ChiÕc thuyÒn ngoµi xa NguyÔn Minh Ch©u 2 tiÕt A- Mục tiêu cần đạt Gióp HS : - Thấy được cái nhìn của Nguyễn Minh Châu về hiện thực đời sống, một cái nhìn thấu hiểu, trĩu nặng tình thương[r]
Trang 1Chiếc thuyền ngoài xa
(Nguyễn Minh Châu) (2 tiết) A- Mục tiêu cần đạt
Giúp HS :
- Thấy được cái nhìn của Nguyễn Minh Châu về hiện thực đời sống, một cái nhìn thấu hiểu, trĩu nặng tình thương và nỗi lo âu đối với con người
- Bước đầu cảm nhận vẻ đẹp của nghệ thuật văn xuôi Nguyễn Minh Châu : một lối văn giản dị mà sâu sắc, thấm thía, nhiều dư vị, nhiều trải nghiệm, chiêm nghiệm
B- Tiến trình dạy học
I- Kiểm tra bài cũ
Chọn phương án trả lời đúng nhất
1 Vì sao Nguyễn Khải viết truyện ngắn Một người Hà Nội ?
a) Vì muốn tìm hiểu về lối sống của con người Hà Nội b) Vì muốn trình bày những kiến giải về mảnh đất kinh kì
c) Vì đã từng sống và gắn bó với Hà Nội nhiều năm liền d) Vì Hà Nội là trung tâm kinh tế, văn hoá của Việt Nam
2 Tác giả dùng hình ảnh nào để so sánh với bà Hiền ?
a) Hạt bụi vàng b) Hạt mưa rây c) Hạt cát vàng d) Hạt mưa phùn
3 Ai là tác giả truyện ngắn Bến quê ?
a) Nguyễn Trung Thành b) Nguyễn Minh Châu c) Nguyễn Huy Tưởng d) Lưu Quang Vũ
4 Triết lí sâu sắc nhất mà Nguyễn Minh Châu nói tới trong Bến quê là :
a) Gia đình là điểm tựa vững chắc nhất b) Trong đời khó tránh được cái vòng vèo c) Cái đẹp tồn tại ngay ở bến quê mình d) Cái đẹp của quê hương là vĩnh hằng
5 Trong truyện ngắn Bến quê, nhà văn quan tâm đến ai ?
a) Con người đời tư b) Con người cá nhân c) Con người công dân d) Con người sử thi
Trang 2II – Bài mới
Lời vào bài : GV có thể từ câu hỏi kiểm tra số 5 để vào bài.
Hoặc : Nguyễn Minh Châu là một nhà văn giàu tâm huyết với văn chương ông luôn
trăn trở về một nền văn học xứng đáng với kì vọng của nhân dân Từ cảm hứng sử
thi-lãng mạn từng làm nên vẻ đẹp rực rỡ của các tác phẩm Cửa sông, Dấu chân người
lính, Mảnh trăng cuối rừng, ông chuyển dần sang cảm hứng triết luận về những giá trị
nhân bản đời thường Tâm điểm khám phá nghệ thuật của ông là con người trong cuộc
mưu sinh, trong hành trình nhọc nhằn kiếm tìm hạnh phúc Chiếc thuyền ngoài xa là
một sáng tác tiêu biểu cho ngòi bút của Nguyễn Minh Châu sau đổi mớ, đưa ông lên vị
trí “Người mở đường tinh anh và tài năng”
Kiểm tra tri thức
đọc -hiểu
? Trình bày ngắn
gọn những hiểu
biết của em về nhà
văn Nguyễn Minh
Châu
Hoạt động tập thể (HS trả lời theo
HD )
1 Trình bày
A- Vài nét về tác giả
- Nguyễn Minh Châu (1930-1989)
- Quê: Quỳnh Hải – Quỳnh Lưu - Nghệ An
- Bản thân:
+ Là nhà văn trưởng thành trong kháng chiến chống Mĩ
+ Không ngừng trăn trở về số phận nhân dân, trách nhiệm của người cầm bút
+ Là một trong những người mở đường xuất sắc cho công cuộc đổi mới văn học nước nhà từ 1975
- Hành trình sáng tác + Trước năm 1980: là ngòi bút có khuynh hướng
sử thi - trữ tình lãng mạn
+ Sau 1980: chuyển sang cảm hứng thế sự
- Năm 2000: được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh
về văn học nghệ thuật
- Tác phẩm chính: Cửa sông (1967), Những vùng trời khác nhau (1970), Bến quê (1985), Cỏ lau (1989)
? Nêu xuất xứ của 2 Trình bày B- Tìm hiểu văn bản
Trang 3truyện I- Xuất xứ
