Giáo trình Thiết kế bài dạy học và trắc nghiệm khách quan môn Địa lí trung học phổ thông - TRƯỜNG CÁN BỘ QUẢN LÝ GIÁO DỤC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Vì vậy, thiết kế bài dạy học địa lí chính là việc xác định mục tiêu, sắp xếp, bố trí, chuyển đổi, bổ sung các nội dung kiến thức bài học trong sách giáo khoa thành bản thiết kế bài giảng[r]

Đại học Huế Trường Đại học Sư phạm

Thiết kế bài dạy học

và trắc nghiệm khách quan Môn địa lí trung học phổ thông

Giáo trình bồi dưỡng thường xuyên

giáo viên trung học phổ thông chu kỳ iii

Nhà xuất bản giáo dục

Đại học Huế Trường Đại học Sư phạm

TS Nguyễn Ngọc Minh - PGS.TS Nguyễn Đức Vũ

Thiết kế bài dạy học

và trắc nghiệm khách quan Môn địa lí trung học phổ thông

Giáo trình bồi dưỡng thường xuyên giáo viên trung học phổ thông chu kỳ iii

Nhà xuất bản giáo dục

Mục đích

Nhằm nâng cao năng lực cho giáo viên địa lí trung học phổ thông về phương pháp thiết kế các bài dạy học địa lí theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh

Mục tiêu cụ thể:

- Hiểu được các cơ sở khoa học của thiết kế bài dạy học địa lí theo hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

- Nắm được các khái niệm liên quan đến thiết kế bài dạy học địa lí Phân biệt được hai kiểu dạy học tích cực và dạy học thụ động

- Nắm các dạng thiết kế bài dạy học địa lí So sánh để phân biệt được các dạng thiết kế bài dạy học địa lí

- Hình thành và rèn luyện cho giáo viên các kỹ năng thiết kế bài dạy học địa lí

- Nâng cao năng lực cho giáo viên về thiết kế bài dạy học địa lí

Nội dung của phần I:

Gồm có 3 phần:

- Những vấn đề chung về thiết kế bài dạy học địa lí theo hướng đổi mới phương pháp dạy học

ở trường trung học phổ thông

- Những cơ sở và nguyên tắc thiết kế bài dạy học địa lí

- Kỹ thuật thiết kế thiết kế bài dạy học địa lí theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh

Phương pháp hướng dẫn học tập

- Mỗi nội dung được thực hiện theo đơn vị tiết/buổi/ngày

- Sau trình bày nội dung cơ bản các phần, các nội dung, cho học viên tự nghiên cứu để nắm, phân biệt được các khái niệm, các dạng thiết kế và kỹ thuật thiết kế bài dạy học địa lí

- Cho học viên tự thiết kế một số bài dạy học địa lí dựa theo các mô hình thiết kế đã trình bày

- Giảng viên trình bày một số cách thiết kế bài dạy học địa lí

- Giải các câu hỏi bài tập cuối giáo trình

Tài liệu, phương tiện

- Giáo trình thiết kế bài dạy học và trắc nghiệm khách quan môn địa lí trung học phổ thông

- Một số tài liệu tham khảo (lấy trong mục tài liệu tham khảo)

- Máy chiếu đa chức năng

- Máy vi tính

Hoạt động

Hoạt động 1: Tiếp nhận thông tin

- Lắng nghe báo cáo của giảng viên

- Nắm hướng dẫn cách nghiên cứu thông tin học tập

Hoạt động 2: Nghiên cứu thông tin và thảo luận

- Nghiên cứu các thông tin trong giáo trình và trong các tài liệu tham khảo

- Trao đổi thảo luận theo nhóm

Hoạt động 3: Quan sát thiết kế mẫu của giảng viên và thực hành

- Quan sát giảng viên giới thiệu một số dạng thiết kế bài dạy học địa lí

- Hướng dẫn học viên thực hành thiết kế bài dạy học địa lí

- Học viên thực hành một số dạng thiết kế bài dạy học địa lí

Thông tin học tập

- Nội dung cụ thể các phần, các mục của giáo trình phần 1

- Câu hỏi bài tập để học tập theo giáo trình

(Xem các nội dung phần sau)

I Những vấn đề chung về thiết kế bài dạy học địa lí theo hướng đổi mới phương pháp

dạy học ở trường trung học phổ thông

1 Hệ thống tri thức địa lí trong nhà trường trung học phổ thông

Hệ thống tri thức địa lí trong nhà trường phổ thông bao gồm kiến thức, kỹ năng, các hoạt động tìm tòi sáng tạo và hệ thống các chuẩn mực về các quan hệ của học sinh với thế giới

tự nhiên và xã hội loài người Sự lựa chọn toàn bộ nội dung tri thức trên tất nhiên phải tùy thuộc vào tính vừa sức của học sinh và phải phù hợp với mục đích giáo dục - đào tạo được quy định trong nhà trường Dạy học địa lí ở trường trung học phổ thông phải giúp học sinh nắm bắt được nội dung học vấn đó Theo nhiều tài liệu của nhiều nhà lý luận dạy học địa lí, có thể thấy trong bốn nhóm của hệ thống tri thức địa lí trong nhà trường phổ thông có hai thành phần cơ bản cụ thể sau đây:

- Các kiến thức địa lí cần hình thành cho học sinh bao gồm kiến thức lý thuyết và kiến thức thực tiễn Trong đó kiến thức lý thuyết được xem là thành phần quan trọng hơn cả

- Các kỹ năng địa lí cần hình thành và rèn luyện cho học sinh bao gồm bốn nhóm cơ bản là: kỹ năng làm việc với bản đồ; kỹ năng khảo sát các hiện tượng địa lí ngoài thực địa; kỹ năng nghiên cứu, làm việc với các tài liệu địa lí và kỹ năng học tập nghiên cứu địa lí Trong đó

kỹ năng làm việc với bản đồ cũng được xem là thành phần quan trọng

Mức độ nhận thức hệ thống kiến thức và kỹ năng địa lí có thể biểu đạt bằng sơ đồ mối quan hệ dưới đây:

Sơ đồ 1.1 Sơ đồ biểu diễn mức độ nhận thức về kiến thức và kỹ năng môn địa lí

Cách hiểu trên là căn cứ cho việc xây dựng nội dung chương trình, sách giáo khoa môn

địa lí, đặc biệt giúp giáo viên trong thiết kế và thực hiện bài giảng địa lí trên lớp

Mức độ nhận thức về kiến thức

Kiến thức được áp dụng

và phát triển sáng tạo

Hành động sáng tạo

Kiến thức về khái niệm,

MLH nhân quả địa lí

Kiến thức về biểu tượng,

số liệu, sự kiện địa lí

Hành động thành thục

Hành động theo mẫu

Mức độ nhận thức về kỹ năng

Nhận biết

Thực hiện hành động theo mẫu của giáo viên

Thực hiện hành động trong các tình huống quen thuộc (kỹ xảo)

Thực hiện hành động trong các tình huống mới (kỹ năng hoàn thiện)

Hiểu

áp dụng được trong các tình huống

2 Phân biệt các khái niệm liên quan đến thiết bài dạy học địa lí

a Bài học địa lí: là 1 đơn vị của nội dung dạy học, là một thành tố cấu thành của một sách giáo khoa địa lí Nó có vị trí xác định trong hệ thống sách giáo khoa (hay giáo trình) và

có quan hệ chặt chẽ với các bài học khác Bài học giữ vị trí cơ bản và chủ yếu ở trường phổ

thông, là một khâu tương đối trọn vẹn, hoàn chỉnh của quá trình dạy học Mỗi bài học trong sách giáo khoa là sự cấu thành bởi hệ thống các kiến thức sự kiện, số liệu, biểu tượng, khái niệm, mối liên hệ nhân quả, các quy luật và các học thuyết địa lí

Trong sách giáo khoa địa lí ở trường trung học phổ thông có khá nhiều kiểu bài học địa lí Căn cứ vào nhiệm vụ nhận thức của học sinh, có thể phân ra các loại bài học cơ bản sau: bài học lý thuyết (bài học trang bị kiến thức mới về lý thuyết), bài học thực hành (bài học rèn luyện

kỹ năng, hay gọi là bài học trang bị kiến thức mới về kỹ năng), bài học ôn tập tổng kết, bài học kiểm tra Trong tất cả các kiểu bài học trên, cần chú ý và quan tâm hơn cả là bài học lý thuyết

Đây là loại bài chủ yếu và chiếm tỉ lệ lớn nhất về nội dung cũng như lượng thời gian trong sách giáo khoa Đồng thời là loại bài chi phối các loại bài học khác Do đó, thiết kế bài dạy học trong môn địa lí chủ yếu là thiết cho loại bài học lý thuyết

Cấu trúc bài học là sự xác lập vị trí và các mối liên hệ tác động lẫn nhau mang tính

quy luật giữa các yếu tố trong một bài học Các yếu tố cấu thành cấu trúc một bài học gồm những yếu tố dưới đây:

- Đối tượng và nhiệm vụ của khoa học địa lí

- Nhiệm vụ của môn địa lí ở trường phổ thông

- Mục đích của bài học địa lí ở trường phổ thông

- Nội dung khoa học của bài địa lí

- Đối tượng nhận thức

- Thời gian để học sinh nhận thức

Các dạng cấu trúc bài học:

- Cấu trúc ngang là sự thể hiện nội dung của từng đơn vị kiến thức (thành phần kiến

thức) Đó là sự tập hợp hệ thống các kiến thức đỉnh và kiến thức phụ thuộc, mở rộng (hay còn gọi là sự tập hợp của khái niệm chính với các khái niệm phụ) Ví dụ: Bài ấn Độ, có đơn vị kiến thức: Cách mạng xanh Để làm rõ cho cách mạng xanh có các thành phần kiến thức sau: nội dung cách mạng xanh, kết quả cách mạng xanh, các nhân tố ảnh hưởng và các vùng thực hiện cách mạng xanh

- Cấu trúc dọc là thể hiện thứ tự sắp xếp giữa các yếu tố có mối liên hệ và tác động qua

lại với nhau để tạo nên sự thống nhất hoàn chỉnh một bài học Ví dụ: cũng bài ấn Độ, sau khi trình bày mục: Cách mạng xanh tiếp theo của bài học là mục: Cách mạnh trắng Tuần tự theo dàn ý đó chính là cấu trúc dọc

b Tiết học địa lí: là khoảng thời gian của quá trình dạy học, trong đó học sinh tự giác,

tích cực lĩnh hội nội dung học vấn địa lí dưới sự hướng dẫn, chỉ đạo của giáo viên nhằm hình thành nhân cách và phát triển năng lực trí tuệ học sinh Tiết học là hình thức cơ bản của tổ chức dạy học theo trường, theo lớp Trong tiết học, các nhiệm vụ chủ yếu của nhà trường được thực hiện Do chương trình và sách giáo khoa có các loại bài học khác nhau nên tương ứng có các tiết học thực hiện các bài học đó Trong quá trình dạy học, dựa vào việc thực hiện một số nhiệm vụ của mỗi tiết học có thể phân thành nhiều loại tiết học như: tiết học mở đầu, tiết học nắm tri thức

mới, tiết học rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo địa lí, tiết học khái quát hóa và hệ thống hóa tri thức

địa lí, tiết học kiểm tra, đánh giá kiến thức và kỹ năng học sinh

c Bài giảng địa lí: là bản thiết kế đã được giáo viên thực hiện trên lớp Bài giảng là nơi tập

trung những quan điểm, xu hướng dạy học khác nhau Là nơi diễn ra sự đối lập giữa quan điểm cũ

và mới, quan điểm truyền thống và hiện đại, giữa sự rập khuôn và sự sáng tạo của người giáo viên

d Thiết kế bài dạy học địa lí: Thiết kế bài dạy học là công việc của giáo viên trước

khi thực hiện bài giảng trên lớp Đó là việc bao gồm nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa, các tài liệu tham khảo để xác định mục tiêu, chọn lọc kiến thức cơ bản, xác định các phương pháp dạy học, phương tiện dạy học, hình thức tổ chức dạy học để truyền thụ tri thức mới cho học sinh Thiết kế bài dạy học địa lí còn bao gồm cả công việc dự kiến và cách xử lí các tình huống sư phạm có thể xẩy ra trong khi thực hiện bài giảng trên lớp Như vậy, sản phẩm của thiết kế bài dạy học địa lí là giáo án địa lí và các tình huống sư phạm mà giáo viên dự kiến có thể sẽ xảy ra Thông thường, thiết kế bài dạy học được hiểu là thiết kế các giáo án địa lí Còn các tình huống sư phạm là sản phẩm nằm trong mỗi giáo viên và tùy thuộc năng lực ứng xử sư phạm của mỗi giáo viên

