Giáo dục định hướng năng lực nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri[r]
Trang 1TƯ TƯỞNG CẢI CÁCH GIÁO DỤC CỦA NGUYỄN TRƯỜNG TỘ VÀ Ý NGHĨA ĐỐI VỚI SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI GIÁO DỤC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Chu Thị Diệp - Nguyễn Thị Thùy Linh Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2
Ngày nhận bài: 15/5/2019; ngày chỉnh sửa: 20/6/2019; ngày duyệt đăng: 10/7/2019
Abstract: Nguyen Truong To was one of the initiators of the country's reform trend in our country in
the late nineteenth century His systematic and comprehensive reform proposals cover all areas of social life; in it, he paid much attention to education reform His reform ideas reflect a new vision and thinking
to meet the requirements of national history, protection of sovereignty and national development The article clarifies the content of educational reform ideology of Nguyen Truong To, from which we draw some implications for the cause of educational innovation in our country at present
Keywords: Nguyen Truong To, reform, education reform
1 Mở đầu
Nguyễn Trường Tộ (1828-1871) sinh tại làng Bùi Chu,
huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An Ông sinh ra và lớn lên
khi chủ nghĩa tư bản phương Tây đã củng cố vững chắc địa
vị của mình trong các nước tư bản và đang tiến hành xâm
chiếm thuộc địa Đến cuối thế kỉ XIX, những cuộc xâm
chiếm thuộc địa của thực dân phương Tây vào các nước
phương Đông ngày càng được đẩy mạnh Sự xâm lăng này
đã đánh mạnh vào thành trì phong kiến của các nước phong
kiến phương Đông, phá vỡ cấu trúc cũng như nền quân chủ
chuyên chế tồn tại hàng nghìn năm Với lòng yêu nước thiết
tha của mình, ông chỉ mong sao cho dân giàu, nước mạnh,
làm sao giữ được chủ quyền của dân tộc, tránh nguy cơ mất
nước Tình hình xã hội lúc bấy giờ đã khiến ông càng nung
nấu thêm tư tưởng canh tân đất nước Mặc dù Nguyễn
Trường Tộ chỉ sống một cuộc đời ngắn ngủi, nhưng với
những vấn đề cải cách, canh tân đất nước của mình, ông đã
đóng góp một vai trò rất quan trọng trong lịch sử cận đại
Việt Nam Ông là một trong những người mở đầu cho xu
hướng canh tân đất nước ở nước ta
Những đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ có
hệ thống và toàn diện, bao gồm tất cả những mặt như
kinh tế, chính trị, quân sự, ngoại giao, văn hóa - xã hội
Điều đó chứng tỏ rằng, ông là người thiết tha yêu nước,
có trình độ học vấn uyên thâm, có tư tưởng tiến bộ vượt
lên trên tư tưởng phong kiến lạc hậu, cổ hủ lúc đương
thời Trong cải cách về giáo dục, mục tiêu ông mong
muốn là thay lối học khoa cử đơn thuần về chính trị, đạo
đức bằng lối học thực dụng chú ý đến khoa học và kĩ
thuật theo mô hình giáo dục phương Tây
2 Nội dung nghiên cứu
2.1 Tình hình xã hội Việt Nam cuối thế kỉ XIX
Lịch sử nước ta từ nửa sau thế kỉ XIX, từ khi vua Gia
Long lên ngôi (1802) đến trước khi thực dân Pháp xâm
lược, các vua triều Nguyễn đã thực hiện những chính sách sai lầm về kinh tế, chính trị, văn hóa… làm cho nước
ta lâm vào tình trạng khủng hoảng về mọi mặt Năm
1858, Pháp nổ súng xâm lược và đặt ách thống trị lên đất nước ta Trong tình hình đó, muốn bảo vệ độc lập dân tộc, đòi hỏi phải có đường lối đúng đắn để vừa đánh thắng Pháp, vừa đưa đất nước thoát khỏi khủng hoảng Tình cảnh đất nước ta khi đó đã tác động mạnh mẽ đến tầng lớp trí thức dẫn đến quá trình chuyển biến về tư tưởng theo nhiều xu hướng khác nhau Trí thức Việt Nam lúc này không còn là một tầng lớp thuần nhất như ở thế
kỉ trước, mà phân hóa thành “phái chủ hòa”, “phái chủ chiến”, “phái thủ cựu”, “phái duy tân” Trong đó, có một
