 16 thaáng tuöíi 92
BIÏÍU ÀÖÌ TÙNG TRÛÚÃNG 94
CAÁC GIAI ÀOAÅN PHAÁT TRIÏÍN NÙNG KHIÏËU CUAÃ TREÃã 95
Giuáp treã coá khiïëu giaãm cùng thùèng 96
Trang 4
Con töi bõ chïị nhaơo vò quaâ thöng minh 98
Hònh nhû con baơn coâ nùng khiïịu? 100
5 - 8 tuöíi bõ choơc gheơo vò thöng minh quaâ 103
Giuâp treê coâ khiïịu hoơc töịt úê trûúđng 105
Lađm thïị nađo ăïí giuâp treê coâ nùng khiïịu tiïịn böơ thïm ngoađi giúđ hoơc úê trûúđng? 107
Lađm gò khi con coâ nùng khiïịu? 109
Lađm thïị nađo ăïí giuâp treê hođa mònh vađo trûúđng hoơc? 111
Möơt ặâa treê coâ khiïịu nghôa lađ gò? 112
Con baơn coâ khiïịu khöng? 113
Nhađ trûúđng xûê lyâ trûúđng húơp treê em coâ khiïịu nhû thïị nađo? 115
Lađm gò ăïí giuâp treê coâ khiïịu? 116
Díịu hiïơu coâ khiïịu cuêa treê 5 - 8 tuöíi 117
Kiïím tra nùng khiïịu cuêa treê 119
Con baơn ăïịn tuöíi ăi hoơc chûa? 121
Trang 5
CA CAÁC Á C C GIA I I ÀO AÅN N PHA H AÁT Á T T TR IÏÍN N TÊM M M L L LY YÁ Á Á TREÃÃ
EM M
Trang 6
Tím lyâ treê trûúâc vađ sau khi sinh
Trong thúđi kyđ mang thai, bađ meơ traânh lo íu, thíịt voơng Nhû thïị, beâ ra ăúđi múâi khoeê maơnh, khöng bõ röịi loaơn tím lyâ Trûúâc khi ra ăúđi, beâ vađ meơ lađ möơt khöịi thöịng nhíịt Beâ cuđng ùn, cuđng nguê, cuđng coâ nhûông caêm xuâc thay ăöíi giöịng meơ Nïịu trong thúđi kyđ mang thai, ngûúđi meơ thûúđng buöìn baô, lo íu, ặâa beâ sinh ra coâ thïí gùơp nhûông víịn ăïì tím lyâ nhû quaâ hiïịu ăöơng, thuơ ăöơng hoùơc nùơng hún coâ thïí díîn ăïịn tûơ kyê ríịt cao
Trong buơng meơ Beâ coâ khaê nùng gò?
- Khaê nùng nghe: Tûđ 6 thaâng, trong buơng meơ, beâ ăaô coâ thïí nghe ặúơc tiïịng noâi, nhõp tim cuêa meơ cuôngnhû ím thanh bïn ngoađi
Nhûông thûơc ngiïơm cuêa caâc nhađ tím lyâ Phaâp cho thíịy, ngay tûđ khi múâi ra ăúđi, ặâa beâ ăaô cûê ăöơng ăaâp ûâng vúâi tiïịng goơi cuêa meơ Vúâi gioơng ngûúđi khaâc, beâ nùìm ýn
Taơi Nhíơt Baên coâ cuöơc thûê nghiïơm vúâi nhûông treê söịng gíìn sín bay Sau khi ra ăúđi, beâ víîn nguê ýn khi coâ tiïịng öìn cuêa maây bay trong khi nhûông treê khaâc giíơt mònh thûâc díơy
Ăöịi vúâi treê sinh non, hiïơn nay, ngûúđi ta thûúđng aâp duơng phûúng phaâp kang-gu-ru, íịp beâ trûúâc ngûơc Caâch nađy töịt hún löìng íịp, giaêm tyê lïơ tûê vong do nhiïîm truđng
Vïì mùơt tím lyâ, beâ ặúơc tiïịp xuâc trûơc tiïịp vúâi da thõt meơ, nghe nhûông ím thanh quen thuöơc tûđ luâc trong buơng meơ nhû: nhõp tim, ím sùưc, gioơng noâi cuêa meơ
- Khaê nùng nhòn: Thõ giaâc lađ cú quan xuíịt hiïơn ríịt súâm Khi kñch thñch aânh saâng, beâ nhùưm mùưt laơi
Trang 7
- Võ giaâc: Khi meơ ùn thûâc ùn ngoơt nhiïìu, khaê nùng nuöịt cuêa beâ tùng lïn Vúâi chíịt mùơn thò ngûúơc laơi
- Xuâc giaâc: Beâ coâ khaê nùng xaâc nhíơn ăau ăúân khi bõ kñch thñch
Sau khi ra ăúđi - Gia ằnh coâ vai trođ gò?
