Ebook Thực hành dịch tễ học: Phần 1 - Trường Đại Học Quốc Tế Hồng Bàng

Nguyen Tran Hien Ths.. Hoang Thi Hoa..[r]

TR irdN G DAI HOC Y HA NOI

BO MON DjCH T§ HOC

T R U O N G DAI HOC Y HA NOI ■ ■ ■

BO MON DICH T i HOC• • ■

T H I T C H A N H D I C H T i H O C

(T ai ban Ian thti h a i co siia chiia va bo sung)

m HOC THAI NGircM

TRIitiG TAM H 6 C LlgU ^

C h u b ie n :

PGS.TS Ducing Dinh Thien

T h a m g ia b ie n so a n :

PGS.TS Le Vu Anh Ths Tran Van Chi PGS.TS Pham Huy Dung

TS Nguyen Tran Hien Ths Hoang Thi Hoa

LOI NOI DAU

De phuc vu nhu cau hoc tap cua sinh vien cac cap hoc cua TrUcfng Dai hoc Y Ha Noi, chung toi bien soan cuon

"Thtfc hanh Dich t§ hoc" nham minh hoa cho phan ly thuyet v'e phudng phap Dich t l hoc hien dai va nang cao k h i nang thifc hanh thiJc te cua anh chi em No cung co' the giup ich it nhieu cho can bo lam cong tac dich t! va cac can bo nghien cdu y hoc v'e phtfdng phap hoc chuan mtfc

Cuon sach chac chan con chtfa dung nhung thieu sot

n hat dinh Cac tac gi& chan thanh cAm on va tiep thu nhung chi giao cua dong nghiep xa gan

Ha noi, ngay 2 thang 1 nam 1995 Thay m at Tap the tac gia

DUONG DiNH THIEN

PGS.TS DiiOng Dinh Thien

T h a m g ia b ie n so a n :

PGS.TS Le Vu Anh Ths Tran Van Chi PGS.TS Pham Huy Dung

TS Nguyen Tran Hien Ths Hoang Thi Hoa

l o i n o i d a u

De phuc vu nhu cau hoc tap cua sinh vien cac cap hoc cua Trudng Dai hoc Y Ha Noi, chung toi bien soan cuon

"ThiJc hanh Dich t i hoc" nham minh hoa cho phan ly thuyet v'e phuong phap Dich t l hoc hien dai va nang cao khd nang thuc hanh thiic te cua anh chi em No cung co the giup ich it nhieu cho can bo lam cong tac dich t l va cac can bo nghien cdu y hoc v'e phuong phap hoc chuan mile

Cuon sach chac chan con chtfa dung nhung thieu sot nhat djnh Cac tac gi& chan thanh c^m on va tiep thu nhiitng chi giao cua dong nghiep xa gan

Ha noi, ngay 2 thang 1 nam 1995 Thay m at Tap the tac gia

DUONG DiNH THIEN

TY LE MAC

I MUC TIEU

1 Dinh nghia va phan biet duoc ty le mdi mac va ty le hien mac

2 Neu moi tuong quan va ling dung cua hai loai ty le mac tren day

3 Liet ke nhilng yeu to co the gay nen sil khac nhau trong qua trinh tinh toan ty le mdi mac va ty le hien mac

II NOI DUNG

Mot trong nhung muc tieu co b&n cua dich t l hoc nham nghien cdu ve svJ xuat hien benh hay mot tran g thai sinh ly hoac mot hien tifpng siic khoe nao do trong xa hoi Viec

do ludng sil xuat hien benh ta t la nhiem vu trung tam, song con cua dich te hoc

Co the do lucmg sU xuat hien benh theo nhi'eu cach khac nhau:

1 So tu y et doi va so tu o n g doi lien quan tdi kich thildc quan the.

Dich t l hoc khac v6i nhting mon y hoc lam sang d hai diem quan trong: Thtf nhat,

cac nha dich t l hoc quan tam nghien ctfu m6t nhom ngtfcri chii khong ph4i tifng ca the rieng biet Thii hai, cac nha dich t l hoc nghien criu c& nhiitng ngUcfi dupe coi la khoe manh

lSn nhfing ngii5i om dau, ho co gang tim kiem sU khac biet ca b&n giiia nhung ngUdi nay

Cac nha dich t l hoc co gang do ludng sii xuat hien benh ta t trong nhung quan the khac

nhau De co the so sanh sU xuat hien benh d cac quan the co ldch thtfdc khac nhau thi

dieu can thiet la tinh toan thanh ty le Mot ty le bao gom hai thanh phan sau:

