Các cơ quan quản lý và các nhà khoa học cũng như các bên hữu quan trong DLCĐ cần sớm ngồi lại với nhau, bàn thảo, tìm ra một cơ chế chính sách thoả đáng trong phát triển DLCĐ [r]
Trang 1PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG TẠI LÀNG CỔ ĐƯỜNG LÂM
PHẠM THỊ HẢI YẾN,
ĐỖ TRẦN PHƯƠNG Tóm tắt
Du lịch cộng đồng hiện nay đang được xem là xu hướng của phát triển du lịch bền vững, là một phương thức phát triển du lịch rất hiệu quả, nó không chỉ mang lại nhiều lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa độc đáo của địa phương Trên cả nước có rất nhiều địa phương đã áp dụng thành công mô hình du lịch cộng đồng Bài viết đi sâu phân tích thực trạng phát triển du lịch tại làng cổ Đường Lâm - một di sản cấp quốc gia đặc biệt và đề xuất một số giải pháp phát triển du lịch cộng đồng để du lịch Đường Lâm phát triển bền vững và tương xứng với tiềm năng vốn
có của nó.
Từ khóa: Du lịch cộng đồng, di sản văn hóa, làng cổ Đường Lâm
Abstract
Community-based-tourism (CBT) is now considered a trend of sustainable tourism development,
a very effective way of developing tourism, which not only brings many economic benefits but also contributes to conservation and promotion of local unique cultural values Across the country there are many localities that have successfully applied the CBT model The paper deeply analyzes the tourism development situation in the ancient village of Duong Lam - a special national heritage and proposes some solutions for developing community based tourism, making Duong Lam develop tourism sustainably and commensurate with its inherent potential.
Keywords: Community-based tourism, cultural heritage, Duong Lam ancient village
1 Du lịch cộng đồng
1.1 Khái niệm
Du lịch cộng đồng (DLCĐ) hiện nay
đang được xem là xu hướng của phát triển du lịch bền vững, là một phương thức phát triển du lịch rất hiệu quả,
vì vậy có rất nhiều công trình nghiên cứu về
du lịch cộng đồng ở trong và ngoài nước Tuy
nhiên, trong bài viết này, tác giả chỉ xin đưa
ra một khái niệm mà nội hàm của DLCĐ được
hiện lên rõ nét nhất
Trong Tài liệu hướng dẫn phát triển du lịch
cộng đồng, Viện Nghiên cứu và Phát triển
ngành nghề nông thôn Việt Nam đưa ra khái
niệm: Du lịch cộng đồng là một loại hình du lịch do chính cộng đồng người dân phối hợp tổ chức, quản lý và làm chủ để đem lại lợi ích kinh tế và bảo vệ được môi trường chung thông qua việc giới thiệu với du khách các nét đặc trưng của địa phương: Phong cảnh, văn hoá… [4, tr.3]
1.2 Nguyên tắc phát triển du lịch cộng đồng
a Thừa nhận, hỗ trợ và thúc đẩy sự sở hữu cộng đồng đối với du lịch
Điều kiện tiên quyết để hình thành và phát triển hoạt động DLCĐ tại một địa phương chính là tài nguyên du lịch, đặc biệt là tài
Trang 2V Ă N HÓ A
nguyên du lịch nhân văn như phong tục tập
quán, ẩm thực, trang phục, các loại hình sinh
hoạt cộng đồng Do vậy, hoạt động DLCĐ dựa
vào việc khai thác các giá trị ấy cần giúp cộng
đồng hiểu được vai trò là người chủ từ đó họ
có ý thức tham gia, duy trì và phát triển hoạt
động du lịch tại địa phương mình
b Thành viên của cộng đồng được tham gia