Sau khi ra ăúđi, nhûông giaâc quan nađy cađng phaât triïín Cuđng vúâi hïơ thíìn kinh, beâ coâ thïm cú quan khûâu giaâc Vò thïị, khi gùơp muđi khöng thñch, beâ quay mùơt ăi
Caâch cho con buâ: Töịt nhíịt, nïn cho beâ buâ sûôa meơ Khi cho buâ, ngûúđi meơ phaêi thoaâi maâi vïì tím lyâ, chó nghô vïì con Tû thïị phaêi thoaêi maâi, khöng eâp beâ buâ Nïịu beâ oơc, ngûng cho buâ ngay, öm beâ vađo lođng vöî vïì, vuöịt ve
Trao ăöíi bùìng mùưt: Trong khi chùm soâc, nhòn thùỉng vađo mùưt beâ
Trao ăöíi qua gioơng noâi: Thûúđng xuýn noâi chuýơn vúâi beâ, gioơng chíơm, ím ăiïơu dõu dađng Beâ seô duđng tiïịng khoâc cuêa mònh ăïí traê lúđi meơ Meơ cöị gùưng hiïíu ặúơc nhûông ýu cíìu cuêa beâ
Tuy nhiïn, ngûúđi meơ cíìn lûu yâ: beâ khoâc do nhiïìu nguýn nhín (do ăoâi buơng, giíơn húđn, íịm ûâ, giaê vúđ, bïơnh )
Thúđi gian gíìn guôi sau sinh: Luâc úê trong buơng meơ, beâ ặúơc meơ lađm höơ tíịt caê: tûđ ùn, uöịng, uê íịm, giûô an toađn
Khi ra ăúđi, beâ bõ taâch khoêi meơ Vïì mùơt sinh hoơc, ăíy lađ cuâ söịc tím lyâ ăíìu tiïn cuêa beâ Vò thïị, thúđi gian gíìn guôi cuêa meơ vúâi beâ sú sinh ríịt quan troơng, ñt nhíịt lađ 4-6 thaâng ăíìu ăúđi Nïịu meơ quaâ bíơn, nïn thu xïịp vùưng mùơt trong thúđi gian beâ nguê hoùơc cöị gùưng úê bïn con sau giúđ lađm viïơc
Vai trođ cuêa böị vađ gia ằnh: Sûơ coâ mùơt thûúđng xuýn, ăöơng viïn,
an uêi cuêa böị seô giuâp cho meơ ýn tím, öín ắnh vïì tím lyâ
Trong giai ăoaơn sú sinh, ngûúđi böị coâ aênh hûúêng giaân tiïịp ăïịn beâ thöng qua ngûúđi meơ
Chuâng ta ăïìu biïịt rùìng, beâ lađ möơt caâ nhín ăöơc líơp Ăïí giuâp beâ phaât triïín tím lyâ töịt, böị meơ phaêi ặúơc trang bõ nhûông kiïịn thûâc cú
Trang 8
baên vïì tím lyâ, traânh nhûông phiïìn nhiïîu khoâng ăaâng coâ ăöịi vúâi ặâa con thín ýu cuêa mònh
Maâch baơn: Kiïím tra tím lyâ beâ taơi:
- Khoa Tím lyâ Treê em, Bïơnh viïơn Nhi ăöìng II, 14 Lyâ Tûơ Troơng, Q1, TPHCM
- Viïơn Nhi, Laâng Thûúơng, Hađ Nöơi
(Chi phñ tuđy loaơi trõ liïơu)
Trang 9
Nuå cûúâi hôa nhêåp xậ hưåi
Nuå cûúâi àêìu tiïn cuãa bế mang lẩi niïìm hẩnh phuác vư búâ cho nhûäng ngûúâi buưíi àêìu lâm cha mể Sau nhûäng tuêìn bế khốc, nguã, vâ phất triïín khấ nhanh, bưỵng nhiïn em bế nhịn bẩn vâ mĩm cûúâi vúái ấnh mùỉt trong sấng Àưëi vúái bế, àêy chđnh lâ khúãi àiïím cuãa sûå hôa nhêåp xậ hưåi Àưëi vúái mưåt sưë cha mể, àậ kiïåt sûác vị nhûäng àïm thûác trùỉng vâ têët bêåt suưët ngây chùm sốc bế thị nuå cûúâi àêìu tiïn cuãa bế lâm cho hổ cẫm àưång vư cuâng vâ àố lâ luác tịnh yïu thûúng dânh cho bế trân ngêåp trong lông
Khi nâo bế cûúâi?
