Ebook Nghi lễ thờ cúng cổ truyền Việt Nam: Phần 1 - NXB Hồng Đức - Trường Đại Học Quốc Tế Hồng Bàng

THUỢNG TỌA THÍCH QUẢNG ĐẠI {Thẩm định, chỉnh lý). (Tái bản lần thứ 4)[r]

NGUYỄN QUỐC THÁI

(Biên soạn)

THUỢNG TỌA THÍCH QUẢNG ĐẠI

{Thẩm định, chỉnh lý)

ÍTI nhA xuA t bản A y CỏngTySáchPanda

n

NGUYỄN QUỐC THÁI

(Biên soạn)

THUỢNG TỌA THÍCH QUẢNG ĐẠI

{Thẩm định, chỉnh lý)

(Tái bản lần thứ 4)

NHÀ XUẤT BẢN HỔNG ĐỨC

L È ÍI Q l ể l T - H I Ệ U

T rải qua h à n g nghìn n ăm lịch sử, b ả n sắc v ă n hoá tru y ền thông lâ u đời của d â n tộc ta không chỉ th ể h iệ n

đa dạng ở nh ữ n g lĩn h vực như: Thơ ca, hội hoạ tạo hình, nghệ th u ậ t âm n h ạ c , sân k h â u m à còn ở cả khía c ạn h lôd sông của cả cộng đồng, trong đó có lễ tục, tín ngưỡng

Từ ngàn xưa, b ê n c ạ n h việc thờ cúng các vị T h ần , thờ

T h à n h H oàng, thờ M ầu, thờ P h ật, thờ các vị an h hùng có công với đ â t nước, d â n tộc, người V iệt còn thờ cúng Tổ tiên N hững đặc th ù v ă n hoá đó đã trở th à n h n ế p sông, phong tục và nghi lễ cổ tru y ền th iên g liêng của cộng đồng d â n tộc V iệt

Những tin h h o a đưỢc c h ắ t lọc qua suôd c h iề u d ài lịch

sử, b iể u tưỢng cho k h á t vọng về m ột cuộc sông v ậ t ch ất

p h ồ n v in h và tin h th ầ n h ạ n h phúc Phong tục n àv bao gồm cả nh ữ n g giá trị đạo đức cao cả, đó là đạo h iếu , lòng

b iế t ơn với nh ữ n g người có công với cộng đồng, d ân tộc,

th ể h iệ n tâ'm lòng n h â n h ậu , vị th a của con người Việt

C-’)^

nG H iLÊM cO nG câĩR u vẼnuiỆĩnR íii

C hính vì th ế, trong đời sông tin h th ầ n của m ỗi người Việt, quá khứ v ẫn tồn tại trong h iệ n tại và tương lai là ngọn nguồn của sức sông cộng đồng, h ìn h th à n h lôi sông trọng tìn h trọng nghĩa T ín ngưỡng là n iềm tin của con người hướng về T h án h , T h ần , T iên, Phật Tín ngưỡng hay thờ cúng tại gia cũng là trách n h iệm của h ậ u duệ gửi gắm niềm tin vào Gia tiê n , T h án h T h ần che chở độ trì cho công việc làm ăn , cuộc sông của con cháu h iệ n

tạ i cũng như tương lai

Để góp p h ầ n bảo vệ và lưu giữ n é t v ă n hoá tru y ền thông về nghi thức thờ cúng Việt Nam, chúng tôi đã sưu tầm và b iên soạn cuô"n sách: “Nghi lễ thờ cúng tru y ền thông của người V iệt tại n h à và các ch ù a, đình, đền ,

m iếu, p h ủ ”, với hi vọng sẽ giúp m ọi người h iểu th êm

về việc thờ cúng tại n h à , h iể u hơn về tín ngưỡng lên chùa lễ Phật, lễ T h án h T h ần ở các đình, đền Trong quá trình b iên so ạn không trá n h khỏi những sai sót, rấ t mong các b ạn độc giả đóng góp V k iến và cùng góp p h ầ n làm phong phú th êm cho kho tàng v ă n hoá d ân tộc Việt Nam

tt ỉ :