từ lúc bắt đầu của mọi khía cạnh
Sự tham gia của cộng đồng địa phương từ
khâu lập kế hoạch đến thực hiện và đánh giá là
rất quan trọng để đảm bảo một cách tốt nhất
quyền sở hữu của địa phương và phát huy
được tối đa sự tham gia của địa phương
c Nâng cao chất lượng cuộc sống
DLCĐ góp phần giải quyết việc làm giúp
thay đổi cơ cấu việc làm địa phương, đào tạo
nguồn lao động tại chỗ, cải thiện chất lượng
lao động ở các vùng địa phương, và giảm di cư
từ nông thôn ra các đô thị
d Đảm bảo sự bền vững của môi trường
DLCĐ đóng góp trực tiếp về mặt kinh tế
trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và tài
nguyên tự nhiên, bảo vệ môi trường
e Bảo tồn những giá trị văn hoá độc đáo của
cộng đồng địa phương
Các cộng đồng không chỉ phải nhận thức
được vai trò và trách nhiệm của mình trong
việc cung cấp các trải nghiệm du lịch thành
công, mà còn phải hiểu các tác động tích cực
và tiêu cực của du lịch có thể ảnh hưởng đến
họ và môi trường văn hóa của họ do thiếu quy
hoạch và quản lý
f Củng cố giao lưu văn hoá
DLCĐ mở ra cơ hội tiếp cận, trao đổi, giao
lưu với nhiều nền văn hóa mới trên thế giới,
qua đó mở mang dân trí
g Tôn trọng sự khác biệt văn hoá và phẩm
giá con người
Khách du lịch tham gia hoạt động DLCĐ
thường có xu hướng mong muốn khám phá
nơi hẻo lánh, xa xôi và khác biệt so với văn hóa của chính họ Do vậy, hoạt động DLCĐ cần giúp du khách hiểu hơn về các giá trị văn hóa của cộng đồng địa phương nơi họ đến để từ đó hình thành thái độ tôn trọng các giá trị ấy cũng như tập thể tạo ra chúng
h Phân chia lợi ích công bằng trong các thành viên của cộng đồng
DLCĐ là một giải pháp mang lại sự công bằng và chia sẻ lợi ích, trách nhiệm với cộng đồng địa phương, tạo cơ hội cho sự phát triển bình đẳng
i Sử dụng phần trăm thu nhập nhất định từ
du lịch để đầu tư vào phúc lợi cộng đồng
Trong việc chia sẻ lợi ích, doanh thu từ các hoạt động du lịch thường được chia cho tất cả những người tham gia, một phần để riêng đóng góp cho toàn bộ cộng đồng địa phương thông qua quỹ cộng đồng, quỹ này có thể được sử dụng cho các mục đích như tái đầu tư vào cơ sở hạ tầng như cầu, đường, điện, nước hoặc các lĩnh vực phúc lợi cộng đồng khác như
y tế và giáo dục…
2 Di sản văn hóa tiêu biểu và thực trạng khai thác di sản văn hóa để phát triển du lịch cộng đồng tại làng cổ Đường Lâm
2.1 Di sản văn hóa tiêu biểu
Nằm cách Hà Nội khoảng 50km, trong vùng văn hóa xứ Đoài, làng cổ Đường Lâm bao gồm
5 thôn là: Mông Phụ, Đoài Giáp, Cam Thịnh, Đông Sàng, Cam Lâm, nằm trong địa giới hành chính xã Đường Lâm, thị xã Sơn Tây Làng đã được dành tặng nhiều mỹ từ: “Làng cổ thuần Việt”, “Làng cổ đá ong”, “Bảo tàng sống về văn hóa nông thôn” Với diện tích 164ha, dân số hơn 8.000 người, làng cổ Đường Lâm đang là một địa chỉ thu hút khách du lịch tìm hiểu về văn hóa làng quê Việt Nam, du lịch thôn dã, du lịch trải nghiệm homestay đồng quê
Theo thống kê của Ban quản lý di tích làng cổ Đường Lâm, làng hiện có 98 ngôi nhà cổ, 5 đình, 4 đền, 2 chùa cổ, hàng chục quán, điếm,
Trang 3và đang được khai thác để phục vụ du lịch:
Di tích tôn giáo - tín ngưỡng