Nuå cûúâi hoâ nhêåp thûúâng xuêët hiïån khoẫng giûäa tuêìn thûá tû vâ tuêìn thûá sấu Trûúác khoẫng thúâi gian nây, àưi luác bẩn cố cẫm giấc lâ bế cûúâi nhûng àố chĩ lâ nhûäng nuå cûúâi khưng cố chuã yá do bế no sûäa hay ài tiïíu Nuå cûúâi thûåc sûå cuãa bế lâ khi chuáng cûúâi to hún vâ lêu hún nuå cûúâi thoấng qua cuãa bế luác múái sinh, mưåt àùåc àiïím àïí nhêån
ra lâ ấnh mùỉt cuãa trễ lanh lúåi vâ nhịn thùèng vâo bẩn khi nố cûúâi
Àêìu tiïn trễ sệ cûúâi vúái bêët kyâ ngûúâi quen hay ngûúâi lẩ – mĩm cûúâi vúái cẫ cấi mùåt nẩ nhùn nhố Sau mưåt vâi thấng, bế chĩ cûúâi vúái nhûäng ngûúâi mâ chuáng biïët vâ khưng cố phẫn ûáng vúái nhûäng khuưn mùåt mâ chuáng cẫm thêëy khưng quen
Àïí trễ cûúâi nhiïìu hún
Cấch dïỵ nhêët àïí khuyïën khđch cho bế cûúâi lâ hậy nhịn bế êu yïëm vâ cûúâi vúái bế Khuưn mùåt êëm ấp vâ thên thûúng cuãa bẩn sệ lâm cho bế an lông vâ vui vễ mĩm cûúâi
Trang 10
Con baơn vađ phong caâch riïng cuêa beâ
Lađ cha meơ, chuâng ta nïn quan saât vađ lùưng nghe phong caâch riïng cuêa con mònh Khöng nïn so saânh tñnh caâch con mònh vúâi nhûông beâ khaâc
Muơc ăñch chñnh cuêa viïơc thöng hiïíu caâc suy nghô cuông nhû caâc phaên ûâng cuêa beâ khi beâ diïîn ăaơt yâ mònh lađ giuâp ngûúđi lúân nhíơn biïịt caâ tñnh cuêa em beâ ăoâ Thíơt tuýơt vúđi khi hiïíu ặúơc con mònh nhíơn thûâc möi trûúđng xung quanh nhû thïị nađo vađ caâch beâ phaên ûâng laơi caâc taâc nhín kñch thñch xung quanh beâ ra sao Ăíy lađ bûúâc ăíìu quan troơng giuâp baơn hiïíu ặúơc caâ tñnh cuêa beâ Sûơ thöng hiïíu nađy múê ra möơt caânh cûêa cho baơn thíịy roô tñnh caâch cuêa con mònh sau nađy
Möîi beâ ăođi hoêi möîi caâch döî dađnh khaâc nhau vađ cuông phaên ûâng khaâc nhau khi ăoâi hoùơc caêm thíịy khoâ chõu Möîi beâ phaên ûâng laơi sûơ thay ăöíi nhiïơt ăöơ möơt caâch khaâc nhau, vađ caâch tûđng beâ ăöịi xûê vađ tûúng taâc vúâi ngûúđi sùn soâc mònh cuông khaâc nhau Baơn khöng nïn so saânh tñnh caâch cuêa con mònh vúâi nhûông ặâa treê khaâc Töịt hún, chuâng
ta nïn quan saât, lùưng nghe phong caâch riïng biïơt cuêa con mònh
Coâ thïí theo doôi caâ tñnh nađy ngay tûđ nhûông tuíìn lïî ăíìu tiïn sau khi beâ chađo ăúđi Beâ nhu mò, tríìm tônh hay söi nöíi hoaơt baât? Trûúâc sûơ kiïơn múâi, vñ duơ nhû líìn ăíìu tiïn ặúơc tùưm, beâ coâ nhuât nhaât khöng? Hoùơc beâ coâ thñch thuâ trûúâc sûơ kiïơn múâi meê ăoâ? Cađng lûu yâ nhûông díịu hiïơu nađy cuêa beâ, baơn seô biïịt roô caâc ûâng xûê thñch húơp vúâi caâ tñnh riïng cuêa beâ Cađng chùm chuâ lùưng nghe, baơn seô cađng ăoaân trûúâc ặúơc nhiïìu caâch ûâng xûê cuêa beâ trong nhûông thaâng ngađy sùưp túâi vađ trong tûúng lai sau nađy
