By compiling and analyzing studies related to the behavior of wind and solar investors in the world, particular in Germany, the author evaluates the factors that influence on the decis[r]
Trang 1TỔNG QUAN VỀ ĐẦU TƯ ĐIỆN GIÓ, MẶT TRỜI
VÀ ĐỀ XUẤT CHO VIỆT NAM
Đỗ Thị Hiệp
Đại học Điện lực
Tóm tắt: Thực tế tại các quốc gia phát triển năng lượng tái tạo cho thấy nhà đầu tư dự
án điện gió và mặt trời rất đa dạng Mỗi nhà đầu tư có nguồn lực và mục tiêu khác nhau khi đầu tư vào lĩnh vực này Bên cạnh nguồn vốn, con người, các yếu tố khách quan thuộc về thể chế chính sách, trình độ phát triển công nghệ, điều kiện tự nhiên có ảnh hưởng đáng kể đến quyết định của nhà đầu tư trong việc lựa chọn công nghệ và quy mô dự án Bằng việc tổng hơp, phân tích các nghiên cứu liên quan đến hành vi của nhà đầu tư điện gió và mặt trời trên thế giới, đặc biệt tại Đức, tác giả đánh giá các yếu
tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư dự án điện gió và mặt trời Trong đó, yếu tố chính sách được phân tích kĩ nhằm hiểu được ảnh hưởng khác nhau của mỗi loại cơ chế, công cụ chính sách đến từng nhóm nhà đầu tư Căn cứ vào đó người làm chính sách có thể điều chỉnh cơ chế, công cụ chính sách định hướng nhà đầu tư đạt được mục tiêu phát triển Với thực tế phát triển điện gió và mặt trời ở Việt Nam, tác giả đề xuất một
số công cụ thúc đẩy phát triển đầu tư lĩnh vực này
Từ khóa: nhà đầu tư, dự án điện gió, dự án điện mặt trời, chính sách năng lượng
Abstract: Renewable energy development countries show that investors in wind and
solar power projects are very diverse Each investor has different resources and goals when investing in this area In addition to capital resource, people, objective factors of policy institutions, technology development level, natural conditions have a significant influence on the decision of the investor on the choice of technology and scale of projects By compiling and analyzing studies related to the behavior of wind and solar investors in the world, particular in Germany, the author evaluates the factors that influence on the decision of investment in wind and solar power projects In particular, policies are carefully analyzed to understand the different effects of each type of policy instrument to investor groups Since then, policymakers have been able to adjust their policy-driven tools to achieve their target With the actual development of wind and solar power in Vietnam, the author proposes some tools to promote investment in this field
Keywords: investors, wind power projects, photovoltaic projects, energy policy
1 ĐẶT VẤN ĐỀ
Phát triển nguồn điện từ năng lượng gió và mặt trời là xu hướng trên thế giới và Việt Nam cũng không nằm ngoài xu thế đó Khai thác điện gió và mặt trời ở Việt Nam mới ở giai đoạn khởi động, do vậy đầu tư vào các nguồn năng lượng này là cơ hội nhưng cũng là thách thức lớn đối với các nhà đầu tư Đó là cơ hội bởi vì nhà đầu tư không phải lo giải quyết đầu ra do nhu cầu năng lượng ở Việt Nam ngày càng tăng Điện năng cần sản xuất đáp ứng mục tiêu phát triển kinh tế với tăng trưởng GDP bình