Bang cach tinh toan mot ty le nhu vay, nham do ltfctng tinh tran g xuat hien cua benh tat, da tao lap nen mot con so doc lap so vdi kich thudc cua quan the Tuy nhien trong mot vai trildng hop, tuy theo muc dich, so tuyet doi ve nhung triTOng hop benh v&n co

the co ich Song hau het viec mo tk sU xuat hien benh hay mot trang thai sinh ly can

ph&i tinh den do ldn cua quan the

2 Ty le mdi m & c va ty le hien m&c.

Ty le mdi mac va ty le hien mac la hai hinh thai do ludng chu yeu v'e sU xuat hien benh trong dich t l hoc.

a) ty le hien mtic.

Ty le hien mac thudng dUdc ky hieu la P NgUdi ta con goi ty le nay bang mot thuat ngU khac la ty so hien mac Ty le hien mac dUdc dinh nghla nhu sau:

Tong so cac trUdng hdp benh/thdi diem/quan the

p =

-Tong dan so cua quan the do trong thdi diem do

Ty le hien mac do ludng so ngUdi mac benh trong mot quan the tai thdi diem nhat dinh Tuy nhien ty le hien mac phu thuoc vao hai yeu to do la ty le mdi mac va thai gian keo dai trung binh cua benh 0 day neu ty le hien mac mot benh bat ky nao do co su

thay doi thi ty le nay da phan anh sU thay doi cua ty le mdi mac hoac thdi gian keo dai trung binh cua benh hoac ca hai Ty le hien mac giong nhu ty so dan so mac benh trong mot quan the nhat dinh tai mot thdi diem Nhu vay ty le nay co gia tri di tU 0 den 1

b) ty le mdi mac tich luy.

Ty le mdi mac tich luy con co ten goi la ty so m6i mac, ky hieu la Cl Ty le mdi mac

tich luy dUdc dinh nghia nhu sau:

So ca the mdi mac benh trong thdi gian nghien cUu

CI=

-Tong so dan cua quan the nghien cUu tai thdi diem bat dau nghien cUu Nhu vay, ty le mdi mac rich luy chinh la ty so cua cac ca the khong co benh tai thdi diem ban dau nghien cUu, nhung da phat trien benh trong giai doan nghien cUu Ty le nay do lildng nhCfng trUdng hdp benh mdi xuat hien trong mot quan the trong mot thdi gian nhat dinh Hay noi cach khac, ty le mdi mac tich luy dUdc xem nhii nguy cd trung binh cua ca the trong quan the cd the mac benh trong mot thdi gian nhat dinh O day, cong thiic tinh ty le nay cho thay tti so la mot phan cua m iu so, ty le nay cd gia tri di tti 0 den 1

Trong mdt so nghien culu nhilng nhom dan ctf khac nhau trong quan the nghien criu

da dan den sU khac biet ve nguy cd mac benh Su khac biet cua nhung nhom dan cu trong quan the nghien criu d day chu yeu la thdi gian theo doi dUdc doi vdi tting ca the Xuat phat ti* thuc te rang trong nghien criu tildng lai nhting ca the tham gia nghien criu khac nhau theo thdi gian, cd nhung ca the tham gia tif luc bat dau cho den khi ket thuc Nhung co kha nhieu ca the ru t ra khoi nghien ciiu theo cac thdi diem khac nhau cd the

vi khong muon tham gia nghien ctfu, hoac da di ctf trong thdi gian nghien ciiu Trong tinh tran g nay thi ty le mdi mac tich luy khong the tinh dUdc tnJc tiep til nhilng so lieu nhu vay (d day, do dai thdi gian quan sat doi vdi tifng ca the anh hudng true tiep den ty

le mdi mac rich luy) ma phai dung tdi khai niem m at do mdi mac sau day

c) M dt do mdi mac (Ky hieu la ID).

Mat do mdi mac cung la mot loai ty le mdi mac Ty le mdi mac nay dUdc dinh nghia

6

nhu sau:

Tong so trUdng hop benh mdi mac x&y ra trong quan the trong mot kho&ng thdi gian nhat dinh

ID = -

-Tong so dcfn vi do dai thdi gian cd nguy cd theo doi

dUdc doi vdi tifng ca the trong quan the do

M iu so la tong so do dai thdi gian co' nguy cd mac benh Ddn vi nay thudng dUdc do ludng theo nam va bieu thj la "Nam-NgUdi" hay "Thdi gian-NgUdi" hoac "Thdi gian cd nguy cd" Doi vdi tim g ca the trong quan the nghien cUu, thdi gian co' nguy cd la thdi gian ma trong do' tUng ca the tham gia nghien cUu trong quan the con giu dUdc tinh trang khong mac benh