3 Phương hướng thiết kế bài dạy học môn địa lí theo hướng dạy học tích cực

Thực tế thiết kế bài dạy học địa lí hiện nay trong nhà trường phổ thông khá đa dạng

Để thống nhất cách hiểu thiết kế bài dạy học theo hướng đổi mới phương pháp dạy học, cần nắm vững các khái niệm dưới đây:

• Tính tích cực: khái niệm này đã được nhiều tác giả nêu ra Theo Lênin: bản chất tính tích cực là thái độ cải tạo của chủ thể với khách thể, đối với những hiện tượng, sự vật xung quanh Theo I.F Kharlamôp: “Tính tích cực là trạng thái hoạt động của chủ thể” V.ÔKôn quan niệm đó là lòng mong muốn không chủ định và tạo nên những biểu hiện bên ngoài hoặc bên trong của hoạt động R.A Nizamốp lại cho rằng tính tích cực là hoạt động có ý chí, là trạng thái hoạt động nhận thức được tăng cường

Với các quan niệm trên có thể nhận thấy hai dấu hiệu của tính tích cực: là phẩm chất

vốn có của con người và tính tích cực được biểu hiện trong hoạt động Vậy, tính tích cực là sự

biểu hiện của nỗ lực cá nhân (bằng thái độ, tình cảm, ý chí ) trong quá trình tác động đến đối tượng nhằm thu được kết quả cao trong hoạt động nhận thức và cải tạo thực tiễn

• Tích cực nhận thức: Theo I.F Kharlamôp “Tính tích cực nhận thức là trạng thái hoạt

động nhận thức của học sinh, đặc trưng với khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức” Theo I.I Samôva: tính tích cực nhận thức là mục đích, phương tiện và kết quả của hoạt động học tập, là phẩm chất của học sinh Nó xuất hiện trong mối quan hệ của học sinh với nội dung, với quá trình học tập, với sự nỗ lực để nắm tri thức và phương pháp trong một thời gian ngắn nhất, với việc huy động ý chí để đạt được kết quả học tập Theo Giáo sư Trần Bá Hoành, tính tích cực học tập thực chất là tính tích cực nhận thức Biểu hiện của nó là: gắng sức cao trong học tập, khát khao hiểu biết, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức Từ những quan niệm trên, có thể hiểu đầy đủ về khái

niệm tính tích cực nhận thức là một khái niệm biểu thị sự nỗ lực, chủ động của chủ thể trong

quá trình học tập và nghiên cứu, là sự biểu hiện mức độ huy động cao các chức năng tâm lý nhằm giải quyết nhiệm vụ nhận thức, góp phần làm cho nhân cách của chủ thể phát triển

• Hoạt động của giáo viên và học sinh trong dạy học tích cực Quá trình dạy học địa lí

có hai hoạt động chủ yếu là: hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh

- Hoạt động dạy của giáo viên là hoạt động mang vai trò định hướng Nhiệm vụ chủ yếu của giáo viên là thiết kế, tổ chức và tạo ra các điều kiện để học sinh thực hiện việc học một cách tích cực Dạy là hoạt động có mục đích của giáo viên được quy định bởi nhiệm vụ giảng dạy bộ môn địa lí Hoạt động dạy điều khiển hoạt động học

- Hoạt động học của học sinh là hoạt động được thực hiện dưới sự hướng dẫn của giáo viên Để tiếp thu kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo, học sinh phải bám vào nội dung kiến thức được thể hiện ở sách giáo khoa và các tài liệu tham khảo khác Qua đó người học chiếm lĩnh tri thức

và biến thành năng lực thể chất, tinh thần của cá nhân, hình thành và phát triển nhân cách Leonchiev đã nhận xét: quá trình nắm hay “chiếm lĩnh” tài liệu, kinh nghiệm của loài người, đó

là quá trình mà kết quả là cá thể tạo lại những năng lực nhận thức và chức năng của loài người

đã được hình thành trong quá trình lịch sử

Theo quá trình dạy tự học thì hoạt động học của học sinh là một quá trình tích cực hoá hoạt động nhận thức Quá trình này thể hiện theo ba bước (ba giai đọan):

- Tự nghiên cứu để đi đến tự khám phá

- Tự thể hiện thông qua trao đổi bài cũ → Tự điều chỉnh qua kết luận, tổng kết của GV

- Tự khám phá: học sinh tự tìm tòi, quan sát, mô tả, giải thích, phát hiện, định hướng giải quyết vấn đề

Các nhà nghiên cứu về tâm lý - giáo dục cho rằng, không thể coi quá trình học tập như một sự cộng gộp đơn giản của hai thành phần: hoạt động của giáo viên và hoạt động của học sinh Quá trình này là một tổng thể thống nhất phức tạp Trung tâm của nó là nhân cách đang hình thành của học sinh, là hoạt động nhận thức tích cực của học sinh do giáo viên tổ chức và hướng dẫn Như vậy, hoạt động học tập của học sinh cần được tổ chức dưới các hình thức làm việc khác nhau: làm việc cá nhân, làm việc theo nhóm và tranh luận tập thể để nâng cao chất lượng, hiệu quả học tập của học sinh Muốn thế, trước hết giáo viên phải biết thiết kế bài học

theo hướng dạy học tích cực để giúp học sinh tự nhận thức kiến thức mới

Hai hoạt động trên (dạy và học) là không thể tách rời Trong đó hoạt động dạy chỉ đạo hoạt động học, hoạt động học vừa là hoạt động được chỉ đạo vừa là hoạt động tự chỉ đạo Giáo viên cần phải thường xuyên bảo đảm các mối liên hệ này để hướng dẫn học sinh thực hiện bài học trong mỗi tiết học địa lí, nhằm kịp thời điều chỉnh hoạt động dạy với hoạt động học sao cho hai hoạt động phù hợp với nhau

Hoạt động dạy của thầy và hoạt động tự học của trò là hai hoạt động cơ bản của quá trình dạy học Thiếu một trong hai nhân tố này sẽ không tồn tại quá trình dạy học Nếu xét

đồng thời cả ba bước trên (ba giai đoạn) của hai hoạt động dạy và tự học cho thấy chúng có mối quan hệ với nhau: (xem bảng 1.2)

Bảng 1.2 Các giai đoạn hoạt động dạy của giáo viên và học của học sinh

Các giai đoạn Hoạt động dạy của giáo viên Hoạt động tự học của học sinh

⇓ Giáo viên kết luận kiểm tra

⇒

⇒

⇒

-Học sinh tự khám phá kiến thức -Học sinh thể hiện (trình bày) kiến thức khám phá được

-Học sinh tự điều chỉnh kiến thức đúng để nhận thức

(Tác động ngoài) (Tác động trong)

Như vậy, dạy học theo hướng tích cực là quá trình trong đó giáo viên là người hướng dẫn, tổ chức cho học sinh khám phá, tự thể hiện và điều chỉnh trong quá trình lĩnh hội kiến

thức Bài học mà giáo viên thiết kế có nét nổi bật đó là các hoạt động của học sinh chiếm tỷ trọng cao hơn so với hoạt động của giáo viên Vì vậy, thiết kế bài dạy học địa lí chính là việc

xác định mục tiêu, sắp xếp, bố trí, chuyển đổi, bổ sung các nội dung kiến thức bài học trong sách giáo khoa thành bản thiết kế bài giảng địa lí để giúp giáo viên dễ dàng tổ chức thực hiện các hoạt động dạy của thầy và hoạt động học của học sinh theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh

• Trong quá trình thiết kế bài giảng địa lí, giáo viên cần phân biệt rõ sự khác nhau

giữa dạy học tích cực và thụ động

- Dạy học thụ động là kiểu dạy học đề cao vai trò chủ thể của giáo viên, xem nhẹ mối quan hệ trực tiếp giữa học sinh đến kiến thức Giáo viên là người trung gian bắt buộc, cần thiết giữa học sinh và kiến thức Cách dạy này thể hiện: bài giảng của giáo viên đã được chuẩn bị trước về nội dung Khi lên lớp, giáo viên chủ động thực hiện bài giảng theo lôgic lập luận soạn sẵn và dùng các phương pháp chủ yếu như dùng lời giảng, sử dụng các phương tiện trực quan

để trình bày Bên cạnh đó giáo viên còn sử dụng các câu hỏi nhưng cũng chỉ là đàm thoại cho một vấn đề đã chuẩn bị trước trong nội dung bài giảng Kết quả kiểu dạy học này là học sinh tiếp thu thông tin từ thầy một cách thụ động (nghe - ghi nhớ, học thuộc - tái hiện kiến thức)

- Dạy học tích cực là kiểu dạy đề cao vai trò chủ thể của người học Giáo viên là người tổ

chức, hướng dẫn, chỉ đạo, điều khiển các hoạt động nhận thức của học sinh Học sinh hoàn toàn chủ động tự giác, tích cực với các nguồn kiến thức để nhận thức Đồng thời học sinh cũng biết tự

đánh giá, tự điều chỉnh những kết quả của mình trong quá trình tự nhận thức Trong kiểu dạy học này người ta chú ý nhiều đến hoạt động của trò: trò tự nghiên cứu, tìm tòi, khám phá một cách tích cực và hợp tác Còn hoạt động của thầy chỉ là người hướng dẫn, tổ chức, điều khiển học sinh

- Nghiên cứu về dạy học theo hướng tích cực không thể không nói đến các phương

pháp dạy học tích cực Các nhà giáo dục đã cho rằng: để tiến hành dạy học theo hướng tích cực, phương pháp sử dụng chính thường là các phương pháp tích cực Phương pháp tích cực có ba tiêu chuẩn quan trọng là hoạt động, tự do, tự giáo dục Để chiếm lĩnh được kiến thức, học sinh phải được hoạt động, phải quan sát và tiếp cận với đối tượng Các em phải được tự do suy nghĩ, tìm tòi và lựa chọn con đường tối ưu theo cách hiểu của mình để đến với kiến thức Ngoài ra các em cũng có phối hợp với nhau để đạt mục tiêu chung Việc phối hợp được tổ chức theo hai trục chính là Thầy - Trò và Trò - Trò

Theo Giáo sư Trần Bá Hoành, phương pháp dạy học tích cực là thuật ngữ rút gọn dùng

để chỉ một nhóm các phương pháp dạy học, giáo dục theo hướng phát huy tính tích cực, chủ

động, sáng tạo của người học Thực chất là cách dạy hướng tới việc học tập chủ động của học sinh Các phương pháp tích cực có chung một số đặc trưng cơ bản là:

- Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh

- Dạy học chú trọng đến rèn luyện phương pháp tự học

- Tăng cường học tập cá nhân phối hợp với học tập hợp tác

- Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò

Theo các nhà lý luận dạy học địa lí, phương pháp dạy học tích cực thường sử dụng trong dạy học địa lí là: phương pháp đàm thoại gợi mở, phương pháp dạy học giải quyết vấn đề, phương pháp cho học sinh thảo luận, phương pháp xây dựng bài tập nhận thức, phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác tri thức từ bản đồ Đó là những phương pháp buộc học sinh phải phát huy tính tích cực để tự nhận thức Thiết kế bài dạy học theo hướng dạy học tích cực cũng

chính là để thiết kế bài giảng theo hướng sử dụng các phương pháp theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức học sinh

Qua phân tích trên, có thể thấy rằng:

- Dạy học theo hướng tích cực hay có quan niệm rằng dạy học hướng vào người học, dạy

học lấy học sinh làm trung tâm là một quan niệm dạy học đúng đắn, tiến bộ, ngày càng được

phát triển, mở rộng phù hợp với yêu cầu của thời đại Đặc biệt là trong giai đoạn phát triển hiện nay

ở nước ta Đây là khuynh hướng dạy học mới đòi hỏi giáo viên phải thể hiện ngay trong việc xác

định mục tiêu, chuẩn bị nội dung cho đến lựa chọn và sử dụng phương pháp giảng dạy trên lớp

- Trong mối quan hệ của ba thành phần cơ bản của quá trình dạy học là M: mục đích, N: nội dung, P: phương pháp, có thể thấy rất rõ rằng: thông thường M chi phối N, M là phương hướng để xây dựng N, M chỉ đạo P và N lại quy định P (xem sơ đồ dưới):

Sơ đồ 1.3 Sơ đồ mối liên hệ của 3 thành phần: M.N.P

Mặt khác mối quan hệ trong sơ đồ còn cho thấy:

Ngoài các phương pháp mang rõ nét bản chất tích cực (các phương pháp tích cực), các phương pháp khác của dạy học địa lí cũng có thể được sử dụng để giảng dạy theo hướng tích cực nếu như giáo viên dùng phương pháp đó trên quan điểm dạy học tích cực