- Đình làng Mông Phụ: Một ngôi đình
thiêng trong tâm thức của người dân xứ Đoài
nói riêng và người dân cả nước nói chung
Đình thờ Tản Viên Sơn Thánh - vị thánh đứng
đầu trong Tứ bất tử Việt Nam (Tản Viên Sơn
Thánh, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử, Mẫu Liễu
Hạnh) Sự độc đáo của ngôi đình chính là
những mảng chạm khắc rồng, phượng, cỏ cây,
hoa lá hết sức tinh xảo
- Đền thờ Thám hoa Giang Văn Minh:
Trong lịch sử bang giao Việt Nam - Trung Hoa,
có rất nhiều sứ thần Việt Nam tiêu biểu “Đi
sứ 4 phương mà không làm nhục mệnh vua”,
giữ vững quốc thể cho đất nước Giang Văn
Minh là một trong số những sứ thần như vậy
Đền thờ ông được xây dựng từ thời vua Tự
Đức, hiện còn một tòa bái đường và một gian
hậu cung khá thâm nghiêm để du khách đến
chiêm bái
- Đền thờ Phùng Hưng: Đến đây du khách
có dịp tưởng nhớ đến người anh hùng dân
tộc, người đã tự xưng là Đô Quân, phất cờ khởi
nghĩa chống lại ách đô hộ bạo tàn của nhà
Đường Hiện đền thờ còn cụm công trình bái
đường và hậu cung mang dáng dấp kiến trúc
của thế kỷ XIX
- Đền thờ và lăng Ngô Quyền: Một công
trình có nhiều nét kiến trúc tương đồng với
đền thờ Phùng Hưng, mang dấu ấn kiến trúc
của thế kỷ XIX để tưởng nhớ người anh hùng
dân tộc có công đánh bại cuộc tấn công xâm
lược của quân Nam Hán Ông được lịch sử
ghi nhận là ông tổ trung hưng của Đại Việt
và là người có công chấm dứt 1.000 năm Bắc
thuộc
- Chùa Mía (Sùng Nghiêm Tự): Một ngôi
chùa độc đáo, được xây dựng từ thế kỷ XVII
nổi tiếng với phong cách kiến trúc độc tháp,
tháp chuông uy nghi, tháp Cửu phẩm liên hoa
mang ảnh hưởng của Ấn Độ giáo và một hệ
nhiều nhất ở Việt Nam (287 pho tượng)
Di tích kiến trúc cổ
- Cổng làng Mông Phụ: Là điểm nhấn đầu tiên khi du khách đến với làng cổ Đường Lâm Một cổng làng đơn sơ, nằm dưới tán của cây đa cổ thụ mang lại nhiều cảm xúc cho du khách, gợi lại được nhiều đặc trưng của làng quê Việt Nam với “cây đa, bến nước, sân đình”
- Ngôi nhà cổ của ông Hà Nguyên Huyến:
Là di tích được xếp hạng nhà cổ dân sinh loại một Ngôi nhà gây ấn tượng mạnh cho khách tới thăm bởi màu xanh cây cối Vốn có nghề nấu tương, ông Huyến dành hầu hết diện tích sân làm nơi chế biến Các vại tương màu nâu trầm xếp hàng đều tăm tắp trên khoảng sân gạch
- Ngôi nhà cổ của ông Nguyễn Văn Hùng: Được xếp hạng nhà cổ dân sinh loại một Ngay khi đến thăm, du khách sẽ ngạc nhiên trước chiếc cổng được xây dựng theo lối xưa bằng đất đá, bã trấu, bùn để tạo chất kết dính và lối vào rợp bóng bởi cây tơ hồng Ngôi nhà được xây dựng từ năm 1649, chủ yếu bằng gỗ mít
và gỗ lim nhưng những nét chạm trổ tinh hoa trên cửa từ thời Hậu Lê vẫn còn nguyên vẹn [1]
- Ngôi nhà cổ của ông Hà Văn Vĩnh: Được xếp hạng nhà cổ dân sinh loại một
5 công trình cổ có giá trị lớn về kiến trúc, văn hóa lịch sử trong làng cổ Đường Lâm, bao gồm công trình cổng làng Mông Phụ, chùa Ón, nhà thờ Giang Văn Minh, hai căn nhà cổ của ông Nguyễn Văn Hùng và ông Hà Văn Vĩnh đã được nhận giải thưởng về Bảo tồn di sản văn hóa năm 2013 của UNESCO khu vực Châu Á - Thái Bình Dương
Các giá trị văn hóa khác