Bang cach chia so trUdng hdp benh mdi mac cho thdi gian co' nguy cd thi do dai thdi gian cua ttfng ca the tham gia nghien cUu cung nhu tong so do dai thdi gian quan sat da dUdc tinh den

Ty le mdi mac do ludng ty le phat trien benh trong mot thdi gian nhat dinh Ty le mdi mac phan anh toe do xuat hien benh Mot sU thay doi ve ty le mdi mac thi co' nghia

la da co' sU thay doi ve can bang cua cac yeu to can nguyen Ty le mdi mac la mot ty le

cd ban ra t quan trong doi vdi cac nha nghien cUu tim can nguyen gay benh

Tren thuc te, ngUdi ta khong the tinh thdi gian cd nguy cd cho tilng ca the, ma la Udc tinh thdi gian co' nguy cd tUdng doi Chung ta co' the tinh bang cach cong dan so dau luc bat dau thdi gian nghien cUu va dan so cuoi thdi gian nghien cUu, sau do' chia cho 2 va nhan vdi do dai thdi gian nghien cUu Nhu vay kich thudc dan so d thdi diem giUa cua thdi gian nghien cUu co' the dUdc sti dung theo cach tinh tUdng doi nhu tren

Mat do mdi mac khong phai la ty so nhu 2 ty le tren vi tut so la so trUdng hop mdi mac benh, con m iu so la so ddn vi thdi gian-ngudi Tri so cua m at do mdi mac khong bao gid nho hdn 0

3 Moi qu an h e giufa cac ty le tren.

Ty le hien mac phu thuoc vao ty le mdi mac va thdi gian keo dai trung binh cua benh

Ty le hien mac la san pha’m cua ty le mdi mac va thdi gian keo dai cua benh Trong nhUng tinh tran g o’n dinh nhu cac benh man tinh chang han, thi moi quan he giUa ty le mdi mac va ty le hien mac co' the dUdc bieu thi nhu sau:

P = I x D Trong do P = Ty le hien mac

I = Ty le mdi mac

D = Thdi gian keo dai trung binh cua benh

Moi lien quan giUa cac ty le cd the thay ro trong hinh ve sau day:

Cac nha lap ke hoach cho nhUng hoat dong y te thudng dua tren ty le hien mac vi ty

le nay do ludng nhu cau nhu nhu cau giudng benh cung nhu nhung tran g thiet bi y te

va nhu cau ve nhan luc

Ty le hien mac duoc xac dinh bang cac cuoc dieu tra ngang, trai lai ty le mdi mac la

If)n h 1 - Moi lien q u an giUa s6 tn ld n g hdp mdi m ac va hien mac.

dinh trong cac nghien cUu theo doi ve tuang lai bang cach theo doi mot quan the nhat dinh ma khdi diem nghien cUu tilng ca the tham gia da dUOc xac dinh khong mac benh

ma ta dinh nghien cviu, sau do ngudi ta tien hanh theo doi tilng ca the trong mot thai gian nhat dinh de xac dinh nhung trUdng hop benh mdi xuat hien va danh gia toe do phat trien benh Ty le mdi mac duoc so sanh giUa cac nhom quan the cd phai nhiem vdi yeu to nguy ca d cac mUc do khac nhau nham do ludng anh hudng cua cac yeu to nguy

ca tdi su xuat hien benh Bang cach nay, ngudi ta cd the udc tinh nguy ca tuang doi (xem them chuang Nghien cUu tuang lai)

III BAI TAP

1 Moi mot duang k^ dam ngang dudi day bieu thj cho mot trUdng hap bi benh tang bach cau dan nhan nhilm khuan Dudng noi giUa hai diem bieu thi thdi ky bi benh cua tUng trUdng hap mang cac ky hieu khac nhau (Gid sii rang quan the nghien cUu co dinh

la 20 ngudi) Dua vao hinh ve sau day hay tinh cac ty le sau:

a) Tinh ty le mdi mac trong nam 1988

b) Tinh ty le hien mac trongnam 1988

c) Gia sijf co' mot cuoc di'eu tra tien hanh vao thang 7/1988 Hay tinh ty le hien mdc benh tai thdi diem nay