Cơ sở để cải tiến phương pháp dạy học chính là từ mục đích dạy học

Cơ sở để thiết kế nội dung bài học cũng chính từ mục đích dạy học

Muốn sử dụng phương pháp dạy học theo hướng tích cực, giáo viên phải dựa vào mục

đích dạy học theo hướng tích cực

Nội dung vừa thể hiện mục đích, vừa chi phối và quy định phương pháp Thiết kế bài dạy học địa lí theo hướng dạy học tích cực là nhằm giúp giáo viên sử dụng hiệu quả phương pháp tích cực Đây chính là thực hiện mục tiêu giáo dục của nước ta hiện nay

Bởi vậy, thiết kế bài dạy học địa lí theo hướng đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học phổ thông phải là bài thiết kế theo hướng tổ chức cho học sinh học tập địa lí theo hướng dạy học tích cực

II Những cơ sở và nguyên tắc thiết kế bài dạy học địa lí theo hướng đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học phổ thông

1 Cơ sở khoa học để thiết kế bài giảng địa lí

Sản phẩm cụ thể và quan trọng của thiết kế bài dạy học địa lí là bản giáo án Tuy chưa

thể hiện hết toàn bộ công tác chuẩn bị bài giảng của giáo viên nhưng trong bản này đã nêu khá

M

P

N

rõ kế hoạch làm việc của thầy và trò suốt tiết học Đó là một chương trình hành động cụ thể của giáo viên và học sinh nhằm đạt tới mục đích dạy học

Bản chất của thiết kế giáo án là việc thiết kế các phương án tổ chức chỉ đạo hoạt động học tập của học sinh từ đầu đến cuối tiết học dựa trên các cơ sở khoa học của việc thiết kế giáo án Các cơ sở khoa học để thiết kế bài dạy học địa lí là:

Một là: dựa vào lý luận dạy học môn địa lí Đó là dựa vào cách sử dụng các phương pháp dạy học địa lí, cách sử dụng các phương tiện dạy học địa lí, cách sử dụng các hình thức tổ chức dạy học, cách tổ chức hoạt động dạy học của giáo viên, cách vận dụng các quan điểm dạy học địa lí và các bước thiết kế bài giảng địa lí của giáo viên Bởi vậy, cần phải hiểu rằng: mỗi bài giảng được thiết kế phải thể hiện được tất cả các yếu tố của quá trình dạy học

Hai là: dựa vào mục đích và yêu cầu của chương trình và của từng bài học Dựa vào bài học để xác định những kiến thức gì cần trang bị cho học sinh, kiến thức nào của bài học là trọng tâm Xác định cho học sinh mức độ nào về kiến thức cần nắm , các kỹ năng nào cần rèn luyện, các nội dung gì cần phát triển tư duy và giáo dục thái độ cho học sinh

Ba là: dựa vào lôgic khoa học, điều kiện thời gian cụ thể Đó là lôgic cấu trúc bài học; lôgic cấu trúc tiết học; lôgic nội dung khoa học địa lí ; lôgic nhận thức tri thức của học sinh; và phân phối thời gian tiết học, bài học

Bốn là: dựa vào trình độ chuyên môn của giáo viên để thiết kế tốt bài dạy học địa lí Trình độ kiến thức chuyên môn vững vàng của giáo viên địa lí được thể hiện: nắm vững kiến thức môn học địa lí cần truyền thụ cho học sinh: kiến thức cơ bản và hiện đại Nắm được một

số kiến thức các khoa học có liên quan như: chủ nghĩa xã hội khoa học, kinh tế học, xã hội học, văn hóa, lịch sử

Năm là: dựa vào trình độ nghiệp vụ của giáo viên như trình độ nắm vững được đối tượng học sinh, tâm sinh lý học sinh, quy luật nhận thức của học sinh; trình độ nắm vững khoa học giáo dục , lý luận dạy học bộ môn, xu thế phát triển của khoa học giáo dục hiện đại và đúc kết được các kinh nghiệm dạy học địa lí qua các năm học Có thể nói đây là cơ sở giúp giáo viên thiết kế bài dạy học đạt được hiệu quả tốt

Sáu là: dựa vào các phương tiện thiết bị dạy học, cơ sở vật chất hiện có của nhà trường

Đó là phương tiện dạy học truyền thống, các phương tiện dạy học hiện đại Từ phương tiện hiện có, sẽ tác động trực tiếp đến cách thiết kế bài giảng của giáo viên Có thể thấy rất rõ rằng: phương tiện dạy học hiện có của nhà trường có khi làm thay đổi cả cấu trúc của bản thiết kế bài dạy học Ví dụ: có phương tiện máy tính, cách thiết kế giáo án sẽ khác với bản thiết kế không

sử dụng máy tính

2 Các nguyên tắc để thiết kế bài giảng địa lí:

Thiết kế một bài dạy học địa lí theo hướng đổi mới phương pháp dạy học cần phải đảm bảo được các nguyên tắc sau đây:

- Nguyên tắc 1: Bài dạy học thiết kế phải thể hiện được các yếu tố của quá trình dạy học Trong đó yếu tố cơ bản quan trọng gồm: hoạt động của học sinh, hoạt động của giáo viên

và nội dung bài học trang bị cho học sinh cần phải được thể hiện rõ nhất Hai hoạt động của giáo viên và học sinh phải được tổ chức theo hướng dạy học tích cực

- Nguyên tắc 2: Cần phải cân đối giữa các yếu tố và mối quan hệ giữa các yếu tố của quá trình dạy học Nguyên tắc này yêu cầu bản thiết kế bài dạy học phải có sự cân đối giữa các cột và hàng (nếu giáo án chia cột), phải thể hiện được sự phối hợp giữa hoạt động của thầy và trò Thầy tổ chức chỉ đạo, hướng dẫn còn trò chủ động, tích cực để tự nhận thức tri thức mới

- Nguyên tắc 3: Phải thể hiện được cấu trúc của tiết học Nguyên tắc đòi hỏi thiết kế bài dạy học địa lí phải tuân thủ theo các bước nhưng không gò bó tuần tự như cấu trúc của tiết học năm bước truyền thống trước đây mà yêu cầu giáo viên kết hợp hợp lý các công việc một cách chặt chẽ, liên tục trong suốt thời gian tiết học

- Nguyên tắc 4: Phải thể hiện được cấu trúc của bài học Nguyên tắc này cũng đòi hỏi giáo viên khi thiết kế bài dạy học địa lí phải thể hiện rõ các cấu trúc của bài học địa lí như: cấu trúc ngang, cấu trúc dọc Đối với cấu trúc ngang cần xác định kiến thức được thể hiện đến cấp

độ nào của các khái niệm Đối với cấu trúc dọc cần thể hiện rõ dàn ý cơ bản của bài học Bài thiết kế phải đảm bảo tính lôgic giữa các mục hay các phần của nội dung bài học địa lí

- Nguyên tắc 5: Thiết kế bài dạy học địa lí phải thể hiện được các nguyên tắc sư phạm như: đối tượng nhận thức, phương pháp dạy học, hình thức tổ chức dạy học thích hợp với nội dung bài học và đối tượng học sinh Ngoài ra, dung lượng thời gian tiết học phải đảm bảo, phải dự kiến các tình huống có thể xảy ra Do đó, thiết kế bài dạy học địa lí không chỉ có yếu tố cơ bản là nội dung bài học mà bao gồm rất nhiều yếu tố khác nhau, trong đó có yếu tố về thời gian và phương án xử lí các tình huống sư phạm

III Kỹ thuật thiết kế bài dạy học địa lí theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh.

1 Các vấn đề cần thực hiện khi thiết kế bài giảng

a Để thiết kế bài dạy học địa lí, giáo viên cần giải đáp tốt các vấn đề sau đây:

- Cần cho học sinh hiểu, nắm được kiến thức, kỹ năng và nội dung giáo dục gì? (xác

Loại bài học: lý thuyết hay thực hành

Xác định vị trí của bài học trong chương trình và sách giáo khoa

Hình thức dạy học: trên lớp hay ngoài lớp

+ Xác định mục tiêu bài học:

Dựa vào tri thức bài học trình bày trong sách giáo khoa để xác định mục tiêu

Dựa vào các nguyên tắc xác định mục tiêu (Định rõ mức độ hoàn thành công việc, viết cụ thể, chỉ rõ sản phẩm của bài học, diễn đạt bằng một động từ: nắm được, hay hiểu được)

Dựa vào sách giáo viên

+ Lựa chọn kiến thức cơ bản

Giáo viên tìm và xác định các đơn vị kiến thức của bài học

+ Xác định các các phương tiện thiết bị dạy học cần thiết cho bài giảng:

Dựa vào mục tiêu giáo viên xác định phương tiện

Dự kiến thời điểm và thời gian sử dụng phương tiện

Dự kiến phương pháp sử dụng phương tiện

+ Lựa chọn hình thức và phương pháp dạy học để thiết kế bài giảng:

Xác định hình thức dạy học trên lớp hay ngoài lớp

Xác định các hình thức tổ chức dạy học theo toàn lớp, theo nhóm hay theo cá nhân Xác định phương thức trình bày bài giảng: quy nạp hay diễn dịch

Xác định các phương pháp dạy học thích hợp

+ Lựa chọn mô hình thiết kế nội dung bài giảng

- Mô hình theo tiến trình các bước hay mô hình theo các hoạt động

+ Tiến hành thiết kế nội dung bài giảng

2 Các kỹ thuật thiết kế bài dạy học địa lí

a Xác định mục tiêu:

• ý nghĩa của xác định mục tiêu bài dạy học địa lí

Mục tiêu (objective) là cái đích cần phải đạt tới sau mỗi bài học địa lí do chính giáo viên đề ra để định hướng hoạt động dạy học

Mục tiêu giống mục đích ở chổ đều là cái đích đề ra nhằm đạt tới Tuy nhiên, chúng khác nhau bởi những điểm sau đây:

- Mục đích (aim) là mục tiêu khái quát, dài hạn Ví dụ: mục đích của chương trình địa

lí trung học phổ thông

- Mục tiêu là mục đích ngắn hạn, cụ thể Ví dụ: mục tiêu của một bài dạy học địa lí Như vậy, mục đích quy định mục tiêu Bất kì một hoạt động nào cũng cần đề ra mục tiêu Bài dạy học địa lí cũng vậy, nhờ xác định mục tiêu nên hoạt động dạy học mới có hướng

và là căn cứ đề đánh giá kết quả bài dạy học của giáo viên

• Các dạng mục tiêu trong dạy học địa lí:

Trong dạy học nói chung và dạy học địa lí nói riêng, có ba nhóm mục tiêu:

+ Nhóm mục tiêu nhận thức: Theo B.Bloom có 6 mức độ: biết, hiểu, áp dụng, phân

tích, tổng hợp, đánh giá (mục tiêu kiến thức)

+ Nhóm mục tiêu tâm - vận động: đây là mục tiêu đề cập tới mức độ thành thạo của

các kỹ năng thực hiện hành động Thuộc nhóm này có các mức độ sau: bắt chước, thao tác, hành động chuẩn xác, hành động phối hợp, hành động tự nhiên (mục tiêu rèn luyện kỹ năng)

+ Nhóm mục tiêu cảm xúc: Theo B.Bloom và Masior có các mức độ: tiếp nhận, đáp

ứng, đánh giá, tổ chức (mục tiêu giáo dục)

• Các nguyên tắc xác định mục tiêu:

Mục tiêu phải phản ánh được mục đích giáo dục của nhà trường

Mục tiêu phải phù hợp với lý luận dạy học hiện đại : quan điểm, nguyên tắc dạy học, hình thức và phương pháp dạy học mới

Mục tiêu cần nêu rõ ba thành phần: kiến thức, kỹ năng và thái độ

Mục tiêu không được viết chung chung

Mục tiêu là cái đích của bài học cần đạt tới một cách cụ thể chứ không phải đơn thuần là chủ đề

Mục tiêu phải chỉ ra được sản phẩm của bài học

Mỗi mục tiêu cụ thể nên diễn đạt bằng một động từ để xác định rõ mức độ học sinh phải đạt bằng hành động như: “nắm được” , “ hiểu được“ Để viết mục tiêu cụ thể, nên dùng các động từ như: phân tích, so sánh, chứng minh, đo đạc, tính toán, quan sát, lập dược, vẽ được thu thập, áp dụng

• Khi viết mục tiêu, cần chú ý:

Mục tiêu đề ra có thực hiện được không? Có phù hợp với lý luận dạy học hiện đại theo hướng đổi mới phương pháp không?

Mục tiêu nêu ra có gây sự hiểu nhầm, hoặc chung chung không rõ ràng?

Mục tiêu nêu ra có trùng với mục tiêu của các bài học khác không?

Phát biểu mục tiêu có chính xác dễ hiểu không?

Các thành phần nêu trong mục tiêu sắp xếp đã lôgic chưa?