Muöịn biïịt thïm chi tiïịt, haôy lađm trùưc nghiïơm cho con baơn
Trang 11
Tòm hiïíu tím lyâ treê em
Tím lyâ hoơc lađ möơt khoa hoơc tòm hiïíu vïì yâ thûâc con ngûúđi ăïí biïịt mònh biïịt ngûúđi, biïịt ûâng xûê cho húơp tònh húơp lyâ, biïịt söịng möơt caâch hađi hođa vađ sung maôn, ăïí trûúêng thađnh töịt ăeơp, tûúng ûâng vúâi tûđng lûâa tuöíi, vađ traânh ặúơc nhûông thíịt baơi trïn ặúđng ăúđi
Ăoâ lađ möơt khoa hoơc vïì con ngûúđi vúâi nhûông suy tû vađ hađnh ăöơng, caêm nhíơn vađ tûúng taâc, bïn trong vađ bïn ngoađi, chiïìu síu vađ chiïìu röơng Tíịt caê ăïìu ặúơc quan saât, mö taê vađ giaêi thñch, ăöịi chiïịu vúâi thûơc tïị kinh nghiïơm chung cuêa xaô höơi, cuêa nhín loaơi
Tûđ líu, trïn thïị giúâi, khoa Tím lyâ hoơc ăaô phaât triïín, cuêng cöị vađ ăem laơi nhiïìu kïịt quaê to lúân cho híìu nhû tíịt caê caâc ngađnh khoa hoơc xaô höơi vađ tûơ nhiïn cuêa nhín loaơi Tím lyâ hoơc ặúơc ắnh nghôa nhiïìu caâch ăïí chuâng ta coâ thïí thíịu ăaâo ặúơc hïịt moơi khña caơnh nhû trïn
Nhû thïị, tím lyâ chñnh lađ cuöơc söịng con ngûúđi vúâi muön hònh muön daơng, ăíìy bñ nhiïơm, ríịt khoâ khaâm phaâ vađ khöng bao giúđ coâ thïí hiïíu cho troơn veơn, búêi ăöịi tûúơng cuêa noâ lađ con ngûúđi, luön chuýín biïịn, lúân lïn vađ triïín núê vïì thín xaâc líîn tinh thíìn
Tòm hiïíu tím lyâ treê em:
Trong chûđng mûơc cuêa víịn ăïì giaâo duơc thanh thiïịu niïn vađ thiïịu nhi, caâc nhađ sû phaơm vađ giaâo duơc cuông seô khöng thïí nađo boê qua, khöng tòm hiïíu khoa Tím lyâ hoơc ăùơc biïơt ăöịi vúâi tûđng lûâa tuöíi caâc em
Chuâng ta seô líìn lûúơt nghiïn cûâu dûơa vađo nhûông thađnh quaê quyâ giaâ, tñch luôy tûđ bao thúđi, cuêa bao ngûúđi cuông nhû chñnh caâc neât ăùơc thuđ truýìn thöịng cuêa dín töơc Viïơt Nam chuâng ta nûôa
Trang 12
Ngoađi ra, möîi ngûúđi chuâng ta cuông nïn ăöịi chiïịu laơi vúâi chñnh kinh nghiïơm thúđi thú íịu vađ niïn thiïịu cuêa mònh, nhûông gò mònh ăaô
bõ gaânh chõu thiïơt thođi, cuông nhû nhûông gò mònh ăaô may mùưn ặúơc ăoân nhíơn
Xin haôy luön nhúâ: baên thín möîi ngûúđi chuâng ta ăïìu tûđng lađ möơt ặâa treê nhoê Víơy, xin ặđng biïịn caâc treê nhoê höm nay thađnh “nhûông öng cuơ non”, caâc “bađ thaânh nhoê”, nghôa lađ bùưt caâc em phaêi ríơp khuön vïì tím lyâ vađ luín lyâ theo kiïíu ngûúđi lúân, möơt ăiïìu mađ ngađy xûa chñnh chuâng ta ăaô bûơc böơi khoâ chõu vađ ím thíìm ăïì khaâng möîi khi bõ aâp ăùơt!
