Trong quản lí giáo dục, hai Ihuộc lính tren có màu sác khá dạc biẹi.[r]
Trang 1T R Ầ N K I Ể M
NHỮNG VẤN ĐỀ Cơ BẢN CỦA
N H À X U Ấ T B Ả N Đ Ạ I H Ọ C sư P H Ạ M
Trang 3TRẦN KIÊM
NHỮNG VẤN Đ Ể C ơ BẢN CỦ A
(In lần thứ tư)
NHÀ XU Ấ T BẢN Đ Ạ I HỌC SƯ PHẠM
Trang 4M ã số: 01.01 606/1181 Đ H 2012
Trang 5M Ụ C L Ụ C
Lòi giới thiệu 5
Lời tác giả 8
Chuơng 1 Khái quát về quản lí giáo dục vá khoa học Quản lí giáo d ụ c 9
1.1 Định nghĩa "Quàn lí giáo d ụ c" 9
1.2 C á c yếu tố của quản lí giáo d ụ c 13
1.3 Bản chất quản lí giáo d ụ c 13
1.4 C á c tiêu chí cơ bản để quản lí giáo dục trở thành một khoa học -Khoa học Quản lí giáo dụ c 20
1.5 Đ à c điểm và cơ cấu nội dung củ a khoa học Q uản lí giáo d ụ c 36
Chương 2 Quá trinh quản lí giáo d ụ c 40
2.1 Đối tượng quản lí giáo d ụ c 40
2.2 C á c chức năng quản lí giáo dục - Nội dung hoạt động quản lí giáo d ụ c 43
2.3 Mục tiêu quản lí giáo d ụ c 86
2.4 Động lực trong quản lí giáo d ụ c 90
2.5 Nguyên tắc quản lí giáo d ụ c 96
2.6 Phương pháp quản lí giáo d ụ c 106
2.7 Công cu quản lí giáũ d u c 112
2.8 Quản lí nguồn lực giáo d ụ c 115
Chương 3 Quán lí nhà nước về giáo dục 141
3.1 Định nghĩa "quản lí nhà nước" và "quản lí nhà nước về giáo d ụ c" 141
3.2 Nội dung quản lí nhà nước về giáo d ụ c 142
3.3 Phân cấp quản lí giáo d ụ c 143
3.4 Chính sách giáo d ụ c 151
3.5 Chiến lược giáo d ụ c 157
3.6 Dự báo giáo d ụ c 160
Phụ lụ c 169
Chương 4 Đổi mới quản lí giáo d ụ c 174
4.1 Giáo dục và quản lí giáo dục trước yêu cầu mới 174
4.2 Xu hướng đổi mới quản lí giáo dục và mô hinh quản lí giáo dục trén thế g iớ i 190
Trang 64.3 Q uàn lí sự thay đổi trong giáo d ụ c 207
4.4 Đổi mới quản lí giáo dục ở nước t a 211
4.5 Q uản lí chất lượng giáo d ụ c 230
Chương 5 Lãnh đạo và Quần lí nhà trường 258
5.1 Q uản lí nhà trường 258
5.2 Lãnh đạo nhà trường 259
5.3 C á c nguyên tắc làm việc của hiệu trưởng 266
5.4 Công tác quản lí và lãnh đạo của hiệu trưỏng nhà trường 269
5.5 Nhà trường hiệu q u ả 291
Chương 6 Lao động quán lí giáo d ụ c 293
6.1 Khái quát về lao động quản lí giáo d ụ c 293
6.2 Hiệu quả lao động quản lí giáo d ụ c 299
Chương 7 Nghiên cúu khoa học Quản lí giáo d ụ c 309
7.1 S ự cấ p bách của việc nghiên cứu khoa học Quản lí giáo d ụ c 309
7.2 "Tam giác" hình thành khoa học Quản lí giáo d ụ c 310
7.3 C á n bộ quản lí giáo dục nghiên cứu khoa học Quản lí giáo d ụ c 313
7.4 Nghiên cứu đề tài quản lí giáo dục đối với nghiên cứu sinh và học viên cao h ọ c !319
7.5 S ử dụng Thống kê toán học trong nghiên cứu quản lí giáo d ụ c 329
Tài liệu tham khảo 342
Danh mục còng trinh khoa học dã xuất b á n 348
Phụ lục 349
Trang 7Tôi râì hăn hạnh và vui mừng dược viết mấy lời giới thiệu cuốn sách này của K JS T S Trần Kiểm , trước hết vì các bạn sinh viên, học viên cao học, nghiên cứii sinh chuyên ngành Ọuản lí giáo dục và cả những người nghiên cứu, chỉ đạo thực tiễn có thêm một cuốn sách để học tập, nghiên cứu Như các bạn biết, vấn đề sách - giáo trình, chuyên khảo, tham khảo, v.v ờ các trưèmg đại học của chúng ta đang là vấn đẻ nổi cộm, bức xúc: đang thiếu rất nhiều, nhất là khi chuyên sang dạy và học theo tín chỉ, có đủ sách, tài liệu, thiết bị giàng dạy, học tập là điểu kiện tối thiểu đầu tiên.