• Các bước tiến hành xác định mục tiêu:

- Bước 1: Xác định các đơn vị kiến thức Bước này gồm các thao tác:

Nghiên cứu nội dung bài học để xác định kiến thức trọng tâm

Nghiên cứu tên đề mục và nội dung của bài học trong sách giáo khoa địa lí để xác

định tên của từng đơn vị kiến thức (được coi là những kiến thức đỉnh)

Trên cơ sở đó tìm được nội dung trả lời cho câu hỏi: bài học địa lí trong sách giáo khoa đề cập đến nội dung trí dục gì? Bài học này có vai trò vị trí như thế nào trong toàn hệ thống chương trình môn học? Trong từng chương? (mối liên hệ giữa bài học trước với bài sau như thế nào?) Từ đó khái quát thành mục tiêu

Như vậy, bước này giúp giáo viên định hướng được kiến thức cần đạt được của bài học

- Bước 2: Xác định các kỹ năng cần rèn luyện cho học sinh Bước này gồm các thao tác:

Dựa vào các đơn vị kiến thức, các phương tiện thiết bị sử dụng cho bài giảng, xác

định các kỹ năng có thể rèn luyện cho học sinh

Dựa vào yêu cầu về đào tạo kỹ năng của chương trình, chọn kỹ năng quan trọng cần rèn luyện trong tiết học

Trên cơ sở đó, tìm được câu trả lời cho câu hỏi là: kỹ năng cần rèn luyện cho học sinh trong bài học này là kỹ năng gì? Từ đó khái quát thành mục tiêu

- Bước 3: Xác định nội dung giáo dục thái độ hành vi cho học sinh Để thực hiện

bước này, cần tiến hành theo các thao tác:

Nghiên cứu các thành phần của các đơn vị kiến thức xem thành phần nào liên qua tới các nội dung giáo dục tư tưởng chính trị cho học sinh

Chọn lựa nội dung giáo dục tiêu biểu để khái quát thành mục tiêu cần giáo dục cho học sinh qua bài học

Ví dụ: Bài Trung Quốc - một đất nước giàu tiềm năng phát triển

- Khái quát thành mục tiêu là:

Nắm được đặc điểm, thuận lợi và khó khăn của tự nhiên Trung Quốc

Hiểu được đặc điểm dân số và dân cư đã tác động ảnh hưởng tới sự phát triển kinh tế xã hội Trung Quốc

Bước 2:

- Dựa vào các đơn vị kiến thức, các phương tiện thiết bị sử dụng cho bài giảng là: Bản

đồ chính trị thế giới; bản đồ tự nhiên châu á và Trung Quốc; tranh ảnh về tự nhiên, con người, xã hội Trung Quốc; các bảng, biểu và tư liệu về dân số và dân cư Trung Quốc , xác định các

Xây dựng thái độ đúng đắn trong mối quan hệ Trung Việt

Tạo ý thức cho học sinh về giáo dục dân số

b Xác định kiến thức cơ bản

• Đặc điểm của kiến thức cơ bản

Kiến thức cơ bản là những kiến thức vạch ra được bản chất của các sự vật và hiện tượng Đối với môn địa lí, đó là hệ thống các khái niệm, các mối liên hệ nhân quả, các quy luật

địa lí Kiến thức cơ bản môn địa lí thường có đặc điểm chính sau đây:

- Là những kiến thức luôn gắn liền với lãnh thổ: mỗi sự vật, hiện tượng trong địa lí tự nhiên và kinh tế xã hội đêu gắn với một không gian cụ thể Cũng chính vì thế mà địa lí luôn

được xem là môn khoa học gắn với bản đồ

- Là những kiến thức luôn tồn tại trong mối liên hệ tác động qua lại lẫn nhau Đó là các mối liên hệ giữa các sự vật và hiện tượng trong tự nhiên, trong các ngành kinh tế, vùng lãnh thổ và trong các hoạt động xã hội con người

- Là những kiến thức luôn vận động và phát triển theo thời gian

Bởi vậy, để lựa chọn đúng đắn, đầy đủ kiến thức cơ bản của một bài địa lí đòi hỏi giáo viên phải nắm vững các đặc điểm trên và phải cần lưu ý các vấn đề dưới đây:

• Những vấn đề cần chú ý khi chọn kiến thức cơ bản

- Phải nắm vững đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu của bộ môn Tri thức môn địa lí

có hai mảng không thể tách rời là địa lí tự nhiên và địa lí kinh tế xã hội Mỗi mảng có đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu riêng Ngoài ra, tri thức của môn địa lí còn có liên quan đến nhiều bộ môn khoa học khác Bởi vậy, giáo viên cần chú ý để tránh lựa chọn vượt sâu sang lĩnh vực khoa học khác

- Phải nắm vững mục tiêu của từng chương trình và sách giáo khoa Hiện nay, chương trình địa lí trung học phổ thông được xây dựng có cả hai mảng địa lí tự nhiên và địa lí kinh tế xã hội Các mảng này được xây dựng ngay trong một chương trình - sách giáo khoa Hệ thống kiến thức của chương trình khá đầy đủ từ đại cương tới khu vực, từ kiến thức về các yếu tố cấu thành của tự nhiên tới các kiến thức kinh tế - xã hội Tính khoa học của chương trình còn được thể hiện qua việc lựa chọn những nội dung hiện đại của bộ môn, những nội dung gắn với thực tiễn kinh tế - xã hội của đất nước và thế giới giai đoạn hiện nay Nội dung và cách dạy bài dạy học địa lí tự nhiên khác với nội dung và cách dạy bài dạy học địa lí kinh tế xã hội Do đó, giáo viên cần nắm vững để xác định kiến thức cơ bản và lựa chọn phương pháp dạy học hợp lý

- Phải bám sát vào nội dung bài học trong sách giáo khoa Khi nghiên cứu nội dung bài học trong sách, cần chú ý tất cả các kênh chữ và hình Ngoài ra cần chú ý hệ thống các câu hỏi ở cuối bài và giữa bài Giáo viên nên tham khảo thêm các tài liệu tham khảo khác để mở rộng hiểu biết và giúp cho việc chọn kiến thức cơ bản đúng đắn

- Kiến thức cơ bản của bài học có thể chỉ nằm trọn trong một mục, cũng có thể nằm xen kẽ trong tất cả các mục Việc chọn lọc kiến thức cơ bản của bài dạy học địa lí có thể giúp giáo viên sắp xếp lại cấu trúc nội dung bài học trong sách giáo khoa nhằm giúp học sinh dễ dàng thấy được trọng tâm Tuy nhiên khi sắp xếp lại cấu trúc, giáo viên cần cân nhắc kỹ lưỡng

để đảm tính lôgic, khoa học, bởi vì cấu trúc bài học trong sách giáo khoa là cấu trúc đã được các tác giả sách và hội đồng thẩm định chọn lọc

• Các bước chọn kiến thức cơ bản để thiết kế bài dạy học địa lí

Bước 1: Nghiên cứu tên đề mục và nội dung của bài học trong sách giáo khoa địa lí

để xác định tên của từng đơn vị kiến thức (được xem là tìm những kiến thức đỉnh)

Bước 2: Xác định kiến thức mở rộng, phát triển (các khái niệm, mối liên hệ nhân

quả, quy luật (nếu có) của các sự vật và hiện tượng địa lí để làm rõ cho các kiến thức đỉnh

Bước 3: Tìm các mối liên hệ ngang và dọc (mối liên hệ giữa các đơn vị kiến thức

cùng cấp và khác cấp hay còn gọi là mối liên hệ thứ bậc ) của nội dung bài học Sắp xếp các

đơn vị kiến thức của bài học theo một trình tự lôgic, hợp lý

Có thể biểu diễn kiến thức cơ bản bài học thông qua thiết lập bảng kiến thức đỉnh với kiến thức mở rộng, phát triển nhằm giúp giáo viên dễ dàng nhận thấy kiến thức cơ bản bài học

Bước 4: Khái quát kiến thức cơ bản

Ví dụ: bài Hoa Kỳ (tiết 1):

Bước 1: Nghiên cứu tên đề mục và nội dung của bài học trong sách giáo khoa địa lí xác định được tên của từng đơn vị kiến thức là:

Vị trí địa lí Hoa Kỳ

Lãnh thổ Hoa Kỳ

Những khó khăn và các điều kiện khắc phục điều kiện tự nhiên Hoa Kỳ

Bước 2 và 3: Xác định kiến thức mở rộng, phát triển để làm rõ những đơn vị kiến

thức thông qua thiết lập bảng cấu trúc các đơn vị kiến thức của bài học như sau: (xem bảng dưới)

Kiến thức đỉnh Kiến thức phụ thuộc, phát triển

.Vị trí Hoa Kỳ Giáp 2 đại dương

.Giáp Trung Mỹ, gần Nam Mỹ

.Thái Bình Dương & Đại Tây Dương

.Các nước Trung Mỹ &

Nam Mỹ

.Ngăn cách chiến tranh

.Thị trường tiêu thụ lớn

.Lãnh thổ Hoa Kỳ Miền Đông Hoa Kỳ

.Miền Trung Hoa Kỳ

Miền Tây Hoa Kỳ

.Dãy núi Apalat

Đồng bằng Trung tâm rộng lớn: đất, khí hậu tốt,

có dầu Núi Coócđie cao, đồ sộ

Có khí hậu Địa Trung Hải

.Giàu khoáng sản, thuỷ

điện → xây dựng vành

đai công nghiệp Phát triển nông nghiệp & công nghiệp dầu khí Giàu khoáng sản Khó khăn về điều kiện

thông tin liên lạc hiện

đại Trình độ khoa học kỹ thuật cao

.Tiềm lực kinh tế lớn

.Động đất, núi lửa, bão

lũ Thiếu nước sản xuất Xói mòn đất

.ảnh hưởng đến phát triển kinh tế

.Tài nguyên chưa thật

đầy đủ cho nhu cầu các ngành sản xuất

Bước 4: Khái quát kiến thức cơ bản là:

- Hoa Kỳ nằm ở vị trí Tây bán cầu, giữa 2 đại dương lớn tạo điều kiện rất thuận lợi trong quá trình phát triển kinh tế xã hội

- Lãnh thổ Hoa Kỳ rộng lớn, thiên nhiên và tài nguyên thiên nhiên đa dạng, phong phú tạo thuận lợi cho Hoa Kỳ phát triển nhanh, mạnh nền kinh tế

- Tuy nhiên, thiên nhiên cũng gây nhiều khó khăn, trở ngại cho Hoa Kỳ trong quá trình phát triển kinh tế xã hội

c Xác định phương tiện dạy học địa lí

• Vai trò và ý nghĩa của phương tiện dạy học địa lí

- Phương tiện dạy học địa lí là một nhân tố cùng với các nhân tố khác của quá trình dạy học địa lí Bởi vậy, việc sử dụng phương tiện dạy học không thể tách rời trong dạy học nói chung và dạy học địa lí nói riêng

- Phương tiện dạy học địa lí giúp giáo viên thực hiện tốt yêu cầu về mặt nắm kiến thức

và rèn luyện kỹ năng môn học cho học sinh

- Phương tiện dạy học địa lí là nguồn tri thức phong phú giúp học sinh lĩnh hội kiến thức , rèn luyện kỹ năng - kỹ xảo…

- Phương tiện dạy học địa lí giúp học sinh thu nhận thông tin các sự vật hiện tượng địa

lí sinh động, tạo điều kiện hình thành tốt biểu tượng địa lí cho học sinh

- Phương tiện dạy học địa lí tạo được hứng thú học tập, năng lực quan sát, phân tích cho HS

- Phương tiện dạy học địa lí giúp giáo viên thực hiện đổi mới phương pháp dạy học theo hướng dạy học tích cực

- Phương tiện dạy học địa lí rèn luyện cho học sinh một số phẩm chất tốt để bước vào cuộc sống như: tính kiên trì, tự giác, tích cực và óc thẩm mỹ… Đó là những đức tính tốt giúp các em bước vào cuộc sống Đặc biệt, với việc khai thác các thiết bị dạy học mới hiện đại như ứng dụng công nghệ thông tin, các phương tiện nghe nhìn , sẽ giúp học sinh tiếp thu nhanh, chính xác nguồn tri thức mới, hình thành thói quen tự học, tự nghiên cứu

• Các nguyên tắc sử dụng phương tiện dạy học địa lí Khi sử dụng phương tiện dạy

học địa lí, giáo viên cần phải đảm bảo các nguyên tắc dưới đây:

- Sử dụng phương tiện dạy học địa lí phải phù hợp với nội dung bài học Đây là nguyên tắc yêu cầu giáo viên lựa chọn phương tiện dạy học phải xuất phát từ nội dung bài học Phương tiện dạy học giáo viên sử dụng phải thể hiện được nội dung bài dạy học địa lí