- Hệ thống đường làng cổ đá ong, cảnh quan xung quanh làng cũng là những đối tượng tham quan hấp dẫn đối với du khách Dạo quanh làng, du khách như được trở về với một không gian sống yên bình của một vùng quê đồng bằng Bắc Bộ từ xa xưa
Trang 4V Ă N HÓ A
- Ở Đường Lâm cũng tổ chức nhiều hoạt
động lễ hội tiêu biểu vào dịp tết Trung thu,
Tết Nguyên đán, hội Xuân Đặc biệt là các lễ
hội được tổ chức quy mô như lễ hội Bà Chúa
Mía tại chùa Mía, lễ tế Phùng Hưng tại đền thờ
Phùng Hưng Các hoạt động lễ hội này làm
phong phú thêm đời sống văn hóa của cư dân
làng cổ, bên cạnh đó cũng là một tài nguyên
văn hóa quý giá để phát triển du lịch
2.2 Thực trạng khai thác di sản văn hóa
phát triển du lịch cộng đồng
Thực trạng sản phẩm du lịch
Hiện nay, Đường Lâm chưa có nhiều sản
phẩm du lịch, đến Đường Lâm du khách chỉ
mới tham quan một chương trình gần như là
duy nhất và cố định với lịch trình như sau:
Cổng làng Mông Phụ - Đình Mông Phụ - Nhà
thờ Thám hoa Giang Văn Minh - Nhà cổ ông Hà
Văn Vĩnh - Nhà cổ ông Nguyễn Văn Hùng - Đền
thờ Phùng Hưng - Lăng Ngô Quyền - Chùa Mía
- Mua đặc sản tại cơ sở bánh kẹo Hiền Bao
Ngoài những di tích cơ bản ở trên, tại
Đường Lâm chưa có hoạt động bổ trợ nào để
hấp dẫn du khách Do vậy, hầu như khách chỉ
đến và lưu lại nơi đây trong khoảng thời gian
không quá một ngày
Thực trạng nguồn khách
Số lượng khách du lịch nội địa đến với Đường Lâm hầu như không thay đổi trong khoảng thời gian từ năm 2011 đến 2018, trong khi đó lượng khách du lịch quốc tế cũng tăng không đáng kể Điều đó chứng tỏ sản phẩm, dịch vụ du lịch ở nơi đây chưa thực sự hấp dẫn
du khách, các chương trình xúc tiến hỗn hợp chưa thực sự hiệu quả, những giá trị văn hóa, những thông tin về Đường Lâm chưa thực sự đến được với du khách
Thực trạng quản lý
Báo cáo tình hình quy hoạch bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích làng cổ Đường Lâm từ khi được phê duyệt cho đến nay của Ủy ban nhân dân Thị xã Sơn Tây đã nhận định về tình trạng yếu kém trong quản lý như sau:
- Công tác tuyên truyền để nâng cao nhận thức về công tác bảo tồn và phát huy giá trị
di tích đã được triển khai nhưng hiệu quả còn hạn chế;
- Công tác bảo tồn không gian cảnh quan tổng thể còn gặp nhiều khó khăn;
- Nghiên cứu, tổng hợp các giá trị văn hóa phi vật thể và đời sống văn hóa khác chưa được triển khai một cách đồng bộ, đầy đủ, khoa học; Chưa thu hút được các doanh nghiệp, thành phần kinh tế tham gia vào các hoạt động du lịch, dịch vụ;
Bảng 1 Số lượng khách nội địa và quốc tế ước tính trong những năm qua (Đơn vị tính: Lượt khách)
Trang 5quyền lợi tốt nhất từ việc phát huy giá trị di
tích [3]
Qua những nhận định, đánh giá của Ủy
ban nhân dân thị xã Sơn Tây như trên, chúng
ta nhận thấy công tác quản lý tại làng cổ chưa
phát huy được vai trò của người dân, người
dân không được tham gia sâu vào trong quá
trình hoạch định chính sách, phát triển du lịch
Chỉ khi nào người dân được tham gia trực tiếp,
được hưởng lợi ích trực tiếp từ hoạt động kinh
doanh du lịch thì lúc đó, công tác quản lý mới
đạt hiệu quả
Thực trạng dịch vụ
Hiện nay, tại làng cổ Đường Lâm chỉ có