nGH iLẾĩHử cúnBCũĩRuvỂnuiỆĩnoíii

E t ì ữ E Í N E I

N E t l l b Ễ T f ( ế G Ú N E T Ạ I N t l À

I NHỮNG NÉT CỔ BÀN VỀ TÍN N G tíỠ N G THÒ

CÚ N G TẠI NHÀ CỦA N G tiÒ I VIẼT

B ắt đ ầ u từ khi xã hội V iệt N am ch u y ển từ m ẫu h ệ sang p h ụ h ệ , vai trò người đ à n ông trở n ê n quan trọng trong m ọi h o ạ t động kin h tế, xã hội và sinh h o ạt gia đình Vợ và các con họ p h ả i tu y ệ t đôì phục tùng tôn trọng cái q uyền đưỢc x ác lập â"y củ a m ỗi gia đìn h phụ quyền N hững đứ a con trai m ang dòng họ cha, k ế tiế p

ý thức về uy q u y ền trong m ỗi gia đ ìn h của m ình Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiê n được x ác lập th eo dòng họ cha

b ắ t đ ầ u h ìn h th à n h Việc nu ô i n ấn g , chăm sóc con cái

rấ t vâ"t vả, d â n gian ta có câu “Cha m ẹ nuôi con bằng trời bằng b iể n ”, đó không chỉ ở ý nghĩa th iên g liêng cha

m ẹ sinh th à n h , m à còn nói đ ế n công dưỡng dục Chính

vì nhữ ng lý do nói trên , m à người V iệt, đôl với cha m ẹ

m ộ t lòng tô n kín h khi sông, thờ cúng và tưởng nhớ khi

đã chết Cứ n h ư th ế, đời n à y qua đời kh ác, cha m ẹ đôd

7

MbniLbitiu LuiiiiưuinuvuiuiụiiHiii

với ông bà, con đôì với cha m ẹ, k ế tiế p n h a u th à n h tín ngưỡng thờ cúng cha m ẹ, ông bà Tổ tiên

Bên c ạn h đó là sự tiế p thu Nho giáo trong việc đề cao chữ h iế u nghĩa với tư tưởng cơ b ả n là râ"t mực tôn quân, đề cao c h ế độ phong k iến quan liêu tập quyền Để đảm bảo cho c h ế độ tru y ền tử, ngôi vua chỉ tru y ền cho con trai trưởng, Nho giáo đề cao gia đ ìn h “q u yền huynh

th ế p h ụ ”, người con trai cả k ế nghiệp vua, th ừ a k ế tài sản, thờ cúng Tổ tiê n , đề cao chữ h iế u nghĩa “Trung chi quân, h iế u chi p h ụ m ẫu, dữ chi b ả n ” có n ghĩa là “Trung với vua, h iế u với cha m ẹ là cùng m ột gôh v ậ y ” Người

V iệt tiếp th u tư tưởng Nho giáo chủ y ếu đ ể xây dựng c h ế

độ phong k iến , vào những giai đ o ạn hưng th ịn h , tư tưởng Nho giáo đã có n h iề u đóng góp tích cực đôì với n h à nước phong k iến th ể h iệ n ở các quy định đ ể th ể c h ế hoá tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

Ngoài ra m ột sô" nhà khoa học cho rằn g tín ngưỡng thờ cúng tổ tiê n ở V iệt Nam là tiế p nô"i tín ngưỡng Tô tem giáo Tô tem giáo gắn liền với tổ chức thị tộc Mỗi

tổ chức thị tộc có những hìn h thức thờ cúng riên g , trong khuôn khổ các tậ p tục thờ cúng v ật th iên g của Tổ tiên

Họ cho rằng người c h ết chỉ là c h ết ở trầ n th ế, còn lin h

h ồ n vẫn tiế p tục “sô n g ” ở nơi chín suôi, ở th ế giới b ên kia, linh hồn người c h ết v ẫn có “nhu cầu sin h h o ạ t” như người sô"ng Vì th ế, người ta chôn theo người c h ế t những

đồ tuỳ táng, người ta p h â n chia các đồ dùng sin h h o ạ t cá

n h â n cho người chết

Ngày nay, m ỗi khi cúng lễ cầu khâ"n người ta đôh đồ vàng m ã, tiề n âm phủ, các đồ bằng giây n h ư ti vi, ô tố