số trí thức trước những biến cố to lớn của dân tộc, đã bừng tỉnh, mạnh dạn bước qua nghi lễ phong kiến để lên tiếng đưa ra các ý kiến của mình nhằm thực hiện duy tân, đưa đất nước phát triển theo hướng tư bản chủ nghĩa, kết hợp canh tân đất nước với bảo vệ độc lập dân tộc Trong các đề xướng canh tân đất nước ở nửa sau thế kỉ XIX, Nguyễn Trường Tộ được coi là người có tư tưởng vượt trội bởi tính toàn diện và khả thi, bởi tầm ảnh hưởng rộng lớn và lâu dài của các bản điều trần; đặc biệt là quan điểm
về sự kết hợp giữa canh tân đất nước và bảo vệ Tổ quốc
Về giáo dục, triều Nguyễn sử dụng hệ thống giáo dục và thi cử tuyển chọn quan chức theo Nho giáo để đào tạo đội ngũ quan lại đáp ứng mục đích chính trị đặt ra Đây là nền giáo dục coi “Kinh, Truyện” của Trung Hoa là mẫu mực, khi đi thi ai thuộc nhiều Kinh, Truyện, giỏi thơ phú là đỗ đạt Trong khi nhiều môn học không được biết đến như Khoa học tự nhiên, Ngoại ngữ thì chữ Nho được dùng làm chữ viết có tính chất pháp quy Với nội dung giáo dục như trên, nhà Nguyễn đã không đào tạo được những con người có năng lực đáp ứng yêu cầu của sự phát triển KT-XH và yêu cầu của lịch sử dân tộc lúc bấy giờ, để đất nước rơi vào cảnh bị xâm lăng, nhân dân rơi vào cảnh lầm than
Trang 22.2 Nội dung tư tưởng cải cách giáo dục của Nguyễn
Trường Tộ
2.2.1 Về mục tiêu giáo dục
Việc xác định mục tiêu giáo dục là nhiệm vụ hàng đầu,
có vai trò quyết định đến sự nghiệp đào tạo nhân tài của
một quốc gia Là người nắm rõ tình hình giáo dục của nhà
Nguyễn đương thời, ông cho rằng chỉ có thể xóa bỏ sự trì
trệ, lạc hậu của nền giáo dục Nho giáo khi xác định đúng
đắn mục tiêu giáo dục Vì vậy, trên cơ sở sự phê phán nền
học thuật, từ nhận thức mới về tính ưu việt của nền văn
minh phương Tây, Nguyễn Trường Tộ đề nghị một đường
lối giáo dục mới, mục tiêu giáo dục mang tính “thực
dụng” Đối với việc học, theo ông phải phù hợp với hiện
tại, đem nội dung học tập áp dụng vào thực tế
Với chủ trương phải áp dụng một nền giáo dục mang
tính thực dụng, ông cho rằng: “Không có một nền học
thuật sáng suốt thì phong tục ngày một bại hoại, lòng
người sẽ ngày một giả dối, phù phiếm, trống rỗng” [1; tr
125] Quan điểm của ông về mục tiêu giáo dục thể hiện
rõ nhất trong Về việc học thực dụng (viết tháng 7/1866)
và Tế cấp bát điều (viết tháng 10/1867), Ông đề nghị
triều đình hướng giáo dục tới mục tiêu mới, học những
điều cần ngay cho ngày nay, vì: “Ngày xưa chống giặc
bằng cung tên, ngày nay phải có đại bác mới chống được
giặc” [1; tr 390] Cho nên không thể bảo thủ, cần phải
học cái hay, cái mới của người ta, phải học những cái
chưa biết để mà biết, để mà làm… làm những công việc
thực tế trước mắt cũng như những công việc lâu dài
Một trong những nhiệm vụ quan trọng của giáo dục
là đào tạo nhân tài cho đất nước Theo ông, một trong
những mấu chốt quan trọng của sự thăng trầm xưa nay,
sự thịnh suy của quốc gia chính là việc học tập, bồi dưỡng
nhân tài Vì vậy, ông đã đề ra kế hoạch đào tạo nhân tài
cho đất nước qua hệ thống trường chính quy, chú trọng
khoa học tự nhiên; đào tạo nhân tài qua các trường dạy
nghề, qua hoạt động thực tế chứ không phải chỉ có những
điển tích trong sách vở của Trung Quốc cổ đại
2.2.2 Về nội dung giáo dục
Từ thực tiễn đất nước và những đề nghị với triều đình
về việc thay đổi mục tiêu giáo dục, ông đã thiết kế một
chương trình giáo dục mới và toàn diện Chương trình giáo
dục mà ông nêu ra có thể đáp ứng yêu cầu về đạo tạo nhân
tài của Việt Nam, đào tạo những con người có đủ tài năng
để gánh vác trọng trách của đất nước lúc bấy giờ Do thực
trạng giáo dục lúc bấy giờ chú trọng giáo dục đạo đức và
chính trị, coi nhẹ mặt ứng dụng thực tiễn kinh tế - khoa học
nên ông tập trung vào khắc phục những hạn chế thiếu sót
của nền học thuật đương thời Ông đã kiến nghị lập thêm
các khoa Nông chính, Thiên văn, Địa lí, Công kĩ nghệ,
Luật học, Ngoại ngữ… Chương trình giáo dục do ông đề
nghị vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay
Nội dung chương trình giáo dục của Nguyễn Trường
Tộ mang tính toàn diện, giáo dục tri thức khoa học tự nhiên, khoa học xã hội; ông coi trọng giáo dục nghề, giáo dục ngôn ngữ, giáo dục đạo đức Trong giáo dục tri thức khoa học tự nhiên, ông đặc biệt coi trọng sự phát triển của khoa Công kĩ nghệ Điều này thể hiện tầm vượt xa so với các nhà tư tưởng, nhà chính trị đương thời, vì lúc đó hai từ
“kĩ nghệ” còn rất xa lạ đối với xã hội Việt Nam nói chung
và triều đình nhà Nguyễn nói riêng Ông còn đề nghị triều đình chọn người gửi ra nước ngoài để đào tạo
2.2.3 Về phương pháp giáo dục
Nguyễn Trường Tộ phê phán lối học kinh viện của
xã hội lúc bấy giờ, một lối học thuộc lòng và giáo điều:
“Từ trẻ đến già, từ các trường công đến các trường tư đua nhau chau chút từng câu hay, từng chứ khéo, sao mà
tệ mạt đến thế” [1; tr 250] Các vua nhà Nguyễn đương
thời như Minh Mạng, Tự Đức cũng nhận thấy hạn chế to lớn của lối học không đi đôi với hành Vua Tự Đức cho
rằng, sự dạy và việc học ở nước ta kém lắm “Sĩ tử mô tả chỉ dựa theo lời có sẵn khi cần phân biệt giả chân! Quan trường chấm thi cũng chỉ theo văn lí mà bỏ hay lấy Nhân tài dần dần không được như trước” [2; tr 390] Ông đã
đề xuất phương pháp giáo dục thực tiễn “học đi đôi với hành” Ông còn chỉ rõ thực hành cái gì và thực hành ở đâu, đó là thực hành những gì thực tế trước mắt để có lợi cho đời sau; để thực hành, đối với khoa học tự nhiên cần mua máy móc, dụng cụ thí nghiệm…
Phương pháp học tập gắn với thực hành theo Nguyễn Trường Tộ không chỉ được áp dụng đối với khoa học tự nhiên, khoa học kĩ thuật mà còn được áp dụng trong khoa học xã hội Đây là một quan điểm mới, táo bạo có thể khắc phục được hạn chế của lối học đương thời Theo
ông, cần khảo cứu “Luật nước, lệ làng, những ưu nhược điểm của lối dạy dỗ… để hiểu rõ, sửa đổi và bổ cứu nếu không được thực hiện trong một tỉnh, một phủ cũng phải thí nghiệm được trong một làng Như thế mới là cái học trị nước, giúp đời” [1; tr 249]
2.3 Vận dụng tư tưởng cải cách giáo dục của Nguyễn Trường Tộ trong sự nghiệp đổi mới giáo dục ở Việt Nam hiện nay
Tư tưởng cải cách giáo dục của Nguyễn Trường Tộ
có giá trị thực tiễn sâu sắc trong công cuộc đổi mới giáo dục ở nước ta hiện nay Đảng, Nhà nước và nhân dân ta ngày càng quan tâm nhiều đến vấn đề giáo dục Nghị quyết Trung ương 2, khóa VIII “Về định hướng chiến lược phát triển GD-ĐT trong thời kì CNH, HĐH và
nhiệm vụ đến năm 2000” đã khẳng định: “Thực sự coi GD-ĐT là quốc sách hàng đầu; đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho phát triển” [3] Các Đại hội IX, X, XI của
Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban
Trang 3Chấp hành Trung ương Đảng, khóa XI “Về đổi mới căn
bản, toàn diện GD-ĐT, đáp ứng yêu cầu CNH, HĐH
trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa và hội nhập quốc tế” đã nhấn mạnh: “GD-ĐT là
quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước
và của toàn dân Đầu tư cho giáo dục là đầu tư phát
triển, được ưu tiên đi trước trong các chương trình, kế
hoạch phát triển KT-XH” [4] Đây là quan điểm được đặt
ở vị trí đầu tiên trong 7 quan điểm về đổi mới căn bản,
toàn diện GD-ĐT, thể hiện tinh thần nhất quán của Đảng,
xác định GD-ĐT không chỉ là “quốc sách hàng đầu”, mà
còn là một trong những kế sách được ưu tiên đi trước tạo
tiền đề, động lực thúc đẩy các lĩnh vực khác phát triển
Vận dụng tư tưởng cải cách giáo dục của Nguyễn
Trường Tộ trong công cuộc đổi mới giáo dục ở nước ta
hiện nay, cần tập trung vào một số nội dung sau:
2.3.1 Tiếp tục hoàn thiện mục tiêu giáo dục trên cơ sở
triết lí giáo dục hiện đại
Một thời gian dài do những nguyên nhân chủ quan,
khách quan mà nền GD-ĐT của chúng ta chưa xác định
được mục tiêu cụ thể, rõ ràng GD-ĐT chưa trở thành