Trang 2quân ở mức 7.0%/năm giai đoạn 2016 – 2030 (Quy hoạch điện VII điều chỉnh, 2016) Mặc dù có cơ hội lớn nhưng nguồn điện gió và mặt trời ở Việt Nam vẫn đang bước những bước rất chậm và ngắn Dẫn đến điều này một phần bởi các nhà đầu tư còn hạn chế về nguồn lực, mặt khác thách thức đầu tư vào phân khúc này khá lớn, nhiều rào cản Tính đến cuối năm 2016, Việt Nam chỉ có 159.2 MW điện gió được lắp đặt và chưa có điện mặt trời hòa lưới điện quốc gia [EVN, 2016]
Mặc dù còn nhiều khó khăn và thách thức, nhưng trước thực tế nguồn năng lượng hóa thạch đang ngày một cạn kiệt, không những thế con người đang phải đối mặt với ô nhiễm môi trường từ các nguồn điện hóa thạch, để đảm bảo an ninh cung cấp điện, tận dụng được lợi thế công nghệ điện gió và mặt trời ngày một rẻ và hoàn thiện, tránh sự tăng giá của nguồn năng lượng hóa thạch trong tương lai, tăng điện gió và mặt trời, giảm điện từ năng lượng hóa thạch trong cơ cấu nguồn điện là chính sách hợp lý Chúng
ta không phủ nhận sản xuất điện từ gió và mặt trời ảnh hưởng lớn đến ổn định cung cấp điện Tuy nhiên, nghiên cứu trên thế giới cho thấy vấn đề này có thể dần khắc phục bằng các giải pháp công nghệ
Để từng bước tích hợp nguồn điện gió và mặt trời vào hệ thống cung cấp điện, trước hết các quốc gia cần đề ra các con số mục tiêu trung và dài hạn Đức là một trong những quốc gia đi đầu về phát triển nguồn điện gió và mặt trời trên thế giới Mục tiêu của quốc gia này là nâng tỷ trọng điện năng từ nguồn điện tái tạo trong tổng điện năng tiêu thụ chiếm 40 - 45% vào năm 2025, 55 – 60% vào năm 2035 và ít nhất 80% vào năm 2050 (EEG, 2014) Việt Nam đặt mục tiêu đưa công suất nguồn điện mặt trời lên khoảng 850 MW vào năm 2020, khoảng 4,000 MW vào năm 2025 và 12,000 MW vào năm 2030 Tương tự, đưa tổng công suất nguồn điện gió lên 800 MW, 2,000 MW và 6,000 MW lần lượt vào các năm 2020, 2025 và 2030 (428/QĐ-TTg) Bài toán đặt ra là Việt Nam cần làm gì để thu hút nhà đầu tư điện gió và mặt trời nhằm đạt được mục tiêu
đề ra cả về tổng công suất và tỷ trọng đóng góp của các loại công nghệ Tiếp cận vấn đề
từ kinh nghiệm thực tế tại các quốc gia có điện gió và mặt trời chiếm tỷ trọng đáng kể trong cơ cấu nguồn điện, nghiên cứu sẽ từng bước tìm giải đáp cho các câu hỏi sau:
1 Có những nhóm nhà đầu tư điện gió và mặt trời nào? Mục tiêu và nguồn lực của họ ra sao?
2 Hiện có những loại công nghệ và quy mô điện gió và điện mặt trời nào?
3 Các yếu tố thuộc về môi trường đầu tư ảnh hưởng như thế nào đến từng nhóm nhà đầu tư?
4 Xu hướng lựa chọn công nghệ và quy mô dự án của từng nhóm nhà đầu tư là như thế nào?
Để trả lời các câu hỏi trên, nghiên cứu được chia làm 5 phần Trong mục 2 tác giả phân loại nhà đầu tư, xác định động lực, nguồn lực của các nhóm nhà đầu tư Môi trường đầu tư, đặc biệt nhấn mạnh vai trò của công cụ chính sách ảnh hưởng đến quyết định của nhà đầu tư là đối tượng nghiên cứu ở mục 3 Mục 4 giới thiệu các loại công
Trang 3nghệ, quy mô dự án điện gió và mặt trời hiện nay, dự đoán xu hướng đầu tư tại Đức