Khi đọc cuốn sách này, riêng tôi, và chắc cả các bạn đổng nghiệp của tác giả, càiĩi thấy vui mừng hofn, vì Khoa học giáo dục (K H G D ) nước nhà, tuy đã có tuổi khoảng nửa thế kỉ, nhimg chưa phát triển lắm, các công trình nghiên cíai không nhiẻu, từ đó sản phẩm còn quá ít ỏi Cuốn sách các bạn cẩm trong tay là một đóng góp rất quý báu vào lĩnh vực khoa học ngày càng
có vỊ trí xứng đáng trong xã hội.
Nhữnịỉ vấn đề cơ bản của K h u a học Q u ản lí giáo dục là cơ sở cần nắm đổ cli vào học tập, chỉ đạo, nghiên cứu các chuyên ngành G iáo dục học
và Quán lí giáo dục Học và đọc sách này, chúng ta có thế lĩnh hội được những hiểu biết chung (khái luận) về phương pháp luân mácxít, tự tưòng
Hồ C h í M inh, các cách tiếp cận hiện dại, ví dụ, sơ đồ P E R T , 5 tiêu chuẩn
S M A R T , tliang bậc nhu cầu do Maslow để ra, các giá trị ảnh hưcmg đến đời sống tìnli cám - xúc cám cứa người quán lí do Herzberg dé XLiãl, quán li theo chất lượng “Tiêu chuẩn T Q M ”, ISO 9000, vòng tròn Deming, v.v ; hơii nữa, có cả chút ít triết lí phương Đông, các bạn sẽ thấy rất lí thú và bổ ích Công việc quản lí nói chung, quản lí giáo dục (Q L G D ) nói riêng là một loại công việc đầy hấp dẫn Khoa học Quàn lí giáo dục cũng có sức lôi cuốn không ít người Từ sau Đại chiến thế giới thứ II (1945), nhất là từ thập kỉ
70 - 80 của thế kỉ trước, người ta rất chú ý tới năng lực quản lí (quàn trị), công việc quản lí mang lại hiệu suất công tác, năng suất lao động rất rõ, được coi như một loại lao động thực thụ.
Đặc trinig của một khoa học là hệ thống khái niệm, các thuật ngữ trong tác phẩm này được trình bày khá cặn kẽ, đầy đủ; đặc biệt, nhiều khái niệm, thuật ngữ tlược tóm tát trong các bảng, các sơ đồ, mờ đầu bàng sơ đồ “Các yếu tố quàn lí giáo dạc”, báng “Cơ câu nội dung Khoa học Ọ L G D ”, “ Hệ thệng Ọ L C iD ”, “ Chu trình quán i r ’ , rồi sơ đồ “ Lập kế hoạch chiến lược”.
LỜI GIỚI THIỆU
Trang 8“ Hoạch định”, “R a quyết định” , “Quản lí nhân sự” , nhất là sơ đồ “Cád nhân tố ảnh hường đến cơ chế Q L G D ”, “Bộ ba văn hoá quản lí", “ Mò hình Likert”, “Sản phẩm của nhà trường theo ba cấp độ”, v.v
Qua nội dung bảy chương sách, bạn đọc có thể thu lượm được những kiến thức cơ bản, hiện đại, thực tiễn về Khoa học Quản lí giáo dục, như đại cương về quản lí và quản lí giáo dục, quá trình quản lí giáo dục, quán lí nhà nước vé giáo dục, đổi mới quản lí giáo dục, quản lí và lãnh đạo nhà trường, lao động quản lí giáo dục, được tác giả trình bày một cách hộ thống và sâu sắc Tôi rất hài lòng vẻ kết quả này của tác giả.