(V « 1

n G H iLỄ ĩH ircú n e cổ m cn u iỆ ĩn R iiì

xe máy cho người c h ế t m ang theo Môl liê n quan giữa người sông v à người c h ế t đưỢc tiế p tục duy trì, n h ấ t là đôd với ông b à ch a m ẹ qua đời, thì v iệc thờ cúng d ầ n trở

th à n h m ột tín ngưỡng, đó ch ín h là tín ngưỡng thờ cúng

Tổ tiê n tạ i n h à

Việc thờ cúng Tổ tiê n , ông bà cũng n h ư cha m ẹ và người th â n trong n h à , trong họ đưỢc m ọi người chú ý Mọi người cũng x ác đ ịn h quan h ệ họ tộc là m ật th iế t Có

Tổ tiê n m ới có ông bà, ông bà sinh ra cha m ẹ và cha m ẹ sinh th à n h ra m ìn h Công sin h th à n h dưỡng dục lớn lao không k ể x iết, m à d â n gian đã đúc k ết th à n h lời ru:

“Công ch a n h ư n ú i T h ái Sơn,

N ghĩa m ẹ n h ư nước trong nguồn ch ảy ra

M ột lòng thờ m ẹ k ín h cha Cho trò n chữ h iế u mới là đạo c o n ”

Vì th ế , khi ch a m ẹ qua đời con c h á u p h ả i lo tang m a chu đáo Đây là m ộ t đ iề u lễ nghĩa hỢp th eo lẽ trời, m ột

p h é p tắc củ a con người T h á n h n h â n đã dạy “Việc lễ cô"t lấy chữ h o à làm q u ý ” và đạo làm con p h ả i giữ được

đ iều n ày , trá n h x ảy ra việc bâd ho à Xưa kia đã có n h iề u người vì quá n ặ n g chữ h iế u n ê n sau khi tang m a gia đình

k h á n h kiệt N h iề u quan lại có việc đ ạ i tang p h ả i cáo quan về n h à p h ụ c tang ba năm , sau đó m ới tiế p tục ra làm quan k h iế n sả n n g h iệp cũng n h ư sự n g h iệp bị giảm sút, th ậm chí bị th ấ t cơ lỡ vận N gày nay, việc tang m a,

c h ế độ p h ụ c tang đã cải tiế n cho hỢp thời, trá n h đưỢc những lễ p h ụ c p h iề n hà không c ần th iế t Nhưng việc thờ cúng, lập b an thờ T ổ tiê n , b an thờ người mới m ất đ ể giữ lấy “đức n g h ĩa ” c ủ a đạo làm người, đạo làm con vẫn

nGHiLCĩHircunGcoĩRuụenuicTnDín đưỢc lưu giữ và bảo tồn.

ở V iệt Nam , m ột sô" người th eo đạo T h iên Chúa không th iế t lập ban thờ Tổ tiê n n h ư b ê n lương, nhưng các ngày kỷ n iệm họ đ ế n trước b a n thờ C húa cầu nguyện cho Tổ tiê n m ình Gần đây, giáo d â n cũng đã có sự hoà

n h ậ p với lương dân , có nơi đ ã lập b an thờ Tổ tiên , th ậm chí còn đi lễ chùa, lễ đ ề n n h ư b ê n lương Đây là đ iều chứng m inh sự tôn trọng cội nguồn d â n tộc, tín ngưỡng, đạo giáo nào cũng không th ể làm m ất đi b ả n châ"t, đạo lý của d ân tộc Có người quan n iệ m Tổ tiê n về cõi vô hình, nhiing linh hồn không th ể mâ"t, v ẫ n có th ể lui tới ban thờ chứng k iến việc làm ă n củ a con cháu, chứng giám tâ"m lòng th à n h của con c h á u trong các ngày kỵ n h ậ t, lễ tiế t hàng năm Người V iệt cổ còn cho rằn g “trần sao âm

v ậ y ” Lúc ở trần gian ưa th ích gì thì khi về cõi âm cũng

c ần các thứ đó, nghĩa là cần q u ần áo, tiề n đ ể tiê u p h a như khi sông Phải ch ăn g bởi quan n iệm n à y m à thường

n h ật, trước ban thờ Gia tiê n n ế p sông trong gia đình bớt

đi những ngôn ngữ thô tục, nhữ ng việc làm không tô"t động chạm tới vong hồn cha m ẹ, ông bà tổ tiên Có nghĩa

là p h ải sông có đạo lí, hoà h iế u đ ể đ ẹp lòng người đã khuâ"t, p h ải chăm chỉ làm m ọi việc cho công th à n h d an h toại đ ể đạp lòng, đ ẹ p V ông bà, cha m ẹ và làm rạng rỡ