+ Lúc đầu : Chiếc thuyền ngoài xa được in trong tập Bến quê (1985)
+ Sau: được lấy làm tên chung cho một tuyển tập truyện ngắn (in năm 1987)
HD HS đọc, tóm
tắt truyện
? Tóm tắt truyện
trong khoảng 10
dòng
? Chiếc thuyền
ngoài xa có gì
khác với chiếc
thuyền ở gần ? Từ
sự khác nhau đó
em hãy lí giải ý
3 Đọc, tóm tắt
4 Giải thích
II- Đọc - tóm tắt- giải thích nhan đề
1 Đọc - tóm tắt Phóng viên Phùng được giao nhiệm vụ đi chụp
một cảnh biển để bổ sung vào bộ ảnh lịch Phùng thấy được một cảnh đắt trời cho, một vẻ đẹp toàn bích của chiếc thuyền ngoài xa Nhưng chiếc thuyền ngoài xa chẳng giống chút nào chiếc thuyền ở gần của hai vợ chồng làng chài Gánh nặng mưu sinh đè lên đôi vai, giam hãm họ trong cảnh tối tăm, đói khổ, bấp bênh Người chồng tha hoá trở thành kẻ vũ phu, thô bạo với vợ Người vợ vì thương con nên nhẫn nhục, cam chịu sự hành hạ của chồng Bé Phác thương mẹ trở thành thù địch với bố Cảm thông với người đàn bà, vị chánh án huyện mời người đàn bà lên huyện khuyên bà li hôn Nhưng người đàn bà một hai xin toà đừng bắt
bỏ chồng Vì trên chiếc thuyền cần một người đàn
ông để chèo chống lúc phong ba Lí lẽ của người
đàn bà khiến “ một cái gì vỡ oà trong đầu” vị chánh án và ấn tượng lạ lùng của phóng viên nhiếp
ảnh Phùng
2 Nhan đề
- Chiếc thuyền ngoài xa hàm chứa một ẩn ý của nhà văn Hình ảnh chiếc thuyền ngoài xa khác với con thuyền lúc ở gần
+ Chiếc thuyền ngoài xa, người phóng viên Phùng chụp gắn với cái đẹp truyệt đỉnh của ngoại cảnh,
Trang 4nghĩa nhan đề của
truyện
một vẻ đẹp toàn bích
+ Chiếc thuyền ở gần của người dân chài chẳng có gì giống như vậy Nó cực xấu
- Sự trật khớp giữa số phận cực nhọc, tăm tối của người dân làng chài với cái ngoại cảnh mà người thợ ảnh đã tưởng “chính mình vừa khám phá cái chân lí của sự hoàn thiện” là điều nhà văn muốn nhấn mạnh Đó là mối quan hệ khăng khít giữa nghệ thuật và đời sống, vào yêu cầu hiểu biết và bản lĩnh trung thực của người nghệ sĩ
- Nhan đề của truyện như một gợi ý về khoảng cách, về cự li nhìn ngắm đời sống mà người nghệ
sĩ cần coi trọng và chủ nghĩa nhân đạo trong văn học không thể xa lạ với số phận cụ thể của con người
HD HS đọc -
hiểu nội dung và
nghệ thuật
+ Nhóm 1
? Truyện xoay
quanh những tình
tiết nào ? Tác
động đến ai ?
? Tình tiết nào
liên quan đến
phóng viên Phùng
?
HS hoạt động nhóm
+ Nhóm 1 : tìm hiểu các tình tiết tác động đến Phùng
1 Tìm tình tiết
2 Xác định
III- Đọc - hiểu nội dung và nghệ thuật
1 Tình huống truyện
a) Các tình tiết tác động đến phóng viên Phùng
a.1) Những tình tiết chính
- Phùng lang thang ở bờ biển suốt tuần lễ để tìm nơi có phong cảnh thơ mộng
+ Anh thấy một cảnh đắt trời cho : “một bức
tranh mực tàu của một danh hoạ đời cổ Mũi thuyền in một nét mơ hồ loà nhờ vào bầu sương
mù trắng như sữa có đôi chút màu hồng hồng do
ánh mặ trời chiếu vào… Một vẻ đẹp thực đơn giản và toàn bích” của chiếc thuyền ngoài xa
+ Anh có những giây phút “hạnh phúc tràn ngập tâm hồn do cái đẹp của ngoại cảnh ” mang lại và
đã thoả mãn với cái đẹp ấy
- Nhưng khi chiếc thuyền đâm thẳng vào chỗ Phùng đứng, anh bắt đầu nhận ra một sự thật trần
Trang 5? Tình tiết đó tác
động đến nhận
thức của Phùng
như thế nào ?