- Sử dụng phương tiện dạy học địa lí phải cho học sinh cả lớp quan sát được Để thực hiện nguyên tắc này, giáo viên cần chú ý vị trí đặt phương tiện dạy học Phương tiện dạy học phải đảm được tính trực quan

- Sử dụng phương tiện dạy học địa lí phải đúng lúc, đúng chỗ Nguyên tắc này yêu cầu giáo viên biết lựa chọn thời điểm sử dụng phương tiện Sử dụng phương tiện phải chính xác rõ ràng

- Sử dụng phương tiện dạy học địa lí cần chú ý sử dụng theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh Có nghĩa là giáo viên phải tổ chức, hướng dẫn học sinh tự khai thác tri thức

có trong phương tiện dạy học Giáo viên luôn tạo điều kiện tối đa cho học sinh tự làm việc với phương tiện dạy học để các em khám phá, tìm tòi kiến thức cần thiết Giáo viên phải xây dựng

hệ thống câu hỏi, bài tập để hướng dẫn học sinh tự khai thác kiến thức qua các phương tiện dạy học địa lí

- Sử dụng phương tiện dạy học địa lí phải sử dụng đúng cường độ Nguyên tắc này yêu cầu giáo viên khi sử dụng phương tiện không nên quá kéo dài nhưng cũng không quá ngắn Tùy từng loại phương tiện và tùy cách thức tổ chức dạy học của giáo viên mà có thời gian sử dụng thích hợp khác nhau

- Sử dụng phương tiện dạy học địa lí cần sử dụng phối hợp nhiều loại với nhau

• Quy trình chuẩn bị và sử dụng phương tiện dạy học địa lí

Bước 1: Nghiên cứu nội dung bài dạy học địa lí để xác định các phương tiện dạy học cần

thiết Bước này giáo viên nghiên cứu các đơn vị kiến thức, kiến thức cơ bản bài dạy học để xác định nội dung bài học đề cập nội dung nào? Kỹ năng cần rèn luyện cho học sinh là kỹ năng gì? Hình thức tổ chức dạy học nào? Các phương tiện dạy học hiện có của nhà trường

để chọn phương tiện dạy học cần sử dụng

Bước 2: Xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập gắn với phương tiện dạy học Bước này

giáo viên dựa vào các đơn vị kiến thức, các phương tiện sẽ sử dụng để xây dựng câu hỏi, bài tập Các câu hỏi bài tập giáo viên xây dựng phải phát triển được các năng lực trí tuệ học sinh

Bước 3: Tiến hành xây dựng - chuẩn bị các phương tiện dạy học địa lí Bước này giáo

viên chuẩn bị đầy đủ các phương tiện cần sử dụng cho bài dạy học

Bước 4: Xác định thời điểm và phương pháp sử dụng phương tiện dạy học trong tiết

học Bước này, giáo viên căn cứ trên các phương tiện để định ra phương pháp sử dụng Ví dụ với phương tiện bản đồ thì dùng phương pháp bản đồ, với phương tiện là tranh ảnh, bảng biểu thì dùng phương pháp sử dụng tranh ảnh, số liệu thống kê Giáo viên cần xác định thời điểm

sử dụng và cách kết hợp giữa phương pháp với các phương tiện dạy học

Bước 5: Dự kiến các tình huống có thể xẩy ra và phương án xử lí các tình huống Đây

là bước giúp giáo viên chủ động lường trước các tình huống khi sử dụng phương tiện dạy học

và lôi cuốn được học sinh trong dạy học bài địa lí

d Xác định phương pháp dạy học địa lí

Để thực hiện tốt mục tiêu bài dạy, việc xác định phương pháp dạy học đóng vai trò hết sức quan trọng Đặc biệt trong thiết kế bài dạy học địa lí theo hướng đổi mới phương pháp hiện nay Bởi vậy, khi xác định phương pháp dạy học, giáo viên cần dựa vào các cơ sở sau đây:

• Một số cơ sở để xác định phương pháp dạy học địa lí

- Căn cứ vào mục tiêu dạy học vì mục tiêu chỉ đạo sử dụng phương pháp Bài dạy học

địa lí có mục tiêu chung và mục tiêu cụ thể riêng Để thực hiện các mục tiêu đó có các phương pháp dạy học thích hợp.Ví dụ: mục tiêu cho học sinh nắm được các miền tự nhiên Trung Quốc, giáo viên có thể sử dụng được nhiều phương pháp như: bài tập nhận thức, đàm thoại gợi mở, giảng giải, bản đồ…

- Căn cứ vào nội dung bài dạy học Đây là cơ sở quan trọng vì nó quy định phương pháp Tuy không phải hoàn toàn nội dung nào phương pháp đó nhưng để xác định phương pháp dạy học cho một bài dạy, giáo viên phải dựa vào nội dung và cách trình bày nội dung bài học trong sách giáo khoa Nội dung bài học địa lí tự nhiên thì phương pháp dạy học khác với phương pháp dạy bài địa lí kinh tế xã hội Nội dung bài học là địa lí đại cương thì sẽ dạy khác bài học có nội dung là địa lí các nước hay địa phương, khu vực Ngoài ra cách trình bày các nội dung trong bài học khác nhau thì phương pháp dạy học cũng khác nhau

- Căn cứ vào đối tượng học sinh Cơ sở này đã ảnh hưởng đến xác định và sử dụng phương pháp dạy học của giáo viên Trong thực tế, có cùng một nội dung, cùng một giáo viên nhưng khi giảng dạy tại các lớp có đối tượng học sinh khác nhau, giáo viên phải sử dụng phương pháp khác nhau Với đối tượng học sinh giỏi, giáo viên sử dụng phương pháp sẽ khác với lớp có đối tượng học sinh yếu kém Bởi vậy, xác định phương pháp dạy học cho các bài dạy học địa lí, đòi hỏi giáo viên phải tính đến đối tượng học sinh từng địa phương, từng vùng Có như thế giáo viên mới phát huy được tiềm năng năng lực, phẩm chất cúa các em học sinh

- Căn cứ vào cơ sở vật chất hiện có của nhà trường như tài liệu, phương tiện thiết bị dạy học và các cơ sở vật chất khác Có thể nói, cơ sở này đã ảnh hưởng khá rõ nét trong việc xác định và sử dụng phương pháp dạy học Có khi chính phương tiện thiết bị day học làm thay

đổi cả cấu trúc thiết kế bài giảng và thay đổi cả cách dạy học bài địa lí Chẳng hạn như với trường có máy tính, máy chiếu để dạy học thì phương pháp dạy học của giáo viên sẽ khác với phương pháp dạy học của giáo viên trường không có cơ sở vật chất này

- Ngoài ra việc xác định phương pháp còn căn cứ vào trình độ của mỗi GV, vào kinh nghiệm sử dụng phương pháp của GV và căn cứ vào sự phát triển của lý luận dạy học hiện đại

• Để xác định phương pháp dạy học thích hợp đối với từng bài dạy học địa lí, giáo

viên có thể thực hiện theo quy trình các bước sau đây:

Bước 1: Nghiên cứu bài học trong sách giáo khoa để xác định các đơn vị kiến thức và

từng thành phần nội dung

Bước 2: Xác định các dạng thông tin biểu hiện cho các đơn vị kiến thức và các thành

phần của các các đơn vị kiến thức Bước này giáo viên nghiên cứu để chuyển đổi các kênh thông tin bằng chữ trong sách giáo khoa sang các loại kênh hình như bản đồ, sơ đồ, biểu đồ hay bảng điền kiến thức Từ các dạng biểu hiện thông tin là phương hướng giúp giáo viên có thể xác định được các phương pháp dạy học theo hướng tích cực cho bài dạy địa lý

Bước 3: Xác lập sơ đồ tiến trình bài giảng (tổ chức hướng dẫn học sinh nhận thức tri

thức bài học dưới dạng sơ đồ tiến trình bài giảng) nhằm giúp giáo viên dễ dàng xác định phương pháp và hình thức tổ chức dạy học

Để tiến hành xác lập sơ đồ, có thể thiết lập các chiều dẫn xuất theo hướng hướng dẫn học sinh tự nhận thức tri thức bài học bằng những kí hiệu quy ước dưới đây:

: Giáo viên lập luận, trình bày, đặt câu hỏi hướng dẫn học sinh học tập H(b) : Ra lệnh cho học sinh sử dụng bản đồ để nhận thức

H(s) : Ra lệnh cho HS nghiên cứu số liệu, tháp dân số, sơ đồ để nhận thức H(t) : Ra lệnh cho học sinh sử dụng các tài liệu để nhận thức

H(p) : Ra lệnh cho HS sử dụng bảng điền kiến thức và các phiếu học tập để nhận thức H(n) : Ra lệnh cho HS sử dụng kết hợp nhiều phương pháp, phương tiện để nhận thức

Ví dụ: Khi dạy bài Hoa Kỳ (tiết 1)

Bước 1: Nghiên cứu bài học trong sách xác định các đơn vị kiến thức và từng thành phần nội dung như sau:

Vị trí địa lý Hoa Kỳ: đặc điểm, thuận lợi, khó khăn, hướng khắc phục của vị trí địa lí Lãnh thổ Hoa Kỳ: đặc điểm, những thuận lợi của ba vùng lãnh thổ

Những khó khăn và các điều kiện khắc phục điều kiện tự nhiên Hoa Kỳ

Bước 2: Nội dung kiến thức bài học có thể được thể hiện qua các phương tiện như: bản

đồ chính trị thế giới, bản đồ tự nhiên Hoa Kỳ, các hình ảnh về tự nhiên (tài nguyên, bão lũ,

động đất, núi lữa ), các biểu đồ, bảng điền kiến thức Các phương pháp tích cực chủ yếu được xác định từ nội dung kiến thức và phương tiện biểu hiện nội dung bài học là: (1) PP hướng dẫn học sinh khai thác tri thức từ bản đồ, (2) PP cho học sinh thảo luận, (3) PP đàm thoại gợi mở

GV

Bước 3: Lập sơ đồ tiến trình bài giảng Hoa Kỳ: xem sơ đồ 1.4

Sơ đồ 1.4 Sơ đồ tiến trình bài giảng Hoa Kỳ

• Một số lưu ý đối với giáo viên khi sử dụng phương pháp dạy học địa lí

- Dạy học địa lí có rất nhiều phương pháp Mỗi phương pháp có những ưu nhược điểm riêng Có khi nhược điểm của phương pháp này lại là thế mạnh của phương pháp khác Không

có phương pháp nào là vạn năng Do đó khi thiết kế một bài dạy học địa lí, giáo viên cần phải chú ý sử dụng kết hợp nhiều phương pháp với nhau Ví dụ khai thác tri thức trên bản đồ với sử dụng chương trình trong máy tính, phương pháp dùng lời với các phương tiện trực quan

- Hiện nay, theo cách phân loại phương pháp theo thời gian có: phương pháp dạy học truyền thống với hiện đại Các phương pháp dạy học mới hiện đại thường là những phương pháp dạy học theo hướng phát huy được tính tích cực của học sinh Các phương pháp dạy học truyền thống ít có khả năng phát huy tính tích cực của học sinh hơn Bởi vậy, khi sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống, giáo viên cần chú ý cải tiến nhằm phát triển tốt hơn các năng lực trí tuệ học sinh

- Khi xác định sử dụng các phương pháp dạy học địa lí, giáo viên cần chú ý chọn phương pháp nào thật phù hợp với đối tượng học sinh, lựa chọn phương pháp đó đã phát triển được năng lực phát triển tư duy học sinh chưa? Ngoài ra, việc lựa chọn và sử dụng phương pháp cần phải phù hợp với kinh nghiệm, năng lực sở trường của giáo viên và cơ sở vật chất nhà trường phổ thông

- Khi sử dụng phương pháp dạy học địa lí, giáo viên cần chú ý xác định rõ phương thức trình bày trong mỗi phương pháp Có hai phương thức trình bày là: quy nạp với diễn dịch Mỗi phương thức có những ưu nhược điểm riêng Tùy cách trình bày của từng bài học, tùy

Khó khăn

Đặc điểm 3 miền lãnh thổ Hoa Kỳ

Các điều kiện khắc phục

ĐKTN

Thuận lợi

Hướng khắc phục

Thuận lợi của 3 miền

GV

thuộc tài liệu tham khảo mà giáo viên và học sinh có được, tùy thuộc vào các phương tiện thiết

bị dạy học cho từng bài giảng mà giáo viên chọn phương thức trình bày hợp lý Thông thường trong một bài dạy học địa lý giáo viên nên chọn kết hợp cả hai phương thức này