Trong mục 5, tác giả tóm tắt thực trạng đầu tư điện gió và mặt trời ở Việt Nam và đưa
ra một số đề xuất về cơ chế, công cụ chính sách để phát triển các nguồn điện này
2 NHÀ ĐẦU TƯ, MỤC TIÊU VÀ NGUỒN LỰC
2.1 Phân loại nhà đầu tư
Trái ngược với nhà đầu tư dự án nguồn điện từ năng lượng hóa thạch chỉ thường
là các công ty điện lực và các công ty sản xuất điện độc lập, nhà đầu tư dự án điện gió
và mặt trời rất đa dạng Phân loại nhà đầu tư có thể dựa vào cơ cấu vốn (Masini, et al.,
2010), chủ sở hữu, lĩnh vực kinh doanh chính (Bergek, et al., 2013), hay kinh nghiệm
Theo báo cáo của IRENA (2015), tỷ trọng đầu tư dự án điện gió và mặt trời của các đơn
vị tư nhân chiếm trên 85%, khu vực nhà nước chỉ chiếm dưới 15% Tại Đức, nhà đầu tư
có thể được phân nhóm như được trình bày ở Bảng 1 dưới đây (Werner, et al., 2016)
(Nelson, et al., 2016):
Bảng 1 Nhà đầu tư dự án điện gió và mặt trời tại Đức
Các công ty điện lực lớn EON, RWE, EnBW
Các công ty điện lực địa phương MVV, Stadtwerke Müchen, Stadtwerke
Hamburg Công ty xây dựng công trình điện quốc tế Dong, Vattenfall, Iberdrola
Công ty xây dựng công trình điện trong nước
quy mô lớn
PNE, wpd, Energiekontor, juwi
Công ty xây dựng công trình điện trong nước
quy mô nhỏ
Công ty xây lắp quy mô nhỏ
Ngân hàng quốc tế Deutsche Bank, Commerzbank, UBS,
Morgan Stanley Ngân hàng trong nước quy mô lớn Commerzbank, Bayern LB, LBBW, DZ
Bank
Nhà đầu tư nhóm tư nhân KGAL, Capital Stage, Aquila Capital,
Blackstone Các nhà đầu tư khác Công ty gia đình, cộng đồng, mạng lưới
cá nhân
Hộ tiêu thụ cuối cùng quy mô nhỏ Hộ gia đình, nông dân
Hộ tiêu thụ cuối cùng quy mô lớn Hộ công nghiệp, thương mại
Công ty sản xuất điện độc lập Công ty sản xuất điện độc lập
Trang 4Tỷ trọng đóng góp của các nhóm nhà đầu tư trong tổng công suất lắp đặt các nguồn điện từ năng lượng tái tạo ở Đức năm 2013 được minh họa như Hình 1 dưới đây:
Hình 1: Tỷ trọng công suất lắp đặt năng lượng tái tạo theo chủ sở hữu tại Đức (REA, 2013)
Để tiện cho nghiên cứu, tác giả phân nhóm nhà đầu tư và trình bày tại Bảng 2 Tùy thuộc giai đoạn tích hợp, tại các quốc gia tồn tại các nhóm nhà đầu tư khác nhau và
tỷ trọng đóng góp của mỗi nhóm trong tổng cơ cấu lắp đặt nguồn điện cũng khác nhau
Bảng 2 Các nhà đầu tư tiềm năng dự án điện gió và mặt trời
1 Công ty điện lực Công ty điện lực lớn
2 Công ty điện lực địa phương
3 Công ty xây dựng công trình điện Công ty xây dựng công trình điện quốc tế
4 Công ty công trình điện trong nước
5 Tổ chức tài chính Ngân hàng quốc tế
6 Ngân hàng thương mại trong nước
7 Nhà đầu tư tổ chức Công ty bảo hiểm
8 Quỹ hưu trí
9 Quỹ tổ chức từ thiện
10 Hộ tiêu thụ cuối cùng Hộ công nghiệp
11 Hộ thương mại
12 Hộ gia đình
13 Công ty sản xuất điện
độc lập
Công ty sản xuất điện độc lập
Trang 52.2 Động lực của nhà đầu tư
Hầu hết nhà đầu tư dự án điện gió hoặc mặt trời mong muốn tìm kiếm lợi nhuận
từ hoạt động đầu tư của mình Tuy nhiên, cũng có một số nhà đầu tư sẵn sàng đầu tư nếu nó góp phần phát triển xã hội, như tạo việc làm, đảm bảo nguồn cung cấp điện, bảo
vệ môi trường, hoặc hiệu quả năng lượng mặc dù có thể dự án không đem lại lợi nhuận cho họ