+ Nhóm 2
? Tại sao người
đàn ông đánh vợ ?
? Tại sao khi rời
thuyền, người đàn
3 Phân tích
+ Nhóm 2 : tìm hiểu cáctình tiết liên quan đến
Đẩu
1 Lí giải
trụi, khắc nghiệt : người đàn ông đánh vợ dã man
- Anh đánh nhau với chồng bà ta để bảo vệ bà
a.2 ) Sự tác động của những tính tiết đó đối với Phùng
- Cái đẹp toàn bích của chiếc thuyền ngoài xa, khiến Phùng tưởng chính mình “vừa khám phá
thấy cái chân lí của sự toàn thiện, khám phá cái khoảnh khắc trong tấm hồn” Đó là sự khám phá
của một người nghệ sĩ săn tìm cái đẹp Đồng cũng
là sự vỡ oà của người thợ chụp ảnh về độ vênh giữa cái đẹp tuyệt đỉnh của ngoại cảnh với cuộc sống nhọc nhằn của gia đình làng chài
- Anh có phản ứng phẫn nộ trước thái độ cam chịu của người đàn bà Nhưng cũng như Đẩu, anh bất ngờ trước thái độ lạ lùng của người đàn bà Hoá ra, anh cao thượng, tốt bụng nhưng cũng phi thực tế,
lại bị định kiến chi phối “Lão ta trước hồi bảy nhăm có đi ính nguỵ không ?”.
- Anh hoang mang, hoài nghi khi niềm tin lung lay : “Cả đời chị thế có lúc nào thật vui không ?”
- Khi nhận ra Đẩu “ rất nghiêm nghị và đầy suy nghĩ” cũng là lúc nghệ sĩ phùng ngộ ra mối quan
hệ giữa nghệ thuật và cuộc đời : hãy rút ngắn khoảng cách giữa nghệ thuật và hiện thực
b) Các tình tiết tác động đến Đẩu b.1) Những tình tiết chính
- Người đàn ông hùng hổ, đánh vợ một cách thô bạo sau đêm kéo lưới : “lão trút cơn giận như lửa
cháy bằng cách dùng chiếc thắt lưng quật tới tấp vào lưng người đàn bà, vừa đánh vừa thở hồng
Trang 6ông lúc nào cũng
nhìn dán vào tấm
lưng áo bạc phếch
của người đàn bà
nhưng khi hai
người đi khuất vào
sau chiếc xe rà
phá mìn thì lão trở
nên hùng hổ ? Tại
sao lão lại rên rỉ
đau đớn khi trút
giận ?
? Người đàn ông
đánh vợ diễn ra
như thế nào ?
Việc lão đánh vợ
ở bãi xe tăng hỏng
có phải là ngẫu
nhiên hay không?
2 Lí giải
3 Chứng minh
Bình luận
hộc, hai hàm răng nghiến ken két, cứ mỗi nhát quất xuỗng lão lại nguyền rủa bằng cái giọng rên
rỉ đau đớn : “Mày chết đi cho ông nhờ Chúng mày chết hết đi cho ông nhờ! ”
+ Có lẽ vì quá khổ mà lão lôi vợ ra đánh Lão đánh
vợ cũng như những người đàn ông khác trên thuyền uống rượu
+ Khi rời thuyền, người đàn ông lúc nào cũng nhìn dán vào tấm lưng áo bạc phếch và rách rưới của người đàn bà nhưng chỉ khi hai người đi khuất vào
sau chiếc xe rà phá mìn người đàn ông lập tức trở nên hùng hổ, có lẽ, người đàn ông cho rằng người
đàn bà ấy đã gây nên nỗi khổ cho ông, mà sâu xa
là cái đói nghèo đang đè nặng lên kiếp người như
ông Cho nên trút cơn giận lên người đàn bà, giọng
ông rên rỉ đau đớn Đó là một nỗi đau lớn khi chính ông phải đối diện với bi kịch của đời mình
+ Chuyện đánh vợ diễn ra thường xuyên : cứ năm ngày một trận nặng, ba ngày một trận nhẹ Việc lão đánh vợ ở bãi xe tăng hỏng không phải là ngẫu nhiên mà là dụng ý nghệ thuật của tác giả Phải chăng hình ảnh đó như một gợi ý về cuộc chiến với cái nghèo đói còn tăm tối gian nan hơn cả cuộc chiến đấu chống ngoại xâm ?