khoảng 4 - 5 nhà hàng kinh doanh phục vụ
du lịch, họ cũng đã nỗ lực trong việc thiết kế,
trang trí để những nhà hàng này mang dáng
dấp của những ngôi nhà cổ, hòa mình vào
không gian tổng thể của làng Tuy nhiên, thực
đơn chưa thực sự đặc sắc, chưa tạo ra được
sự khác biệt so với những điểm du lịch khác
Bên cạnh đó, đội ngũ phục vụ bàn còn chưa
chuyên nghiệp, không gian nhà hàng còn hẹp
nên dẫn đến một số sự bất tiện cho du khách
Đến với Đường Lâm, du khách cũng chưa
mua được sản phẩm lưu niệm nào mang dáng
dấp, đặc trưng của làng cổ Món đồ mà du
khách có thể mang về được chủ yếu là chè lam,
kẹo lạc, tương, với giá trị kinh tế không cao
Điều này dẫn đến việc người dân khó có thể
đảm bảo cuộc sống nhờ vào hoạt động kinh
doanh du lịch
3 Một số biện pháp phát triển du lịch cộng
đồng tại làng cổ Đường Lâm
3.1 Giải pháp về cơ chế chính sách
Đây là một trong những giải pháp mang
tính quyết định nhất trong những nhóm giải
pháp mà bài viết đưa ra bởi nó mang tính pháp
lý để DLCĐ dựa vào đó mà hoạt động và phát
triển Tuy nhiên, giải pháp về chính sách là một
trong những giải pháp rất khó để đưa ra, có
được những giải pháp đúng đắn về cơ chế
của các bên hữu quan trong hoạt động DLCĐ
để đảm bảo giải pháp mang tính toàn diện và thiết thực Trong bài viết này, tác giả chỉ gợi ý một số định hướng trong giải pháp
Các cơ quan quản lý và các nhà khoa học cũng như các bên hữu quan trong DLCĐ cần sớm ngồi lại với nhau, bàn thảo, tìm ra một
cơ chế chính sách thoả đáng trong phát triển DLCĐ để đáp ứng được quyền lợi tối đa của các bên tham gia: Cơ chế hưởng ưu đãi đối với doanh nghiệp khi sử dụng nguồn lực lao động chính là người dân địa phương; cơ chế phân chia lại nguồn thu từ vé tham quan cho người dân, cho bảo tồn, cho duy trì cơ sở vật chất kỹ thuật và nộp ngân sách nhà nước; cơ chế phân chia nguồn thu từ thuế thông qua các hoạt động kinh doanh dịch vụ du lịch; mức độ được tham gia vào quá trình quản lý du lịch của người dân địa phương; chính sách cụ thể
về bảo vệ di sản văn hoá và tài nguyên du lịch; chính sách ưu đãi cho người dân phát triển
mô hình kinh doanh du lịch cộng đồng; chính sách đào tạo nâng cao nguồn nhân lực tại chỗ; chính sách hỗ trợ cho hoạt động xây dựng sản phẩm du lịch mới; chính sách, cơ chế trong xúc tiến quảng bá du lịch…
3.2 Giải pháp về phát triển sản phẩm du lịch, đa dạng hóa sản phẩm du lịch
Để tour du lịch tại làng cổ thêm hấp dẫn, các nhà thiết kế, xây dựng sản phẩm du lịch cần phải thêm vào chương trình những hoạt động có giá trị mới như sau: Trải nghiệm đời sống làng quê; tham gia hoạt động văn hóa, văn nghệ dân gian; tham gia trải nghiệm sinh hoạt nông dân, nông thôn; phát triển loại hình homestay để du khách có thể lưu trú tại làng cổ; tham quan làng cổ bằng nhiều loại phương tiện vận chuyển khác nhau: Xe đạp, xe trâu, xe bò…; trải nghiệm các nghề thủ công truyền thống: Làm tương, chè lam, kẹo lạc…
3.3 Giải pháp về bảo tồn
Đối với việc bảo tồn văn hóa của làng cổ, cần chú trọng đặc biệt những vấn đề sau:
Trang 6V Ă N HÓ A
Nghiêm cấm các hoạt động xây dựng phá
vỡ cảnh quan của làng cổ; bảo tồn nguyên