Tại Đức, một số nhà đầu tư bỏ tiền vào sản xuất điện gió và mặt trời vì đây là một phần trong chuỗi dịch vụ đáp ứng nhu cầu điện năng khách hàng (một số công ty điện lực) Đối với nhóm nhà đầu tư khác, nguồn điện gió và mặt trời đơn giản chỉ là để đáp ứng nhu cầu năng lượng của chính họ (một số hộ gia đình, đơn vị công nghiệp, tòa nhà thương mại) Nhóm khác đầu tư vào điện gió và mặt trời bởi nó góp phần giảm thiểu tác động biến đổi khí hậu Tuy nhiên, phần lớn nhà đầu tư mong muốn tìm kiếm lợi nhuận
từ hoạt động đầu tư (Nelson, et al., 2016)
2.3 Nguồn lực của nhà đầu tư
Đối với nhà đầu tư dự án điện gió và mặt trời, nguồn lực bao gồm nguồn tài chính, đất đai, kiến thức trình độ chuyên môn, kỹ năng và kinh nghiệm liên quan Phần dưới đây phân tích sự khác nhau về nguồn lực của từng nhóm nhà đầu tư
Công ty điện lực
Các công ty điện lực thường có lợi thế nguồn tài chính nội tại so với các nhà đầu
tư khác Ở Đức, “Big Four” là bốn công ty điện lực lớn được xem là có nguồn tài chính tốt để đầu tư vào các nguồn điện tái tạo (Werner, et al., 2016) Các công ty điện lực cũng có lợi thế về chuyên môn, kĩ năng và kinh nghiệm trong xây dựng vận hành nhà
máy điện Tuy nhiên, họ không có sẵn nguồn đất cho xây dựng nhà máy điện
Công ty xây dựng công trình điện
Các công ty xây dựng công trình điện quốc tế có nguồn vốn chủ sở hữu nhất định Các công ty quy mô nhỏ hạn chế về nguồn tài chính nội tại Các công ty xây dựng công trình điện không có đất đai cho phát triển dự án Nhưng, vì xuất phát từ lĩnh vực hoạt động chính là xây dựng công trình điện, họ có lợi thế về năng lực, kĩ năng, kinh nghiệm
liên quan đến xây dựng nhà máy điện, từ đó giảm chi phí đầu tư nhà máy điện
Ngân hàng
Các ngân hàng có thể tiếp cận cơ hội đầu tư dự án điện gió và mặt trời cùng với người vay vốn Ngân hàng có lợi thế về nguồn tài chính với lãi suất thấp và kinh nghiệm trong quản lý tài chính Họ có thể có nguồn vốn cho đầu tư từ các khoản tiền gửi dài hạn của các tổ chức và cá nhân Đối với ngân hàng quốc tế, phần lớn nguồn vốn của họ là từ các quỹ ủy thác, các khoản lời từ việc cho vay những nguồn vốn mà nó sở hữu (nguồn
Trang 6vốn này được tích trữ qua nhiều năm và những đóng góp của các quốc gia thành viên) [World Bank] Đối với ngân hàng thương mại trong nước, họ có thể tận dụng nguồn tiền gửi của công chúng để đầu tư dự án Các ngân hàng là những nhà đầu tư không có lợi thế về đất đai và thiếu chuyên môn, kĩ năng và kinh nghiệm trong xây dựng vận hành nhà máy điện Tuy nhiên, họ thường kết hợp với người đi vay vốn là những người có
kinh nghiệm nhất định trong lĩnh vực sản xuất điện
Nhà đầu tư tổ chức
Các công ty bảo hiểm, quỹ hưu trí, quỹ từ thiện đầu tư vào dự án điện gió hay mặt trời dựa vào nguồn vốn chủ sở hữu của tổ chức Họ là những nhà đầu tư không có đất đai và thường không có kĩ năng kinh nghiệm liên quan đến dự án điện Tuy nhiên, bởi
vì nguồn quỹ có hạn, các nhà đầu tư thuộc nhóm này thường chỉ đầu tư vào các dự án có
quy mô nhỏ và vừa, chỉ đủ khả năng đầu tư một vài nhà máy điện
Hộ tiêu thụ cuối cùng