Baơn coâ thïí líìn lûúơt tòm hiïíu tím lyâ caâc em úê tûđng ăöơ tuöíi thïí lyâ
Trang 13
Tím lyâ lûâa tuöíi íịu nhi (1 - 3 tuöíi)
Trong thûơc tïị, úê ăöơ tuöíi nađy, caâc em víîn cođn hoađn toađn thuöơc vađo vođng tay chùm soâc vađ giaâo duơc cuêa böị meơ vađ anh chõ trong gia ằnh caâc em Thïị nhûng, nïịu con baơn ăaô qua tuöíi nađy mađ ăïịn bíy giúđ baơn múâi quan tím thò víîn cíìn nghiïn cûâu thíịu ăaâo giai ăoaơn nađy ăïí coâ thïí hiïíu ặúơc caâc diïîn biïịn tím lyâ núi chaâu beâ Núi möîi möơt con ngûúđi luön coâ sûơ phaât triïín liïn tuơc tûđ ăöơ tuöíi nađy sang ăöơ tuöíi khaâc, caâi trûúâc lađm tiïìn ăïì cho caâi sau kïị thûđa
Vúâi lûâa tuöíi íịu nhi: Caâc nhađ chuýn mön goơi giai ăoaơn tím lyâ nađy lađ Premieđre Enfance, búêi tûđ ăíy, ặâa beâ bùưt ăíìu “thöi nöi”, líîm chíîm tíơp ăi nhûông bûúâc ăíìu ăúđi, ặa tay súđ nùưm bíịt cûâ víơt gò nùìm trong tíìm tay, doôi mùưt khaâm phaâ nhûông khung caênh tûúng ăöịi xa hún vađ hoađn toađn múâi laơ, phaơm vi tûúng quan tiïịp xuâc vúâi ngûúđi khaâc cuông röơng hún chûâ khöng chó dûđng laơi núi vođng tay ngûúđi meơ Do víơy, cíìn chuíín bõ cho beâ möơt khöng gian vađ möi trûúđng an toađn, khoaâng ăaông, khöng ö nhiïîm vïì tiïịng ăöơng vađ khñ thúê, coâ nhiïìu ăöì víơt trođn trônh, dïî thûúng, nhiïìu mađu sùưc hađi hođa mađ híịp díîn
Ngoađi ra, bíìu khñ tûúng quan chung quanh phaêi nhíịt thiïịt lađ sûơ tròu mïịn, ýu thûúng, haơnh phuâc Giíịc nguê cuêa caâc em coâ thïí ặúơc níng niu bùìng ím nhaơc, nhíịt lađ nhûông ăiïơu ru húđi dín gian Viïơt Nam vađ nhaơc cöí ăiïín ïm dõu cuêa Tíy phûúng
Toâm laơi, ăíy lađ thúđi kyđ cuêa nhûông giaâc ăöơng (sensori motrice) múê ra cho caâc em nhûông tiïịp xuâc víơt chíịt vađ nhûông tûúng quan nhín
võ, chuê ýịu dûơa vađo nguô giaâc (nhòn, nghe, ngûêi, nïịm, súđ) vûúơt tröơi hún hùỉn giai ăoaơn beâ cođn nùìm trong nöi hoùơc ặúơc böìng ùĩm trïn tay cuêa ngûúđi lúân
Trang 14
Cuông cíìn phaêi nhòn nhíơn rùìng: ăiïìu gò ăaô lađ khúêi ăíìu thò tíịt ýịu seô lađ nïìn taêng hïịt sûâc quan troơng cho tûúng lai Ngay trûúâc lûâa tuöíi íịu nhi nađy, caâc nhađ chuýn mön ăang múê ra möơt giai ăoaơn ngûúơc vïì thúđi kyđ ặâa beâ cođn nùìm trong buơng meơ ăïí khúêi sûơ viïơc giaâo duơc möơt caâch giaân tiïịp bùìng khoa Thai Giaâo