trạng những giá trị văn hóa đặc biệt; bảo tồn,
trùng tu, tôn tạo những giá trị văn hóa đang
bị xuống cấp; nghiên cứu, đánh giá tổng thể
giá trị văn hóa có thể xây dựng thành những
sản phẩm du lịch của làng cổ; tuyên truyền sâu
rộng nhận thức của người dân về ý thức bảo vệ
di sản gắn với hoạt động du lịch
3.4 Giải pháp về xúc tiến quảng bá
- Tổ chức những chương trình Famtrip thực
sự hiệu quả Mời các công ty du lịch có tiềm
năng đưa khách về làng cổ, không nên tổ
chức tràn lan, không có định hướng gây lãng
phí kinh phí mà không đạt được hiệu quả Để
Famtrip hiệu quả, theo chúng tôi, Ban quản lý
làng cổ Đường Lâm nên mời các công ty du
lịch chuyên tổ chức cho khách Tây ba lô trên
phố cổ (đây là những nhóm khách có nhu
cầu khám phá những địa điểm độc lạ và chi
phí thấp); những công ty chuyên tổ chức cho
khách Pháp (đây là đối tượng khách có những
chương trình tham quan rất bài bản, quan tâm
tìm hiểu giá trị văn hóa truyền thống); những
công ty chuyên tổ chức đón khách Việt kiều và
khách miền Nam (đây cũng là những nhóm
khách có nhu cầu trải nghiệm sự khác nhau
giữa làng Bắc Bộ, làng Trung Bộ và làng Nam
Bộ) Tổ chức các chuyến Famtrip chuyên biệt
cho Đại sứ quán các nước tại Hà Nội Thông
qua các nhân viên Đại sứ quán, những tinh
hoa văn hóa của làng cổ Đường Lâm có cơ hội
được quảng bá ra nước ngoài
- Thuê đạo diễn tài danh, xây dựng những
bộ phim thật đặc sắc về làng cổ Thông qua
những thước phim quảng cáo thật sự có hồn,
có chất nghệ thuật thì sức lan toả của nó ra
cộng đồng sẽ mạnh mẽ hơn
- Thiết kế ngay một fanpage, chạy quảng
cáo trên fanpage này trong thời gian khoảng
từ 3 - 5 năm liên tục, làm sao để thông tin về
làng cổ Đường Lâm đến được khoảng 10 triệu
người dùng Facebook thì chắc chắn sẽ có thêm
Kết luận
Trên cơ sở phân tích thực trạng phát triển
du lịch tại làng cổ Đường Lâm và định hướng phát triển du lịch cộng đồng của làng cổ, chúng tôi hy vọng rằng, trong tương lai, làng cổ Đường Lâm sẽ đón được một lượng khách
du lịch tương xứng với tiềm năng vốn có của nó Để làm được điều này, cần sự chung tay, chung sức của nhiều ban ngành, công ty du lịch, đặc biệt là sự tâm huyết, sáng tạo của cộng đồng trong khai thác du lịch nơi đây và sự trao quyền của cơ quan chức năng cho cộng đồng làm du lịch một cách chủ động, bền vững
P.T.H.Y
(Th.S, Khoa Du lịch, Trường ĐHVHHN)
Đ.T.P
(Th.S, Phó Trưởng khoa Du lịch,
Trường ĐHVHHN)
Tài liệu tham khảo
1 “Những ngôi nhà 300 năm vẫn đẹp ở làng cổ Đường Lâm”, https://vtv.vn/thu-vien-anh/ nhung-ngoi-nha-300-nam-van-dep-o-lang-co-duong-lam-20140823135203301.htm
2 Tổng cục Du lịch Việt Nam (2013), Cẩm
nang thực tiễn phát triển du lịch nông thôn Việt Nam, Hà Nội.
3 Ủy ban nhân dân thị xã Sơn Tây (2018), Báo
cáo tình hình quy hoạch, bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích làng cổ Đường Lâm từ khi được phê duyệt cho đến nay ngày 31/5/2018.
4 Viện Nghiên cứu và Phát triển ngành nghề
nông thôn (2012), Tài liệu hướng dẫn phát triển
Du lịch cộng đồng, Hà Nội.
Ngày nhận bài: 8 - 6 - 2019 Ngày phản biện, đánh giá: 8 - 9 - 2019 Ngày chấp nhận đăng: 25 - 9 - 2019