khâu đột phá để đưa đất nước phát triển như nhiều quốc
gia trên thế giới Ngày nay, xu hướng đang được phát
triển mạnh trên thế giới là giáo dục tập trung vào con
người, giáo dục nhà trường cần tập trung vào mục tiêu
phát triển KT-XH Điều 27, Luật Giáo dục khẳng định:
“Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh nhằm
phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ
và các kĩ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính
năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người
Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách
nhiệm công dân; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên
hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và
bảo vệ Tổ quốc” [5; tr 45]
2.3.2 Kế thừa quan điểm “học thực dụng” của Nguyễn
Trường Tộ
Hiện nay, trong bậc học cao đẳng, đại học cần xác
định đúng Chuẩn đầu ra của các ngành đào tạo để xây
dựng nội dung giáo dục phù hợp, không gây lãng phí cho
Nhà nước và người học Để thực hiện thành công chương
trình đổi mới căn bản, toàn diện GD-ĐT đòi hỏi nhiều
yêu cầu, trong đó xác định Chuẩn đầu ra của các ngành
đào tạo là một yêu cầu quan trọng Giáo dục định hướng
năng lực nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy
học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm
chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức
trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con
người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống
và nghề nghiệp Chương trình này nhấn mạnh vai trò của
người học với tư cách chủ thể của quá trình nhận thức
2.3.3 Trong dạy và học cần kết hợp đa dạng các phương pháp và kĩ thuật phù hợp
Trong quá trình dạy và học cần phải kết hợp đa dạng các phương pháp và kĩ thuật dạy học phù hợp nhằm phát huy tính tích cực sáng tạo và khả năng tự học của người học Trong dạy học, việc sử dụng đơn điệu một phương pháp sẽ không mang lại hiệu quả cao Để phát huy tính tích cực, sáng tạo của người học trong tìm kiếm tri thức cũng như thực hành cần sử dụng đa dạng các phương pháp, nhất là các phương pháp dạy học hiện đại ngày nay
3 Kết luận
Qua nội dung tư tưởng giáo dục của Nguyễn Trường
Tộ, chúng ta có thể thấy tư tưởng của ông đã vượt xa các bậc tiền bối của mình và cả những người đương thời Ông đã “dự kiến” một nền giáo dục tiến bộ, lối học thực dụng, nội dung toàn diện và phương pháp giáo dục “đề cao học đi đôi với hành” phù hợp với mục tiêu giáo dục
So sánh hai thời điểm của lịch sử, chúng ta càng khẳng định những đóng góp và sức sống tư tưởng cải cách của Nguyễn Trường Tộ nói chung và cải cách về giáo dục nói riêng cả về mặt lịch sử và đối với thực tiễn Việt Nam hiện nay Vì vậy, chúng ta cần phát huy hơn nữa tinh thần giáo dục của ông để xây dựng được một nền giáo dục thực sự khoa học, hiện đại đáp ứng được nhu cầu đào tạo nguồn lực con người phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo
vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa
Tài liệu tham khảo
[1] Trương Bá Cần (1988) Nguyễn Trường Tộ - Con người và di thảo NXB Thành phố Hồ Chí Minh [2] Đại am thực lục chính biên (1973), tập 27 NXB
Khoa học xã hội
[3] Ban Chấp hành Trung ương (1996) Nghị quyết Hội nghị lần thứ 2 (Khóa VIII) về định hướng chiến lược phát triển giáo dục - đào tạo trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa và nhiệm vụ đến năm 2000 [4] Ban Chấp hành Trung ương (2013) Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế [5] Luật Giáo dục (2014) NXB Lao động - Xã hội [6] Nguyễn Phan Quang (2004) Theo dòng lịch sử dân tộc (sự kiện và tư liệu) NXB Tổng hợp Thành phố
Hồ Chí Minh
[7] Nguyễn Phan Quang (2005) Phong trào nông dân Việt Nam thế kỉ XVIII (ở Đàng ngoài) NXB Tổng
hợp Thành phố Hồ Chí Minh
[8] Nhiều tác giả (2014) Nguyễn Trường Tộ - Hôm qua
và hôm nay NXB Tri thức