Trang 7? Bị người đàn
ông đánh, người
đàn bà tỏ thái độ
gì ? Phải chăng
người đàn bà chịu
đựng quen ?
? Bé Phác có phản
ứng gì trước hành
động của bố ?
? Hành động của
bé Phác là phản
ứng tự nhiên hay
là sự căm phẫn
mù quáng ?
? Tại sao người
đàn ông đánh
Phác rồi bỏ đi,
người đàn bà mới
thấy đau đớn, xấu
hổ ?
? Đẩu đã làm gì
khi răn đe, giáo
dục, thuyết phục
4 Phân tích
5 Phân tích
6 Bình luận
7 Lí giải
8 Phân tích
- Thái độ cam chịu của người đàn bà + Người đàn bà cam chịu đầy nhẫn nhục không kêu, không chống trả, cũng không tìm cách chạy trốn
+ Đây là một thái độ lạ lùng Không phải bà ta chịu đòn đến mức quen rồi, không biết đau nữa; cũng không phải bà ta dốt nát tới mức không ý thức được về quyền sống của mình Nhưng trong hoàn cảnh đông con mà cuộc sống trên mặt nước
đầy nhọc nhằn, bất trắc, nỗi lo cơm áo không lúc nào buông tha nên người đàn bà không có sự lựa chọn nào tốt hơn Chừng nào chưa thoát khỏi cái
đói nghèo chừng đó con người còn phải chung sống với cái ác, cái xấu và phải dung hoà với nó
- Phản ứng của bé Phác + Bé phác giận dữ, căng thẳng, nhảy xổ vào người
đàn ông giằng chiếc thắt lưng quật vào giữa khuôn ngực trần của bố
+ Đây là phản ứng tự nhiên của một tâm hồn trẻ thơ yêu mẹ thành ra căm ghét bố mà hành động một cách mù quáng
- Người bố đánh Phác rồi bỏ đi, người mẹ bây giờ mới thấy đau đớn - vừa đau đớn vừa vô cùng xấu
hổ, nhục nhã; vừa chắp tay vái lấy vái để
+ Người mẹ xấu hổ, nhục nhã vì phải giấu giếm con tình trạng khốn khổ của mình
+ Người mẹ đau đớn vì đánh mất niềm tin ở đứa con
- Đẩu mời người đàn bà đến giải quyết việc li hôn
để khỏi bị hành hạ, ngược đãi sau khi đã dùng các
Trang 8người chồng
không có kết quả
?
? Người đàn bà đã
thuyết phục Đẩu
như thế nào ?
9 Phân tích
biện pháp giáo dục, ngăn đe người chồng không
có kết quả
- Người đàn bà đã một hai xin Đẩu đừng bắt mình
bỏ chồng và dùng những lí lẽ, kinh nghiệm sống của một con người từng trải để thuyết phục Đẩu + Lòng các chú tốt nhưng các chú đâu có hiểu
được cái việc của người làm ăn, lam lũ khó nhọc + Các chú chưa là đàn bà, chưa bao giờ biết nỗi khó nhọc của một người đàn bà trên một chiếc thuyền không có đàn ông
+ Đám hàng chài cần phải có một người đàn ông
để chèo chống lúc phong ba, để cùng làm ăn nuôi nấng một sấp con nhỏ
? Những tình tiết
trên đã tác động
đến Đẩu như thế
nào ?
? Theo em, Đẩu
1 Phân tích
2 Phân tích
b.2) Sự tác động của những tình tiết trên đối với
Đẩu
- Đẩu mời người đàn bà đến công sở để trao đổi về
việc gia đình, có lẽ Đẩu tin rằnggiải pháp mình chọn cho bà ta là đúng đắn Nhưng sau buổi nói chuyện thì mọi lí lẽ của anh đều bị người đàn bà chất phác, lam lũ bác bỏ
+ Hoá ra lòng tốt phi thực tế Anh bảo vệ luật pháp bằng sự thông hiểu sách vở nên trước cuộc sống
đích thực anh trở thành kẻ nông nổi ngây thơ + Người đàn bà quê mùa, thất học nhưng thật sâu sắc khi “nhìn suốt cả đời” mình khiến cho vị bao công phố huyện thấy "một cái gì đó vỡ oà ra trong
đầu vị Bao Công của cái phố huyện vùng biển"
- Đẩu ngộ nhận ra : + Đẩu nhận ra nghịch lí của đời sống buộc con
người phải chấp nhận : “Trên thuyền phải có một
Trang 9đã ngộ nhận và
hiểu ra điều gì ?
người đàn ông dù hắn man rợ, tàn bạo”.