- Tri thức địa lí gồm có hai thành phần: kiến thức và kỹ năng - kỹ xảo Hai thành phần này luôn đi liền với nhau Trang bị kiến thức và rèn luyện kỹ năng - kỹ xảo cho học sinh là nhiệm vụ của mỗi người giáo viên trong quá trình dạy học địa lí Do đó, khi xác định phương pháp dạy học thích hợp cho mỗi bài dạy học địa lí, giáo viên lựa chọn phương pháp sao cho phù hợp với việc rèn luyện kỹ năng - kỹ xảo Ngoài ra, nên lưu ý chọn và sử dụng phương pháp giúp giáo viên hình thành được phẩm chất đạo đức, thái độ và hành vi của học sinh

Trong dạy học địa lí ở trường trung học phổ thông còn có các hình thức tổ chức dạy học theo toàn lớp, hình thức tổ chức dạy học theo nhóm và hình thức tổ chức dạy học theo cá nhân Mỗi hình thức có ưu điểm, hạn chế và cách thức sử dụng riêng Phát huy được các năng lực trí tuệ cho học sinh cao nhất là hai hình thức dạy học theo nhóm và theo cá nhân Tuy nhiên hình thức tổ chức dạy học thông dụng, chủ yếu, phù hợp với nội dung bài học trong sách giáo khoa hiện nay và phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường, năng lực sở trường của giáo viên lại chính là hình thức tổ chức dạy học theo toàn lớp Để xác định và sử dụng hợp lý, hiệu quả các hình thức, giáo viên cần chú ý dựa vào một số vấn đề sau đây khi lựa chọn hình thức tổ chức dạy học :

- Phải căn cứ vào mục đích dạy học và mục tiêu bài dạy

- Phải căn cứ vào nội dung bài dạy học địa lí Nghiên cứu xem xét bài dạy học dài hay ngắn, khó hay dễ

- Phải căn cứ vào phương pháp dạy học, đặc biệt các phương pháp hay sử dụng trong hình thức tổ chức dạy học theo nhóm và cá nhân như phương pháp thảo luận, phương pháp xây dựng các bài tập nhận thức…

- Phải căn cứ vào đối tượng học sinh

- Phải dựa vào năng lực sư phạm của bản thân giáo viên

- Phải căn cứ vào cơ sở vật chất, phương tiện thiết bị dạy học của nhà trường

g Xác định cách thức củng cố tri thức bài học

Củng cố bài học nhằm xem mục tiêu của bài có đạt được kết quả tốt hay không, đạt đến mức độ nào? Từ đó giáo viên nhận thức được cách dạy và có thể thay đổi cách dạy của mình sao cho đạt được mục tiêu và phù hợp với các đối tượng học sinh trong từng địa phương, từng trường, từng lớp Để thực hiện tốt khâu này, giáo viên cần nắm vững các vấn đề sau đây:

- Củng cố nên tiến hành liên tục và thay đổi Có thể thực hiện vào cuối tiết học, giữa tiết học, đầu giờ học hay có thể ở giờ học sau Giáo viên không nhất thiết chỉ thực hiện cũng cố vào cuối giờ học

- Củng cố phải bao hàm cả việc kiểm tra, đánh giá kiến thức và kỹ năng Phương pháp cũng cố bài học nên xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập để học sinh tự nhớ lại và vận dụng được kiến thức cũ Hệ thống câu hỏi, bài tập cần thực hiện được nhiều mục đích:

Tái hiện được kiến thức cho học sinh

Phát triển tư duy, các năng lực trí tuệ của học sinh

Rèn luyện được kỹ năng - kỹ xảo địa lí

- Hệ thống câu hỏi, bài tập cần đa dạng: tự luận, trắc nghiệm khách quan

- Bài tập xây dựng bằng các câu hỏi, dưới dạng sơ đồ hay dưới dạng test

- Câu hỏi bài tập cần tập trung vào phần kiến thức cơ bản, trọng tâm bài học

- Để phù hợp với các đối tượng học sinh, giáo viên nên xây dựng câu hỏi, bài tập lớn và nhỏ nhằm giúp học sinh thuận lợi trong khâu cũng cố bài học địa lí

3 Các dạng thiết kế giáo án địa lí ở trường phổ thông theo hướng dạy học tích cực

Giáo án được coi là bản thiết kế tổng hợp, hoàn chỉnh để giáo viên sử dụng khi lên lớp

Để công việc soạn giáo án đạt được hiệu quả cao đòi hỏi giáo viên phải lao động nghiêm túc, sáng tạo Về bản chất, soạn giáo án đó là việc thiết kế các phương án tổ chức chỉ đạo hoạt động học tập của học sinh từ đầu đến cuối tiết học Cơ sở khoa học của việc thiết kế là yêu cầu của chương trình, cấu trúc của nội dung kiến thức trong tài liệu giáo khoa, là lôgíc khoa học, điều kiện vật chất, thời gian cụ thể và đặc điểm phát triển tâm sinh lí của học sinh Khi thiết kế giáo

án, giáo viên phải lưu ý các vấn đề sau đây:

- Cần cho học sinh nắm được kiến thức, kỹ năng gì?

- Phương thức dẫn dắt học sinh chiếm lĩnh kiến thức, kỹ năng như thế nào?

- Giáo viên phải chỉ đạo hoạt động học của học sinh ra sao để giúp các em nắm được vững chắc kiến thức và kỹ năng

- Thời gian truyền thụ từng phần nội dung bài giảng cần xác định như thế nào cho hợp lý?

- Kết quả học tập của học sinh được thể hiện ra như thế nào?

- Lựa chọn mô hình thiết kế dựa theo tiến trình hay theo nội dung?

Vậy, giáo án ở đây được coi là một chương trình hành động cụ thể của giáo viên và học sinh nhằm đạt tới mục đích dạy học Cho nên, khi viết giáo án cần phải dự kiến được các diễn biến hoạt động của thầy và trò sao cho phù hợp với lôgic phát triển của nội dung trí dục Hoạt

động dạy thể hiện trong giáo án không phải là: thầy trình bày theo một chuỗi liên tiếp từ nội dung này đến nội dung khác còn trò thụ động tiếp thu, cố hiểu, cố nhớ Mà là: dưới sự hướng dẫn của giáo viên, trò chủ động nắm nhiệm vụ nhận thức, tự mình tìm kiếm kiến thức một cách

tự giác, tích cực, sáng tạo

Để giải đáp các câu hỏi trên một cách có cơ sở khoa học, khi soạn bài giáo viên cần dựa vào các kỹ thuật, các quy trình, các yêu cầu đã trình bày phần trên để thiết kế các giáo án

Bỏ qua các phần đầu của một giáo án, sang phần thiết kế giảng bài mới, giáo viên có

thể sử dụng mô hình thiết kế giáo án chia cột theo tiến trình các bước hoặc không chia cột

nhưng theo các nội dung hoạt động như sau:

a Mô hình thiết kế giáo án theo tiến trình các bước: là dạng trình bày nội dung bài

học, các hoạt động của giáo viên và học sinh trong mối quan hệ với nhau Nội dung và các hoạt

động trên diễn ra theo một quá trình Trong đó, hoạt động của giáo viên gồm những công việc

cụ thể như: nội dung kiến thức sẽ trình bày ở các mục; các phương tiện thiết bị dạy học cần sử dụng ở từng đoạn; xây dựng nội dung các câu hỏi (hệ thống câu hỏi gợi mở, thảo luận ); bài tập và xác định phương pháp dạy học cho từng nội dung Còn hoạt động của học sinh thể hiện ở chổ: phải huy động năng lực và các kỹ năng nhận thức để lĩnh hội kiến thức một cách tích cực Phần nào phải nghiên cứu tài liệu, các phương tiện thiết bị dạy học, phần nào phải ghi chép

Dạng thiết kế bài giảng theo tiến trình các bước kiểu tích cực có mẫu như sau:

Bước Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Nội dung bài học

ổn định lớp Kiểm tra sỉ số Báo cáo sỉ số và tình hình lớp

đạo các hoạt động tự nhận thức của học sinh:

Hoạt động 1, Hoạt động 2, Hoạt động n

.Nắm yêu cầu bài học, hiểu phương pháp học tập bài mới Tự khám phá kiến thức Tự thể hiện kiến thức khám phá

được Tự điều chỉnh kiến thức để nhận thức, tự đánh giá

Tên bài học

Nội dung 1 Nội dung 2 Nội dung n

( Ghi chính xác ngắn gọn, trình bày khoa học)

Kết luận, đánh

giá

.Kết luận các kiến thức và

kỹ năng đúng Đánh giá kết quả tự khai thác kiến thức của học sinh (Ghi các câu hỏi, bài tập cũng cố, đánh giá)

.Điều chỉnh kết quả tự nghiên cứu về kiến thức, kỹ năng Hệ thống hoá kết quả nhận thức

Nội dung kết luận

Hướng dẫn về

nhà

Nêu các hoạt động nối tiếp sau khi học bài mới (Hướng dẫn học sinh cách hoàn thiện bài học ở nhà, cách làm bài tập và chuẩn bị cho bài học sau)

Tiếp nhận các hướng dẫn của

GV để thực hiện và chuẩn bị cho bài học sau

Nội dung hướng dẫn về nhà

Khác với thiết kế bài giảng theo tiến trình các bước kiểu tích cực, thiết kế theo kiểu thụ

động cũng có tiến trình các bước như trên, nhưng các hoạt động của giáo viên, học sinh hoàn toàn khác Nội dung kiến thức bài học xây dựng theo tiến trình không nêu lên thành từng vấn

đề để yêu cầu học sinh tự phát hiện kiến thức mà trình bày theo kiểu giải thích - minh hoạ Hoạt động của giáo viên không phải là người tổ chức chỉ đạo các hoạt động của học sinh, mà chủ yếu trình bày kiến thức cho học sinh nắm Hoạt động của học sinh chủ yếu lắng nghe ghi chép, trả lời câu hỏi của giáo viên chứ không phải tự mình khai thác kiến thức

b Mô hình thiết kế giáo án theo nội dung hoạt động: là giáo án thiết kế theo từng hoạt

động nối tiếp nhau Trong đó các hoạt động của giáo viên và học sinh có mối quan hệ với nhau Hoạt động của giáo viên, học sinh không diễn ra theo tiến trình các bước mà diễn ra tuần tự theo từng nội dung hoạt động (hoạt động 1, 2 cho đến hoạt động kết thúc bài học) Mỗi nội dung bài học là sự thể hiện cho từng hoạt động Mỗi hoạt động đều bao gồm cả hai hoạt động của giáo viên và học sinh Dạng thiết kế bài giảng theo nội dung hoạt động kiểu tích cực thường có mẫu như sau (xem sơ đồ 1.5): (các hoạt động được xây dựng trong đó: thầy sử dụng các phương pháp tích cực để tổ chức học sinh tự nghiên cứu tìm ra các nội dung kiến thức bài học)

Sơ đồ 1.5 Sơ đồ mô hình thiết kế giáo án theo nội dung hoạt động

Dưới đây là các minh hoạ các giáo án thiết kế theo hướng dạy học tích cực Ngoài các mục phải trình bày trong giáo án như: mục tiêu, kiến thức trọng tâm, đồ dùng dạy học, tên các

phương pháp dạy học Tiến trình bài giảng thiết kế như sau: (xem các ví dụ minh họa dưới)

Ví dụ 1: giáo án bài Hoa Kỳ (tiết 1), thiết kế theo mẫu tiến trình các bước:

Hoạt động của thầy Hoạt động của trò Nội dung cơ bản bài học

Định hướng: (3 phút)

.Giới thiệu vài nét về Hoa

Kỳ để vào bài Ghi tên bài

.Tổ chức học sinh báo cáo,

trao đổi kết quả nghiên cứu

Giáo viên bổ sung hoàn

thiện kiến thức

Hoạt động 2: (13 phút)

.Chia lớp thành ba nhóm

.Nêu bài tập nhận thức &

yêu cầu học sinh hoàn thành

.Báo cáo, trao đổi giữa các nhóm để nhận thức

.Các nhóm nghiên cứu tài liệu giáo khoa, bản đồ tự nhiên Hoa Kỳ

.Mỗi nhóm hoàn thiện một miền lãnh thổ Hoa Kỳ theo bảng điền kiến thức (phiếu học tập)

.Báo cáo, trao đổi giữa các

I.Vị trí địa lí Hoa Kỳ:

.Giáp hai đại dương→

Không bị ảnh hưởng các cuộc chiến tranh thế giới

.Giáp Trung Mỹ, gần Nam Mỹ→là thị trường tiêu thụ rộng lớn

Hoạt động giáo viên

Khai thác kiến thức bằng nhiều phương pháp, kỹ thuật, hình thức (theo cá nhân, nhóm)