Khoa học Quản lí giáo dục cũng như một số khoa học xã hội khác, có một đặc điểm là rất coi trọng nghiên cứu thực tiễn, đúc rút kinh nghiệm, rút
ra những bài học - coi đây là một con đường xây dựng và phát triển khoa học Trong công trình này, các bạn sẽ thấy được kinh nghiệm phát triển giáo dục Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, rồi Cộng hoà X H C N Việt Nam, từ triết lí giáo dục (Đưèmg lối giáo dục của Đảng C S V N ) cho đến Kinh nghiệm Bắc L í (Hà Nam), Bài học cẩm Bình (Hà Tĩnh), mỏ hình “8 T ’ quản lí giáo dục của chính tác giả sách này Giáo dục là phạm trù chung của nhân loại, cho nên người Q L G D chẳng những quan tâm đến lịch sử và kinh nghiệm phát triển giáo dục của đơn vị, địa phưcmg, đất nước mình, mà còn phải chú ý nghiên cứu kinh nghiệm của nước ngoài, như sách này đã chỉ ra cho chúng ta Các bạn có thể biết được ít nhiểu kinh nghiêm về quản lí giáo dục của một số nước; Nga, M ĩ, Pháp, Nhạt, Hàn Ọuốc rất đáng quan tâm suy xét, tham khảo, vận dụng vào hoàn cảnh cụ thể của nước ta.
Theo kết luận chung của K H G D , từ năm 1985, ở nước ta, chưcmg trình
và sách giáo khoa quy định có ba thành phần: tri thức, k ĩ năng, thái độ Gần đây, có nhiẻu tác giả bổ sung thành phần “giá trị”, có thể ghép với thành phần “thái độ” Cuốn sách này đã mang đến cho ngưòri đọc cả tri thức, như trên vừa giới thiệu, và có hướng tới hình thành và phát triển k ĩ nàng, thái độ, giá trị vẻ Q L G D cho người đọc sách; nhiểu chỏ đã chỉ ra rất cụ thê các bước
đi (quy trình) tiến hành từng công việc cụ thể (hành động, hành vi) trong
Q L G D , từ hoạch định chiến lược đến kế hoạch công tác, quản lí từng lĩnh vực, như tổ chức, nhân sự, tài chính và các nguồn lực khác.
Cuối sách, tác giả đã hướng dẫn nghiên cứu sinh tìm hiểu khoa học Quản lí giáo dục thông qua các gợi ý cụ thể về để tài, vạch kế hoạch và phuofng pháp nghiên cứu rất có ích cho người học Cả thư mục tài liệu
Trang 9t’liam khảo cũng rất phong phú, khá đầy đủ, thuûn lợi cho tất cả những ai muốn nghiên cứii khoa học này.
Nói tóm lại, sách “ Những vấn đề cơ bản của K h o a học Q u ản lí giáo
dụ c” được biên soạn rất công phu, sáng tạo, thật sự đáng trân trọng Tôi đánh giá rất cao công lao đóng góp cùa PGS.TS Trần Kiểm qua sách này
cùng một sô' tác phẩm khác của tác giả (Khoa học íịuản lí giáo dục: một s ố
ván đề lí luận và thực tiểu; Tiếp cận hiện đại tronq í/uản lí giáo d ục; Khoa
học qiiản l i Iilììi trường p h ổ tliô n ẹ, v v ) vào sự nghiệp khoa học giáo dục
nước nhà Nhân đây, xin được nhắn nhủ với các bạn học, đọc cuốn sách này: mong các bạn hãy tiếp nôi những người đi trước đưa Khoa học Giáo dục Việt Nam tiến lên tầm cao mới, đáp ứng đòi hỏi của thời đổi mới, mở cửa, hội nhập, đưa nước ta thành nước phát triển, công nghiệp hoá theo hướng hiện đại.