+ Anh cũng hiểu: con người muốn thoát khỏi cảnh
đau khổ, tăm tối, man rợ cần có những giải pháp thiết thực chứ không chỉ là thiện chí, lí thuyết đẹp
đẽ nhưng xa rời thực tiễn
? Xây dựng các
tình tiết trên,
Nguyễn Minh
Châu nhằm mục
đích gì ?
? Thỗngác định
loại tình huống
truyện? Tác
dụng ?
3 Nhận xét
4 Xác định
c) Nhận xét
- Các tình tiết liên quan đến hai nhân vật đều
được định hướng chuẩn bị cho sự nhận thức mới
mẻ của nhân vật Đó là giây phút giác ngộ chân lí
của nhân vật.
- Hai nhân vật đều có sự thay đổi trong nhận thức Từ lầm lẫn, ngộ nhận đến hiểu ra chân lí của
đời sống và chân lí của nghệ thuật Ta có thể gọi tên cho tình huống truyện ở đây là : Tình huống nhận thức Nó là hạt nhân cấu trúc của tác phẩm
góp phần thể hiện tư tưởng chủ đề của tác phẩm
+ Nhóm 3
? Từ tình huống
nhận thức của hai
nhân vật, em hiểu
gì về người đàn bà
làng chài ?
+ Nhóm 3 : tìm hiểu nhân vật người đàn bà làng chài
1 Trình bày
3 Các nhân vật 3.1 Người đàn bà làng chài a) Lai lịch
- Người đàn bà hàng chài là con một gia đình khá
giả trong phố, sống bằng nghề buôn bả Nhưng xấu, rỗ mặt nên trong phố không ai lấy
- Bà ta có mang với một anh nhà hàng chài cục tính nhưng hiền lành, không bao giờ đánh đập vợ Lời kể của nhà văn ngắn gọn hé mở về một cuộc sống không bình lặng của người đàn bà làng chài Những vất vả trong cuộc sống hiện hình trên khuôn mặt người đàn bà ấy
? Chân dung của
người đàn bà được
tái hiện qua chi
2 Tìm và phân tích chi tiết
b) Ngoại hình
- Chân dung của người đàn bà được tái hiện qua
lời kể, tả : + Người đàn bà trạc ngoài bốn mươi tuổi
Trang 10tiết nào ? Chi tiết
ấy nói lên điều gì
?
? Chi tiết nào cho
em thấy sự sắc sảo
ở người đàn bà ?
3 Tìm và phân tích
+ Thân hình cao lớn, đường nét thô kệch
+ Khuôn mặt rỗ; mệt mỏi sau một đêm thức trắng kéo lưới , tái ngắt và dường như đang buồn ngủ + áo bạc phếch và rách rưới, nửa thân dưới ướt sũng
Những chi tiết nhà văn kể và miêu tả cho ta thấy chân dung của một người đàn bà làng chài xấu xí, nghèo khổ, lam lũ vất vả vì cuộc mưu sinh
- Nhưng người đàn bà ấy vẫn để lộ ra cái sắc sảo
để kích thích trí tò mò của hai nhân vật Phùng và
Đẩu bằng : + Giọng nói khẩn thiết
+ Con mắt như đang nhìn thấu suốt cả đời mình
Đó là sự sắc sảo của một người đàn bà từng trải ? Người đàn bà
ấy có số phận của
như thế nào ?
4 Phân tích c) Số phận : bất hạnh
- Cuộc sống nghèo khó ( một trong lục cực của con người )
+ Con đông: cả gia đình mười một người ở trên một chiếc thuyền
+ Đói khổ : ngày đói phải ăn xương rồng luộc chấm muối
- Cùng chồng vật lộn vì mưu sinh nhưng vẫn bị chồng ngược đãi tàn nhẫn
? Nhà văn đã tìm
kiếm phát hiện
được vẻ đẹp nào
trong tâm hồn của
người đàn bà
trong cuộc sống
đời thường ?
5 Phân tích d) Tính cách, Phẩm chất
- Yêu thương con, sống để cho con:
+ Nhẫn nhục cam chịu vì con
Giấu con không cho con biết mình bị chồng hành hạ
Xin chồng không đánh mình ở trên thuyền
Đau đớn khi đứa con đánh bố
Xấu hổ, nhục nhã vì đánh mất niềm tin ở con