Tổ tiên Cũng có người cho rằn g c h ế t là h ết, lập ban thờ Gia tiên để tưởng n iệm , nhưng nghi thức cúng lễ vẫn đảm bảo theo phong tục, hoà n h ậ p với cuộc sông làng

xã là đưỢc Tuy n h iê n , lại có ít sô" người không lập ban thờ tại gia, cho việc khi c h ế t thì theo về với Tổ tiên , chỉ cúng ở Từ đường dòng họ

Ngày nay, trong xã hội h iệ n đ ại, m ọi khuynh hướng

đ ề u khó có th ể tra n h cãi, song với b ả n c h ấ t d â n tộc, bởi

đ ạo lý n ê n m ọi gia chủ m ỗi khi trong gia đ ìn h có công

to v iệc lớn, m ỗi khi sả n x u ất, c h ăn n u ô i, trồng trọ t th à n h

đ ạ t thì đ ề u sửa lễ cáo y ế t với Gia th ầ n , Gia tiên Hoặc cũng có gia chủ khi trong gia đ ìn h có đ iề u trắc trở như ô"m đau, chơi bời quá độ, ho ặc bị kẻ k h ác gây rôi đ ều sửa lễ cáo y ế t với Tổ tiê n , m ong Gia th ầ n , Gia tiê n âm

p h ù cho tai qua n ạ n khỏi N hững v iệc làm trê n đây là

n é t đ ẹ p về đ ạo lý, về tâm tư tìn h cảm củ a người đang sông với người đã ch ết, họ m ong m u ô n người th â n “bâ^t

tử ”, th ể x ác không còn nhưng lin h h ồ n không th ể m ất,

tồ n tại và m ãi m ãi tồ n tạ i đ ể dìu d ắ t con ch áu , che chở cho con c h á u cho dòng họ n ô l tiế p p h á t triển

V iệc thờ cúng Tổ tiê n có ý n ghĩa vô cùng quan trọng

đó là giữ đạo làm người, “uô'ng nước n h ớ n g u ồ n ” côì ở tâm th à n h , không p h ả i c âu n ệ, có th ì làm n h iều , không

có thì làm ít, m iễ n sao cho tin h k h iết, th à n h tâm Nhưng

n ế u b iế t nghi thức cúng lễ sẽ làm cho ngày kỷ niệm

th ê m p h ầ n trịn h trọng, th iên g liêng, n ế u có Gia th ầ n , Gia tiê n chứng giám sỗ h à i lòng hơn

T ín ngưỡng thờ cúng tổ tiê n đã trở th à n h m ột trong nhữ ng n é t v ă n hoá đặc th ù của d â n tộc V iệt Nam , trong quá trìn h h ìn h th à n h và p h á t triể n nó đã góp p h ầ n tạo ra

nh ữ n g giá ữ ị đ ạo đức tru y ền thông cao cả n h ư lòng h iếu

th ảo , lòng n h â n ái, tín h cộng đồng, tín h c ần cù, sáng tạo, lòng h iế u học và lòng y ê u nước sâ u sắc Đó là những giá trị h ế t sức quý b áu m à m ỗi chúng ta c ần n g h iên cứu,

k h ai th á c đ ể p h ụ c vụ cho sự n g h iệ p xây dựng và p h á t triể n đ ấ t nước ngày m ột p h ồ n vinh

= nG H iLỄM cú nG coĩR uụỀnuiỆĩnnni

II NHỮNG NGÀY LỄ TIẾT TIÊU BlỂU

TRONG NĂM

Lễ tiế t trong m ột n ăm thường có: T ết N guyên Đ án,

lễ Thượng Nguyên, lễ các Tổ nghề (tháng 2 Âm lịch], tiế t T h an h M inh (tháng 3 Âm lịch), T ết H àn Thực (ngày