Hà nội 2 0 -2 -2 0 0 8
Giáo sư, Viện sĩ Phạm Minh Hạc
Nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục
Trang 10Tôi viết cuốn sách này với mong muốn coi nó vừa mang tính cơ bản, hệ thống và nâng cao dành cho người học (đại học và sau đại học), vừa mang tír:h cập nhật, thực tiễn và hiện dại dành cho người nghiên cứu và chỉ đạo
ịịứ o dục Nếu mong muốn này không thực hiện được thì đó là do trình độ
còn hin chế cùa người viết Rất mong bạn đọc thể tất.
Cuón sách này là kết quả của sự kế thừa và phát triển nội dung của nhiĩng cuốn sách vể Quản lí giáo dục do tôi viết và đã xuất bản trước đây, phần nữa là sự vay mượn ý tưởng hoặc nội dung cùa các tác giả trong và ngoài nước.
Nhún đây, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành các tác giả đó - những người thầy, người anh và đồng nghiệp hết sức quý mến của tôi.
Tỏi đặc biệt bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc G S.V S Phạm Minh Hạc (Mguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục) đã dành cho tôi tình cảm ưu ái viết Lời giới thiộu cuốn sách này.
Tôi cũng xin chân thành cảm Cfn PGS TS Bùi Minh Hiển, PGS TS Nguyễn Xuân Thức và cán bộ Khoa Quản lí Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã động viên và tạo điểu kiện cho tôi viết cuốn sách này Chắc chắn đây chưa phải là tất cả những vấn đề vẻ Khoa học Quản lí Uiáo dục và không tránh khói thiếu sót vé nội dung và hình thức thê hiện cuốn sách Tôi mong nhận được sự góp ý chân tình của bạn đọc.
Xin trân trọng cảm ơn.
Điện thoại tác giả Hà Nội lìhữiig ngày ẹiáp tết Mậu Tỷ - 2008
(04) 852 59 72
LỜI TÁC GIẢ
Trang 11C H Ư Ơ N G 1
KHÁI QUÁT VỀ QUẢN LÍ GIÁO DỤC
VÀ KHOA HỌC QUẢN LÍ GIÁO DỤC
1.1 Định nghĩa "Quản lí giáo dục"
Nêu nói giáo dục là hiện tượng xã hội, vĩnh hằng thì cũng có thể nói như thế về quản 1/ giáo dục Giáo dục xuất hiện nhằm thực hiện cơ chế truyền kinh nghiệm lịch sử - xã hội của loài người, của thê hệ đi trước cho thế hộ sau và/Jê thế hộ sau có trách nhiệm kế thừa, phát triến nó một cách sáng tạo, làm c h j xã hội và bản thân con người phát triển không ngìmg Để đạt mục đích đo, quản lí được coi là nhủn tố tổ chức, chỉ đạo việc thực thi cơ chế nêu trên Nhưng, quán lí giáo dục là gì?
Trước hết, cũng như quản lí xã hội nói chung, quản lí giáo dục là hoạt động có ý thức của con người nhằm theo đuổi những mục đích của mình
C hỉ có con người mới có khả năng khách thể hoá mục đích, nghĩa là thế hiên cái ngiyên mẫu lí tưởng của tương lai được biểu hiện trong mục đích đang ở trạng thái tiềm ẩn sang trạng thái hiện thực Nhir đã biết, mục đích giáo dục cũng d ín h là mục đích của quàn lí (tuy nó không phải là mục đích duy nhất của m ic đích quàn lí giáo duc) Đây là muc đích có tính khách quan Nhà quản IL cùng với đông đảo đội ngũ giáo viên, học sinh, các lực lượng xã hội, v.v bing hành động của mình hiên thực hoá mục đích đó trong hiện thực.
Vé thuật ngữ "quản lí giáo dục" cũng có nhiều quan niệm khác n hau
Dưới đìy chỉ nêu một vài quan niệm được coi là phù hợp.