Tham gia đánh giá

Tổ chức Hướng dẫn

Mục tiêu

nhiên Hoa Kỳ .Hướng dẫn

nghiên cứu tài liệu giáo

khoa, bản đồ tự nhiên Hoa

.Gợi ý, bổ sung, hoàn thiện

kiến thức cho học sinh

thế của từng miền tự nhiên

trong việc phát triển kinh tế

bài học vào sơ đồ (Sử dụng

sơ đồ tiến trình bài học Hoa

điền kiến thức của mình

.Nghiên cứu tài liệu giáo khoa, bản đồ tự nhiên Hoa

Kỳ

.Trả lời các câu hỏi và giải bài tập nhận thức để hoàn thành bảng điền kiến thức (bảng những khó khăn và biện pháp khắc phục điều kiện tự nhiên Hoa Kỳ)

.Trao đổi thảo luận giữa các nhóm để nhận thức

.Bổ sung các kết quả học tập, nghiên cứu vào bảng

điền kiến thức, sơ đồ và vào

vở ghi

Trả lời câu hỏi kiểm tra

đánh giá của giáo viên

Lắng nghe, ghi chép những căn dặn của giáo viên

2 Miền Trung:

+Đặc điểm: có đồng bằng trung tâm rộng lớn: phía Nam có đất, khí hậu tốt Phía Bắc đất xấu Có dầu

mỏ +ý nghĩa:

.Phát triển nông nghiệp .Phát triển c/nghiệp dầu khí

3 Miên Tây:

+Đặc điểm:

.Có núi Coođie cao đồ sộ giàu tài nguyên khoáng sản .Có cao nguyên bồn địa .Có khí hậu Địa trung hải +ý nghĩa:

Phát triển công nghiệp III Các khó khăn về điều kiện tự nhiên Hoa Kỳ 1.Lãnh thổ quá lớn

2.Thiên tai thường xẩy ra 3.Xói mòn đất luôn xẩy ra 4.Tài nguyên chưa thật đầy

đủ cho các ngành sản xuất

IV.Các điều kiện khắc phục khó khăn về ĐKTN

.Giao thông vận tải và thông tin liên lạc hiện đại

.Trình độ khoa học kỷ thuật cao

.Tiềm lực kinh tế lớn

Sơ đồ tóm tắt bài học

Nội dung bài tập ở nhà

Ví dụ 2: Tiến trình bài học ấn Độ (thiết kế theo mẫu nội dung hoạt động):

+ Hoạt động 1: tổ chức học tập phần kiến thức: I Kinh tế nông nghiệp ấn Độ:

(Giáo viên sử dụng các phương pháp tích cực sau: (1) Cho học sinh thảo luận, (2) Bài tập nhận thức, (3) Đàm thoại gợi mở, (4) Hướng dẫn học sinh khai thác tri thức từ bản đồ, (5) Giảng giải)

- Chia nhóm nhỏ: có thể 2→3 học sinh/nhóm hay 1 bàn học sinh/nhóm (1)

- Xây dựng bài tập nhận thức: tìm các mối liên hệ nhân quả thể hiện chuyển biến trong nền nông nghiệp ấn Độ (2)

- Phát phiếu học tập cho học sinh (phiếu yêu cầu HS nghiên cứu tài liệu để ghi kết quả

về nội dung các cuộc CMX và CMT, kết quả , ý nghĩa, các vùng thực hiện CMX và CMT) (4), (3)

- Tổ chức các nhóm trao đổi thảo luận qua bài tập nhận thức và phiếu học tập (2) Sau

đó giáo viên nhận xét và kết luận bài học theo các nội dung cơ bản sau (3), (5):

1 Kinh tế nông nghiệp ấn Độ trước đây:

Nông nghiệp không cung cấp đủ lương thực cho dân

Nạn đói, bệnh tật luôn luôn đe dọa

2 Kinh tế nông nghiệp sau khi giành độc lập:

Cải cách ruộng đất→làm tăng tỷ lệ nông dân có ruộng

Đẩy mạnh khai hoang→mở rộng diện tích trồng trọt

+ Hoạt động 2: tổ chức học tập phần kiến thức: II Cách mạng xanh:

(Giáo viên sử dụng các phương pháp: (1) Cho học sinh thảo luận, (2) Bài tập nhận thức, (3) Đàm thoại gợi mở, (4) Hướng dẫn học sinh khai thác tri thức từ bản đồ, (5) Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức trong sách giáo khoa)

- Tổ chức học sinh theo nhóm nghiên cứu tài liệu giáo khoa và các tài liệu tham khảo khác để tìm hiểu nội dung, kết quả của cách mạng xanh (5)

- Hướng dẫn học sinh nghiên cứu bản đồ nông nghiệp ấn Độ để xác định các vùng thực hiện cách mạng xanh, các điều kiện và các ngành nông nghiệp của nước này (4), (3)

- Hướng dẫn học sinh hoàn thành bảng điền kiến thức (Bảng nội dung, kết quả, các vùng thực hiện cách mạng xanh ấn Độ) (2)

- Các nhóm trao đổi kết quả nghiên cứu dựa theo bảng điền kiến thức và các câu hỏi, bài tập gợi ý của giáo viên (1), (3)

- Giáo viên nhận xét và kết luận bài học theo các nội dung sau:

1 ý nghĩa cách mạng xanh

2 Nội dung cách mạng xanh: sử dụng giống cao sản; đảm bảo vấn đề thuỷ lợi; dùng

thuốc trừ sâu, phân bón; nhập thiết bị nông nghiệp

3 Kết quả: sản lượng lương thực tăng; tự túc được lương thực

4 Các vùng thực hiện cách mạng xanh: đồng bằng ấn Hằng

đồ, (3) Bài tập nhận thức, (4) Đàm thoại gợi mở, (5) Cho học sinh thảo luận)

- Tổ chức học sinh nghiên cứu tài liệu giáo khoa và tài liệu tham khảo thông qua phương pháp (1)

- Hướng dẫn học sinh nghiên cứu trên bản đồ nông nghiệp ấn Độ thông qua phương pháp (2), (4)

- Hướng dẫn học sinh hoàn thành bảng điền kiến thức thông qua phương pháp (3)

- Trao đổi kết quả nghiên cứu qua bảng điền kiến thức thông qua phương pháp (4), (5)

- Giáo viên nhận xét và kết luận bài học:

1 Nội dung cách mạng trắng: chăn nuôi để lấy sữa

2 Biện pháp thực hiện cách mạng trắng: giống, chuồng trại, thức ăn, cơ sở chế biến

3 Kết quả: lai tạo được nhiều giống tốt, sản lượng gia súc tăng

4 ý nghĩa cách mạng trắng: cung cấp sữa để bổ sung đạm; thay thế các loại thịt ăn

kiêng vì tôn giáo

+ Hoạt động 4: kết luận và hướng dẫn tiếp theo

- Giáo viên kết luận các vấn đề trên

- Bổ sung các vấn đề khác của bài học

- Củng cố bài học và hướng dẫn học sinh nghiên cứu bài ở nhà Chuẩn bị bài học tiếp theo

c Thiết kế bài giảng có sử dụng các phương tiện, thiết bị kỹ thuật dạy học hiện đại

• Thiết kế bài giảng có sử dụng băng video giáo khoa

+ Trong dạy học địa lí trung học phổ thông có các thể loại băng video sau đây:

- Băng video bài học: là băng có nội dung được xây dựng theo nội dung của bài học trong sách giáo khoa Thể loại băng này có khả năng cung cấp cho học sinh kiến thức cơ bản một cách trực quan và sinh động, giúp giáo viên tổ chức các họat động học tập theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh

- Băng video tư liệu: là băng có nội dung gồm các vấn đề về tự nhiên, kinh tế xã hội

được thể hiện dưới hình thức đưa tin bằng lời thuyết minh kèm theo hình ảnh Thể loại băng này

có khả năng cung cấp được nhiều thông tin chính xác, cập nhật liên quan đến nội dung bài học

- Băng video diễn giảng: là băng có nội dung do một diễn giả trình bày về những vấn đề liên quan đến bài học Thể loại băng này có khả năng cung cấp cho học sinh kiến thức cơ bản một cách sâu rộng Ngoài ra, diễn giả có thể đặt các câu hỏi để học sinh tiến hành các hoạt

động học tập theo hướng dạy học tích cực

- Băng video phỏng vấn: là băng có nội dung được thể hiện qua cuộc phỏng vấn các nhà chuyên môn về những vấn đề liên quan đến nội dung bài học Thể loại băng này có khả năng cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản để các em cảm thấy như được tham gia vào cuộc phỏng vấn

+ Cách thiết kế bài dạy học địa lí có sử dụng băng video có thể được tiến hành như sau:

- Giáo viên trình bày trước nội dung bài học, sau đó cho học sinh xem băng, hoặc ngược lại Cách thiết kế này mang nặng tính chất minh họa, ít phát huy được tính tích cực độc lập của học sinh

- Giáo viên lập dàn bài và nêu vấn đề, cho học sinh xem từng đọan Giáo viên đặt câu hỏi cho học sinh thảo luận Sau đó, giáo viên sơ kết và cứ thế tiếp tục cho đến cuối bài Cách thiết kế này phát huy được tính tích cực độc lập của học sinh

+ Quy trình sử dụng băng video

Bước 1: Thầy hướng dẫn, trò tự nghiên cứu nội dung trên băng Bước này gồm các thao tác:

- GV giới thiệu mục tiêu, ý nghĩa của vấn đề cần nghiên cứu HS nhận biết vấn đề

- GV hướng dẫn cách thu nhận thông tin từ băng video HS thu nhận thông tin từ băng

- Giáo viên hướng dẫn cách xử lí thông tin Học sinh xử lí và xây dựng các giải pháp

- Giáo viên hướng dẫn cách giải quyết vấn đề và tạo điều kiện để học sinh tự nghiên cứu Học sinh đưa ra kết luận và ghi lại kết quả nghiên cứu

Bước 2: Giáo viên tổ chức cho học sinh thảo luận, học sinh tự thể hiện Bước này gồm

các thao tác như:

- Giáo viên tổ chức cho học sinh trao đổi theo chiều ngang và dọc (trò - thầy, trò - trò, trò - tập thể lớp) Học sinh tự đặt mình vào tình huống và tự thể hiện bằng văn bản

- Giáo viên giúp đỡ học sinh trình bày Học sinh trình bày và bảo vệ sản phẩm học

- Giáo viên tổ chức cuộc tranh luận theo đúng mục tiêu Học sinh tham gia tranh luận

- Giáo viên kết thúc cuộc tranh luận Học sinh ghi lại ý kiến tranh luận và bổ sung ý kiến ban đầu

Bước 3: Giáo viên cố vấn, học sinh tự kiểm tra, tự điều chỉnh Bước này gồm các thao

tác như:

- Giáo viên giúp đỡ học sinh tự kiểm tra, tự đánh giá, tự kết luận Học sinh so sánh, đối chiếu, tự kiểm tra lại sản phẩm ban đầu

- Giáo viên cung cấp thông tin liên hệ ngược về sản phẩm học Học sinh tự đánh giá, tự

điều chỉnh và hoàn chỉnh sản phẩm học ban đầu

- Giáo viên giúp đỡ học sinh tự rút kinh nghiệm về cách học Học sinh rút kinh nghiệm

về cách học và cách ứng xử

• Thiết kế bài giảng có sử dụng chương trình của máy tính

Sự phát triển của công nghệ thông tin đã tạo điều kiện vô cùng thuận lợi cho dạy học nói chung và dạy học địa lí nói riêng Có thể nói ứng dụng công nghệ tin học trong dạy học địa lí

được tiến hành trên nhiều phương diện khác nhau như để nghiên cứu, thiết kế bài dạy học, tăng cường sử dụng các phương tiện dạy học Có thể xem việc thiết kế bài giảng địa lí với sự hỗ

trợ của máy tính là dạng thiết kế bài giảng chuyển từ thông tin có sẵn trong sách giáo khoa sang thông tin bằng hình ảnh thông qua các phương tiện máy tính Giáo viên cần chú ý rằng: không phải sử dụng máy tính để dạy học bài địa lí là đã đổi mới phương pháp Vấn đề quan trọng là cách thiết kế bài dạy học địa lí với sự hỗ trợ của các phần mềm máy tính có tổ chức hướng

đẫn được học sinh tự khai thác tìm ra tri thức mới không Để giúp giáo viên thiết kế bài dạy học địa

lí bằng phương tiện máy tính, giáo viên có thể thực hiện theo các bước cơ bản dưới đây:

Bước 1: Xác định mục tiêu bài dạy Bước này giáo viên chú ý: ngoài xác định mục tiêu

chung, giáo viên xác định mục tiêu cụ thể cho từng nội dung cụ thể trong bài dạy

Bước 2: Tìm hiểu nội dung bài dạy (kiến thức cơ bản, dung lượng, mục tiêu bài dạy ):

Bước này gồm:

- Tìm mục đích, yêu cầu của từng phần trong bài dạy

- Xác định nội dung chủ yếu của bài giảng hay còn gọi là xác định kiến thức đỉnh

- Tìm các mối liên hệ giữa các kiến thức đỉnh

- Sắp xếp nội dung theo ý đồ sư phạm để dễ dàng nhập vào các slide

Ví dụ: Khi dạy bài ấn Độ (tiết 1), ngoài tìm hiểu mục đích, yêu cầu, kiến thức đỉnh là:

- Những tiềm năng to lớn về tự nhiên, dân cư và xã hội

- Sức ép của gia tăng dân số

Bước 3: Dự kiến các tài liệu bổ sung hay mở rộng kiến thức Đối với bài giảng của giáo

án điện tử, công việc này rất cần thiết nhằm có được giờ dạy sinh động Cách bổ sung, mở rộng kiến thức, giáo viên thực hiện theo hướng: dựa vào nội dung các kiến thức đỉnh và kiến thức phụ thuộc, để xác định các thông tin làm tư liệu hay minh họa (quy nạp hoặc diễn dịch)

Ví dụ: Khi giảng đến nội dung: ấn Độ là cái nôi của nền văn minh cổ đại, giáo viên cho học sinh xem một đọan phim bình luận về các công trình kiến trúc nổi tiếng của ấn Độ

Bước 4: Thu thập nguồn tài liệu Dựa vào nội dung kiến thức đỉnh và kiến thức các

thành phần để thu thập tài liệu Nguồn tài liệu thu thập có thể là:

- Các nội dung trong Encastar, PC-FACT, Mapinfor

- Các nội dung trong phim ảnh ở các dĩa CD

- Các nội dung trong trang web, trên mạng internet

- Các nội dung trong sách, báo, tranh ảnh, hình vẽ bản đồ, sơ đồ

Bước 5: Xây dựng kịch bản để thiết kế bài giảng trên máy tính (hình ảnh, đọan băng

video hay kênh chữ Theo phương thức quy nạp hay diễn dịch) Đây là bước mà các nhà sư phạm có thể phối hợp với các nhà tin học để thiết kế bài giảng điện tử Khi xây dựng, giáo viên cần chú ý các vấn đề sau:

- Dự kiến số slide tham gia màn trình diễn

- Phác thảo sơ đồ tổ chức các slide:

Nội dung cho các slide: Slide giới thiệu và slide nội dung cụ thể

Các hình ảnh, đọan băng video tham gia trong các slide

- Chọn và thiết kế mô hình các slide từ nguồn mẫu có sẵn

- Xác định ý tưởng trình bày cụ thể cho từng slide Tức là sự phối hợp giữa nội dung bài giảng với phương pháp giảng dạy và kỹ thuật vi tính

- Toàn bộ kịch bản phải thể hiện đầy đủ nội dung kiến thức, mối liên hệ giữa các nội dung kiến thức, tính thẩm mỹ và thể hiện được phương pháp dạy học tích cực

Bước 6: Thể hiện kịch bản trên Powerpoint Dựa vào kịch bản đã xây dựng, giáo viên

tiến hành theo các thao tác trên máy tính như sau:

- Thiết lập hiệu ứng trình diễn

- Điều chỉnh kịch bản cho phù hợp với nội dung và thời lượng tiết học

- In ra dĩa để sử dụng trình bày bài giảng

Bước 7: Viết bản hướng dẫn Ngoài các slide trình chiếu, giáo viên nên viết thêm bản

hướng dẫn để giúp giáo viên thuận lợi trong kết hợp trình bày bài giảng

Câu hỏi và bài tập

1 Trong tất cả các bài học địa lí, loại bài học nào quan trọng nhất? Vì sao?

2 Tại sao nói bài học lý thuyết chi phối các loại bài học khác?

3 Trình bày khái niệm các loại tiết học địa lí Hãy cho biết cấu trúc chung của tiết học Trong dạy học địa lí ở trường phổ thông, loại tiết học nào chủ yếu và chiếm tỷ lệ lớn, loại nào chiếm tỷ lệ nhỏ? Vì sao?

4 Tại sao nói: bài giảng địa lí là nơi tập trung những quan điểm, xu hướng dạy học khác nhau, là nơi diễn ra sự đối lập giữa quan điểm cũ và mới, quan điểm truyền thống và hiện đại,

giữa sự rập khuôn và sự sáng tạo của người giáo viên?

5 Hãy so sánh 2 kiểu dạy học tích cực và dạy học thụ động Cho ví dụ minh họa

6 Hãy phân tích cấu trúc tiết học 5 bước theo hướng dạy học tích cực

7 Như thế nào là bài giảng? Phân biệt bài học với bài giảng?

8 Theo anh (chị), mỗi bài học địa lí trong sách giáo khoa có một hay nhiều cách thiết

kế bài giảng? Vì sao?

9 Khi thiết kế bài giảng địa lí, giáo viên có thể thay đổi cấu trúc dàn ý bài học trong sách giáo khoa được không? Tại sao?

10 Phân biệt bài giảng với thiết kế bài giảng?

11 Tại sao nói phương tiện thiết bị dạy học làm thay đổi cấu trúc bản thiết kế giáo án?

12 Phân biệt nội dung bài dạy địa lí tự nhiên với bài dạy địa lí kinh tế xã hội

13 Trình bày phương hướng cải tiến các phương pháp dạy học truyền thống Cho ví dụ minh họa

14 So sánh 2 mô hình thiết kế bài giảng theo tiến trình và theo nội dung hoạt động

15 Mô hình thiết kế bài giảng theo tiến trình kiểu dạy học tích cực và kiểu thụ động khác nhau như thế nào?

16 Mô hình thiết kế bài giảng theo nội dung hoạt động kiểu dạy học tích cực và kiểu thụ động khác nhau như thế nào?

17 Có ý kiến cho rằng: sử dụng máy tính để thiết kế bài dạy học địa lí là đã đổi mới phương pháp Theo anh (chị) ý kiến trên đúng hay sai, vì sao?

18 Có quan niệm cho rằng: có dạng thiết kế bài giảng theo hình thức thảo luận, thiết kế bài giảng bằng graph Anh (chị) hiểu như thế nào về các dạng thiết kế trên? Các dạng thiết kế

đó khác gì với các mô hình thiết kế bài giảng

19 Dựa vào quy trình chuẩn bị và sử dụng phương tiện dạy học địa lí, Hãy xác định các phương tiện dạy học cho một bài dạy cụ thể trong sách giáo khoa địa lí ở trường THPT

20 Dựa vào các bước xác định phương pháp dạy học thích hợp đối với từng bài dạy học

địa lí, hãy xác lập sơ đồ tiến trình cho một bài giảng địa lí trong sách giáo khoa ở trường trung học phổ thông

21 Dựa vào mô hình thiết kế giáo án theo tiến trình và theo nội dung hoạt động, hãy thiết kế các bài dạy học địa lí trong sách giáo khoa ở trường trung học phổ thông

22 Dựa vào quy trình thiết kế và sử dụng băng video, hãy thiết kế một bài dạy học địa

lí trong sách giáo khoa ở trường trung học phổ thông

23 Dựa vào quy trình thiết kế bài giảng có sử dụng các chương trình của máy tính, hãy thiết kế một bài dạy học địa lí trong sách giáo khoa ở trường trung học phổ thông

tài liệu tham khảo

1 Baranxki N.N, Phương pháp giảng dạy địa lí kinh tế (tập 1 và 2), NXB GD, 1970

2 Nguyễn Dược, Nguyễn Trọng Phúc, Lí luận dạy học địa lí, NXB ĐHSP, 2003

3 Hồ Ngọc Đại , Bài học là gì, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1985

4 Đặng Thành Hưng, Các lý thuyết và mô hình giáo dục hướng vào người học ở phương Tây

Viện khoa học giáo dục, Hà Nội 1995

5 Trần Bá Hoành, "Dạy học lấy học sinh làm trung tâm", Nghiên cứu giáo dục (1) 1994

6 Trần Bá Hoành, "Bàn tiếp về dạy học lấy học sinh làm trung tâm", Nghiên cứu giáo dục (8),

1995

7 Kharlamốp I.F, Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào, Tập 2, Nxb Giáo

dục, Hà Nội, 1979

8 Leonchiep A.N , Hoạt động - ý thức - nhân cách, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1989

9 Nguyễn Trọng Phúc, Thiết kế bài giảng địa lí ở trường phổ thông, NXB ĐHSP, 2004

10 Nguyễn Cảnh Toàn (chủ biên), Nguyễn Kỳ, Vũ Văn Tảo, Bùi Tường, Quá trình dạy - tự

học, Nhà xuất bản giáo dục, 1998

11 Nguyễn Đức Vũ, Kỹ thuật dạy học địa lý ở trường trung học phổ thông, ĐHSP Huế, 1999

12 Nguyễn Đức Vũ, Phạm Thị Sen, Đổi mới phương pháp dạy học Địa lí ở trung học phổ

thông, Nhà xuất bản Giáo dục, 2004

mở đầu

I Giới thiệu chung

1 Mục đích của giáo trình

Nhằm hỗ trợ tăng cường năng lực biên soạn đề kiểm tra bằng trắc nghiệm khách quan cho giáo viên môn Địa lí THPT đáp ứng yêu cầu đổi mới đánh giá hiện nay

2 Mục tiêu cụ thể của giáo trình

3 Nội dung giáo trình

Gồm các nội dung sau:

a Một số khái niệm chủ yếu liên quan đến kiểm tra, đánh giá trong giáo dục

b Những điểm khác nhau chủ yếu giữa trắc nghiệm tự luận và trắc nghiệm kkhách quan

c Kĩ thuật viết câu hỏi trắc nghiệm khách quan

d Quy trình biên soạn đề kiểm tra trắc nghiệm khách quan

4 Cấu trúc giáo trình

Cấu trúc giáo trình gồm các môđun kế tục nhau Mỗi môđun được trình bày trong thời gian 1 buổi học (tương đương 5 tiết), hoặc một thời gian nhất định của buổi học (1/2/3 tiết) Có

3 môđun:

- Mô đun 1 - Phân biệt trắc nghiệm khách quan và trắc nghiệm tự luận (2tiết)

- Mô đun 2 - Kĩ thuật viết câu hỏi trắc nghiệm khách quan (3tiết)

- Mô đun 3 - Quy trình biên soạn đề kiểm tra trắc nghiệm khách quan (15tiết)

5 Phương pháp trình bày

Mỗi môđun được thực hiện theo đơn vị tiết/ buổi/ngày, có cấu trúc như sau:

Tên môđun

I Mục tiêu: ghi rõ số tiết/buổi/ngày học, HV phải có được gì về kiến thức, kĩ năng, thái độ

II Giới thiệu chung về môđun

Giới thiệu chung về môđun, bao gồm các nội dung chính sau:

- Vị trí của môđun trong toàn bộ tài liệu

- Các chủ đề (hoặc nội dung chính) của môđun

- Thời gian để học môđun

- Những điểm cần lưu ý khi học môđun

III Tài liệu và thiết bị để thực hiện môđun

- Thiết bị, phương tiện dạy học, tài liệu tham khảo, tài liệu in, băng hình/băng tiếng, máy chiếu đa năng, máy vi tính, tivi và đầu video,

- Tài liệu tham khảo được giới thiệu là tài liệu thiết yếu nhất, dễ tìm kiếm

IV Hoạt động

- Hoạt động 1: (tên, thời gian)

& Nhiệm vụ: Chỉ ra nhiệm vụ cụ thể để thực hiện hoạt động 1

 Thông tin cho hoạt động (xem Phụ lục số , tên /tài liệu tham khảo số )

- Hoạt động 2: (tên, thời gian)

& Nhiệm vụ: Chỉ ra nhiệm vụ cụ thể để thực hiện hoạt động 2

 Thông tin cho hoạt động 2 (xem Phụ lục số , tên /tài liệu tham khảo số )

V Đánh giá

& Ghi rõ hình thức, kĩ thuật đánh giá sau buổi học (Ví dụ: câu hỏi vận dụng trong thực tế/bài tập liên quan đến đánh giá thực tiễn đổi mới hiện nay ở cơ sở giáo dục, )

Các câu hỏi và bài tập đánh giá đa dạng:

- Dùng câu hỏi tự luận (thường dùng cho đánh giá kiến thức)

- Dùng bảng kiểm kê (thường dùng khi đánh giá kĩ năng, nhất là đối với các bài thực hành, thí nghiệm, )

- Câu hỏi trắc nghiệm: trắc nghiệm nhiều lựa chọn, (thường dùng đánh giá kiến thức và

kĩ năng)

& Thông tin phản hồi của đánh giá môđun: Cung cấp đáp án/những gợi ý cho câu trả lời, bài tập

VI Phụ lục

& Ghi rõ những thông tin cần cho thực hiện các hoạt động trên Các phụ lục có tên và

đánh số cụ thể để dễ phân biệt nhau