2 Tti so lieu d bang 1 dudi day, hay tinh thdi gian keo dai trung binh cua tilng benh man tinh trong nhieu nam lien

8

193 7 0 1 -1 9 8 8 0 1 - 1 9 8 6 '2 -1 9 6 8 Bring 1- T Y L f H lf.N m A c V A T Y LI? M O I m A ( ' C U A 5 B $ N H M A N

T IN H T A I M 0 T O u A n T H fi X T IN H T R £ N 100.000 D A N

B enh le mSc tinh Iren 1 0 0 0 0 0 dan

Tv le hien miic

_ _

Ty le mdi mSc

3 Nghien cUu moi tuang quan giUa che do an va benh tat, vi du ngudi ta bieu thi tinh hinh mac benh bang con so tuyet doi (nhu tong so trUdng hap mac benh) hoac bieu thi bang con s6 tu ang doi (con so cd lien quan tdi do ldn cua quan the nghien cUu) Cach bieu thi nao la thich hap, hay giai thich

4. a) Ty le hien mac cua mot benh trong mot quan the la 0,02 Hay giai thich y nghia

5 Gia s\i mot quan the cd phan bo tuo’i on dinh, co' the co' cach ly giai nhu the nao khi ty le hien mAc cua benh gia tang, mac du ty le mdi mac vlln giu mUc do hang dinh

6 Trong thdi gian 4 nam tai mot phong thi nghiem y hoc ldn da cd 532 ngudi bi tai nan lao dong Con so ngudi lam viec tai day luc ban dau cua thdi ky nay la 520 ngudi va tinh den thdi diem cuoi cung la 680 ngudi NgUdi ta co' the tinh dupe ty le nao trong nghien cUu nay, hay tinh cu the

7 De co' the phat hien va dieu tri sdm ung thu cd tCr cung, ngudi ta tien hanh kham s&n khoa hang loat va thudng xuyen cho phu nU trong do tuoi til 30 den 59 Sau do' tiep tuc theo doi va phat hien nhUng phu nU mdi bi benh nay trong mot kho&ng thdi gian nghien cUu nhat dinh Neu tinh til thdi diem bat dau cho den khi ket thuc ngudi ta tinh duoc khoing thdi gian nguy cd la 338294 nam-ngUdi va xac dinh dupe 123 ca benh mdi xuat hien trong suot thdi gian nghien cUu Co' the tinh dupe ty le nao trong nghien cUu nay, hay tinh cu the

8 Trong mot nghien cUu sang loc tien hanh tren 5000 phu nU Ngudi ta da tim thay co' 25 ngudi mac benh ung thu vu Nam nam sau do', ngudi ta da phat hien them 10 trUdng hop bi benh Cd the tinh dupe nhUng ty le nao trong nghien cUu nay, hay tinh cu the?

9 Cd 270 trUdng hop bi benh loet ta tran g d nam gidi trong thdi gian 5 nam nghien cUu theo doi tai mot thanh pho Tong so nhung ngudi dan ong sinh song trong thanh pho nay la 18500 ngudi, thdi diem luc bat dau nghien cUu va 21500 ngudi vao thdi diem cuoi cua cuoc dieu tra Ngudi ta co' the tinh dupe ty le nao, hay tinh cu the?

10 Theo trung tam nghien cUu ung thu cua Thuy Dien, tinh til nam 1971, 1972 va

1973 cd so trUdng hop bi ung thu tuy lan lupt tilng nam la 97, 121 va 112 trUdng hpp nam gidi bi benh nay trong do tuoi til 70-74 Tai thdi diem dau nam 1971 cd 309949 ngudi dan ong trong nhom tuoi nay va den cuoi nam 1973 cd 332400 dan ong cung nhom tuoi Ngudi ta co' the tinh dupe nhUng ty le nao dua tren cac du kien tren Hay tinh cu the

11 Trong mot nghien cUu sang loc tren 1329 nam gidi tuoi til 40 den 59 tuoi, ngudi

ta da tien hanh kham kiem tra mUc do cholesterol huyet thanh va huyet ap tam trUdng cho nhung doi tUdng nay Sau do tien hanh theo doi nhung doi tUdng tren trong vong 6 nam nham phat hien nhung trUdng hpp bi benh nhoi mau cd tim Biet rang tai thdi diem bat dau nghien cUu ta t ca cac doi tUdng deu khong bi benh nay Ket qua nghien cUu dupe trinh bay trong bang dudi day

Bdng 2- M U C D () H U Y G t A P T A M T R U O N G (m m H g ).

Mile c h o lestero l huyet th an h (mg/lOOml)

T o n g so T htip

benh '

T o n g s 6 T.hrtp

benh

T o n g so

T h d p benh

11

10