Sự thực, thuật ngữ này có nhiều cấp độ ít nhất có hai cấp độ chủ yếu: cấp vĩ TIÔ và cấp vi mô Cấp quàn lí vĩ mô tương ứng với việc quán lí một hoặc nột loạt đối tượng có quy mô lớn, bao quát toàn bộ hệ thống Nhưng, trong ^ệ thống này lại có nhiều hệ thông con, và tương ứng với hệ thống con này cóhoạt động quản lí, đó là quản lí vi mô Việc phân chia quàn lí vĩ mô
và quải lí vi mô chỉ là tương đối Chẳng hạn, quàn lí ở cấp Sờ Giáo dục và Đào tạ), nếu đặt trong phạm vi toàn quốc thì chỉ là cấp vi mò so với Bộ Giáo dục và Đào tạo (cấp vĩ mô); song, nếu đật nó trong phcỊm vi một tỉnh/thành phố th IIÓ lại là cấp vĩ mô so với quán lí của Phòng Giáo dục và Đào tạo (cấp VImô) Đấy là nói về (.Ịiiàn lí liên quan đến phạm vi lãnh thổ Nếu xét
Trang 12tiieo khía cạnh đối tượng của quản lí sẽ có các cấp quản lí như; quán lí một ngàrh học, một bậc học, một cấp học và quản lí các trường học, các cơ 5Ờ giáo dục thuộc ngành học, bậc học, cấp học đó Cũng như trên, việc phân chia các cấp quản lí này cũng mang tính tương đối Điều quan trọng là khi xem xét vấn đề quản lí phải xác định chủ thể quản lí là ai tác động đến đối tượng đang xét để từ đó thấy được mối tưcmg quan trên dưới, vĩ mô và vi mô.
Dù sao cũng phải đưa ra quan niệm về quản lí vĩ mô và quản lí vi mô trong giáo dục Hãy thống nhất quy ước: quản lí giáo dục cấp vĩ mô là quản
lí một nền/hệ thống giáo dục; còn quản lí giáo dục cấp vi mô xein như quản
lí trường học/tổ chức giáo dục cơ sở.
Đ ối với cấp vĩ mô;
- Quản lí giáo dục được hiểu là những tác động tự giác (có ý thức, có mục đích, có kế hoạch, có hệ thống, hợp quy luật) của chủ thể quản lí đến tất
cả các mắt xích của hệ thống (từ cấp cao nhất đến các cơ sở giáo dục là nhà trường) nhằm thực hiộn có chất lượng và hiệu quả mục tiêu phát triển giáo dục, đào tạo thế hê trẻ theo yêu cầu của xã hội' Hoặc;
- Quản lí giáo dục là sự tác động liên tục, có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lí lên hệ thống giáo dục nhằm tạo ra tính vượt trội/tính trồi (emergence)' của hệ thống; sử dụng một cách tối ưu các tiềm nãng, các
cơ hội của hệ thống nhằm đưa hệ thống đến mục tiêu một cách tốt nhất trong điều kiện bảo đảm sự cân bằng với môi trường bên ngoài luôn luôn biến động Hoặc:
- Cũng có thể định nghĩa quản lí giáo dục là hoạt động tự giác cúa chủ thể quản lí nhằm huy động, tổ chức, điều phối, điều chỉnh, giám sát, một cách có hiệu quả các nguồn lực giáo dục (nhân lực, vật lực, tài lực) phục vụ cho mục tiêu phát triển giáo dục, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.
Các định nghĩa trên tưcfng ứng vói sự phát triển hệ thống giáo dục trên quy mô cả nước hay hệ thống giáo dục của một tỉnh/thành phố hoặc đối với
hê thống giáo dục của một ngành học, cấp học cụ thể nào đó Có thê’ thấy các định nghĩa đó không mâu thuẫn nhau, ngược lại bổ sung cho nhau: nếu định nghĩa thứ nhất và thứ hai đòi hỏi tính định hướng, tính đồng bộ, toàn
' Nguyỗn K ì, Bùi Trọng Tuân (19S4) M ộ t s ố vun (íể cùa l i luận (/Iiảii l i ịỊÌá o d ụ c Tủ
sách Trường Cán bộ quán lí giáo dục - Bộ Giáo dục, tr 14.
^ Chi khá năng mới của hệ thống mà khi các phần tử đứng riổng rẽ, tho dù cộng tãl cá
ưu trội của các phẩn tử Ihì không Ihể tạo ra được.
10