Đối với các hộ đầu tư quy mô nhỏ, nguồn tài chính chủ yếu từ khoản tiết kiệm có được (hộ dân dụng sinh hoạt, nông dân) Các hộ đầu tư quy mô lớn một phần vốn từ bản thân doanh nghiệp, tổ chức, phần còn lại đi vay Hộ tiêu thụ cuối cùng thường có lợi thế
về đất đai Họ có thể lắp đặt tuabin gió hay các tấm pin năng lượng mặt trời trên chính mái nhà hoặc mảnh đất của nhà mình, doanh nghiệp mình Nếu quy mô dự án lớn, họ phụ thuộc nguồn đất từ bên ngoài Ở Đức, tỷ trọng đóng góp của hộ công nghiệp, thương mại, dân dụng sinh hoạt, nông dân chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu công suất lắp đặt các nguồn điện từ năng lượng tái tạo Như được minh họa tại Hình 1, tỷ trọng công suất lắp đặt của hộ thương mại dân dụng, công nghiệp, nông dân lần lượt là 35%, 14%,
11% vào năm 2013
Công ty sản xuất điện độc lập
Những công ty này phụ thuộc vào nguồn vốn đi vay Họ cũng không có đất đai nhưng có lợi thế về chuyên môn, kĩ năng kinh nghiệm trong xây dựng vận hành các dự
án điện gió và mặt trời vì đây là lĩnh vực hoạt động chính của họ
Tóm lại, nguồn tài chính, đất đai, trình độ chuyên môn, kĩ năng kinh nghiệm của nhà đầu tư có ảnh hưởng đáng kể đến chi phí sản xuất điện Tỷ lệ vốn vay càng nhiều, lãi suất vay vốn càng cao, chi phí sử dụng vốn càng tăng Tương tự, diện tích đất cần thuê càng lớn, giá thuê đất càng cao, chi phí thuê đất càng tăng Trình độ chuyên môn càng tốt, chi phí vận hành cố định và biến đổi có xu hướng giảm Kĩ năng kinh nghiệm
về xây dựng công trình điện càng tốt, chi phí quản lý đầu tư xây dựng nhà máy càng giảm Kĩ năng quản lý tài chính càng tốt, chi phí sử dụng vốn càng giảm Nghiên cứu sự phát triển điện gió và mặt trời tại Đức, Bảng 3 dưới đây minh họa nguồn lực của các nhóm nhà đầu tư tại Đức ở thời điểm hiện tại
Trang 7Bảng 3 Ma trận nguồn lực nội tại của các nhóm nhà đầu tư
nghiệm Mạnh
Trung
bình
Yếu
3 MÔI TRƯỜNG ĐẦU TƯ VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐẾN NHÀ ĐẦU TƯ
Cùng tồn tại trong một môi trường vĩ mô, nhưng ngoài yếu tố sự phát triển của nền kinh tế quốc gia, các yếu tố như tác động từ đối thủ cạnh tranh, phía người mua điện, thay đổi công nghệ, điều kiện tự nhiên, chính sách có ảnh hưởng đáng kể và khác nhau đến nhà đầu tư
3.1 Điều kiện tự nhiên, thay đổi công nghệ, đối thủ cạnh tranh và người mua điện
Điều kiện tự nhiên
Đặc trưng của nguồn điện tái tạo là tiềm năng sản xuất phụ thuộc vào thiên nhiên Tốc độ gió và bức xạ mặt trời thay đổi theo thời gian trong ngày Tiềm năng sản xuất điện mặt trời nhiều hơn vào ban ngày và không có vào ban đêm Tại Đức, hệ số công suất trung bình của điện gió đất liền là 17.02% (1,490 giờ), điện gió ngoài khơi là 36.20% (3,171 giờ) và điện mặt trời là 10.82% (948 giờ) [BMWi, 2016] Hình 2 dưới đây minh họa nguồn điện gió và mặt trời ở Đức vào hai ngày điển hình ở hai mùa khác nhau theo từng giờ [Fraunhofer ISE, 2016]
(a) (b) Hình 2: Sản xuất điện gió và mặt trời tại Đức tại ngày 06/02/2016 (a) và ngày 08/05/2016 (b)
1.Công ty điện lực
2 Công ty xây lắp điện
3 Ngân hàng
4 Nhà đầu tư tổ chức
5 Hộ tiêu thụ cuối cùng
6 IPPs