3 tháng 3), T ết Đoan Ngọ (ngày 5 th án g 5), lễ Thâ"! Tịch (ngày 7 th án g 7), lễ Trung N guyên (ngày 15 th án g 7), tế t Trung Thu (ngày 15 th án g 8), lễ Trùng Cửu (ngày 9 th án g 9), lễ Trùng T h ập (ngày 10 th án g 10) Còn th án g 11 và

th án g C hạp thời tiế t khô ráo thường xây sửa m ộ, bôc m ộ,

lễ Khổng Tử, d a n h y, lễ h iế n xảo, lễ T h ần Tài

T ết N guyên Đán là tế t đầu n ăm (Nguyên là b ắ t đầu

m ột năm , Đ án là buổi sớm) mở đ ầu cho m ột n ă m mới

T ết được mở đ ầ u từ ngày 1 th án g Giêng T háng Giêng là tháng Dần Đây là th án g vừa h ế t m ùa đông giá lạ n h , mở

đ ầu cho m ùa x u ân âm áp , cây cỏ đâm chồi n ả y lộc, trăm hoa đua nở, lòng người p h ấ n ch ấn hy vọng m ộ t m ù a

x u â n mới với nhữ ng th à n h công và th ắn g lợi mới

Trong sách sử cũ cho b iết từ đời n h à Hạ ở Trung Quôb (từ 2205 trước Công nguyên (TCN) đ ế n 1766 TCN)

đã chọn th án g Giêng, th án g đầu trong n ăm là th án g Dần Tuy về sau, các đời Ân, Ghu, T ần Thuỷ H oàng lại thay đổi nhưng đ ế n đời H án Vũ Đ ế (140 TCN) v ẫ n ch ọ n th án g

đ ầu năm là th án g Dần n hư n h à Hạ và đưỢc duy trì đ ế n ngày nay

N h ân d â n V iệt Nam chọn tế t N guyên Đ án là lễ tế t

12

nG H iLềĩH ử cúnecổĩiiuvỂnuiỆĩnRiD

quan trọng n h ấ t trong n ă m và đã trả i qua h àn g n g àn n ăm được duy trì n h ư ở T rung Quô"c, N h ật B ản, T riều T iên,

tế t N guyên Đ án đã trở th à n h n iềm vui của cả m ột d ân tộc Mọi tần g lớp, m ọi độ tuổi trong xã hội, dù giàu có hay nghèo túng, b ìn h d â n đ ề u coi tế t N guyên Đ án là sinh

h o ạ t v ă n h o á không th ể th iế u trong năm T ết đ ến , m ọi con đường ngõ xóm , n h à cửa đưỢc q u ét d ọ n sạch sẽ Từ các v ậ t dụng trong n h à , nồi n iê u b á t đ ũ a cũng được lau chùi, cọ rử a chu đ áo đ ể đ ó n chào m ột n ăm mới cho m ay

m ắn Người g iàu có dư th ừ a thì vui vẻ đón T ết sao cho

m ay m ắn Người n g h èo túng cũng cô" trả h ế t nỢ n ầ n đ ể tâm h ồ n th a n h th ả n , có ít vui ít, có n h iề u vui n h iều , m ọi người đ ề u lo lắn g c h u ẩ n bị cho m ột m ù a x u ân mới với trà n đ ầy n iềm hy vọng mới Do vậy từ g iàu đ ế n nghèo

đ ề u cô" tạo m ột d iệ n m ạo ngày x u â n tươi vui sau m ột

n ă m lao động vâ"t vả

Trong ngày T ết, người th â n đưỢc sum họp, chia sẻ nỗi vui, buồ n trong n ăm B ạn bè đưỢc gặp gỡ tay b ắ t m ặt

m ừng chúc n h a u m ộ t n ă m mới đ ạ t đưỢc th ắn g lợi mới Đây còn là cơ h ộ i đ ể đ ề n ơn đ á p nghĩa, ôn cô" trí tâ n và dưới m ái đình, m ái ch ù a, từ đường dòng họ, b ê n c ạn h

b an thờ Gia tiê n m ọi nỗi lòng đưỢc cởi mở, m ọi tâm

n iệm đô"i với P h ật, T h á n h , Gia th ần , Gia tiê n được bộc lộ

đ ể đ ạt đưỢc ước n g u y ện m ột năm m ới công tác tiế n bộ, buôn b á n đ ắ t h àn g , sức khoẻ dồi dào, cuộc sông h ạ n h phúc, m ù a m àng bội thu, hy vọng “p h ú , quý, thọ, khang,

n in h ”

T heo tục lệ cổ tru y ề n củ a d â n tộc ta thì tế t N guyên

Đ án p h ả i k ể từ c h iề u 23 th án g C hạp Đây là ngày ông

Ợ 13