Ebook Tìm hiểu phong tục thờ cúng của người Việt ứng dụng trong cuộc sống và kinh doanh: Phần 1 - Trường Đại Học Quốc Tế Hồng Bàng

Mặc dù, đối với mỗi hình thức thờ cúng khác nhau sẽ tạo ra những thụ cảm khác nhau trong quan niệm của những người hành lễ... Chương một.[r]

1 ’'.

^

Ị s-

Ị

',.-ịn^

~

cĩ

9N

QS 30

03 9

N0 U1

í fì

n 'ì(

^ fj ln

> íf J

lị lA

I PH

9

II

Õ N

0

» P

H I

^rí

ì f

^i ời

ề^

nj fỊj

nB IH IN IỈ

EỈE

l E JẼ ] B ỉc

l B ỈẼ

l B ỈẼ

l E ỈE

l B ỈE ] B ỈẼ

l B ỈẼ

l E HỈc

l B ỈE ] B JẼ ] C IẼ ] [H íc ] B ỈẼ ] B ỈE

l B ỈE

l E

ỈE

l B

ỈE

I

'X>iểẨL ^ h ũ n ạ 0'íLe

TH Ờ CÚNG CỦ A NGƯdl V IỆ T

(ĩ€ng, ^ u n ạ

TRO N G CU Ộ C SỐNG và KINH DOANH

KIM QUÝ

(Sưu tẩm và hệ thống hóa)

Q ì m 'T ô lể it

&

KINH DOANH

NHÀ X U Ấ T BÂN LAO ĐỘNG

LỜI NÓI ĐẦU

ăn hóa Việt Nam là một nền văn hóa độc đáo, phong phú và

đa dạng, bởi đây là một nền văn hóa có sự hỗn dung văn hóa của các dân tộc anh em sống, làm việc trên đất nước Việt Nam và tiếp biến văn hóa Dông - Tây.

Tỉnh độc đáo và phong phú của văn hóa các cộng đồng dân tộc Việt Nam, thể hiện â nhiều phương diện, ở nhiều truyền thống; một trong các phương diện ấy là tục thờ cúng.

Cộng đồng dân tộc Việt trong từng hoàn cảnh, tình huống cụ thể, ở trong tâm thể chung hay các tâm thế riêng được quy định bởi những quy định khác nhau đều lưu giữ và hành động thực hiện một cách sốt sắng tập tục mang đậm tỉnh chất tâm linh này trong sự tự nguyện và thành kính Trong tâm thức họ, luôn xác tín một niềm tin về sự bất tử của các linh hồn và giữa cõi sống (dương) với cõi chết (âm) luôn luôn tồn tại những sự tương tác qua lại Mặc dù, đối với mỗi hình thức thờ cúng khác nhau sẽ tạo ra những thụ cảm khác nhau trong quan niệm của những người hành lễ Thế nhưng, trên hết, điều đặc biệt là, thờ cúng đã trở thành một nguyên tắc, một chuẩn mực, là một phần quan trọng không thể tách rời trong đời sống - xã hội của người Việt Nam.

TÌM HIỂU PHONG TỤC THỜ CÚNG CỦA NGƯỜI VIỆT - ỨNG DỤNG TRONG CUỘC SỐNG VÀ KINH DOANH là một cuốn sách được chúng tôi biên soạn trên cơ

sở sưu tầm, tập hợp có chọn lọc từ nhiều nguồn tư liệu khác nhau, đã được công bố trên các phương tiện thông tin đại chúng, với hy vọng sẽ cung cấp những thông tin cần thiết, hữu ích để người đọc có thể hiểu rõ hơn về một trong những truyền thống văn hóa lâu đời của dân tộc ta và ứng dụng vào trong các hoạt động cụ thể thường nhật của mình, nhằm hướng tới, và đạt được những điều tốt đẹp nhất, nhân bản nhất.

Trong quá trình biên soạn, do những điều kiện chủ quan và khách quan, chúng tôi chưa có điều kiện liên hệ với các tác giả - những người mà chúng tôi vô cùng hàm ơn, để xin phép về việc sử dụng tư liệu Chúng tôi thành thật mong nhận được

sự lượng thứ từ quý các tác giả.

Chúng tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc của mình đến quý các tác giả và xin trân trọng giới thiệu đến bạn đọc.

BAN BIÊN SOẠN

Chương một

TÌM HIỂU VỀ TẬP TỤC THỜ CÚNG ở VIÊT NAM

I TẬ P TỤC DÂNG HƯƠNG TRONG VÀN HÓA TÂM LINH CỦA NGƯỜI V IỆ T

1 VĂN HÓA HƯƠNG VÀ TỤC DÂNG HƯƠNG

Văn hóa hương trong tâm linh người Việt

Nghi thức dâng hương là tập quán mà hầu như mọi người dân Á Đông bất kể lứa tuổi nào và sống ỏ nơi đâu đều biết đến Nén hương đã đi vào đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Việt Nam như một nét đẹp truyền thống, gần gũi và thiêng liêng Dù không mê tín dị đoan, trong tâm thức mọi người Á Đông đều tin rằng nén hương khi đốt lên, cũng như một nhịp cầu vô hình nối kết hai thế giới hữu hình và vô hình với nhau Tuy nhiên về mặt tâm linh, có người vẫn còn hiểu một cách mơ hồ, nhất là về ý nghĩa dâng hương theo truyền thống của ông bà Thậm chí ngày nay có người còn không biết vì sao trong nhà mình có một bàn thờ với những pho tượng, hình ảnh Chư Phật Bồ Tát, thần thánh hoặc tổ tiên ' '

Dâng hương là gì?

“Dâng” có nghĩa là đưa lên một cách cung kính, tiếng Anh gọi là “oííering” Và

từ “hương” có nghĩa là mùi thơm, thông thường là một vật dùng đốt lên để cúng các đấng thiêng liêng, cũng được gọi là hương và trầm, tiếng Anh là “incense” Từ

“incense” bắt nguồn từ ngôn ngữ Latin, và động từ “incendere” - có nghĩa là “thắp cháy lên”

Sự đặc biệt của nén hương đối với mỗi người dân Việt

Chuyện thắp hương trên bàn thờ tổ tiên là một nét đẹp văn hóa truyền thống không thể thiếu trong các dịp giỗ chạp, lễ Tết Ngày cuối năm đi sắm Tết, không ai quên mua trăm hương vể thắp cho ông bà, tổ tiên mình Nén hương được thắp lên mọi người đều cảm thấy ấm lòng Nén hương lúc này không còn là thứ lễ phẩm bình thường mà nó đã trỏ thành một sản phẩm tinh thần không thể thiếu của người dân Việt Cùng với những phong tục truyền thống khác, nén hương đã góp phần tạo nên và bảo tồn giá trị bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam

Mùi hương là mùi thơm quen thuộc trong nhà hằng triệu triệu người Á Đông - là mùi thơm đặc biệt của ngày đẩu năm đi chùa lễ Phật Chúng ta luôn bắt gặp những hình ảnh rất quen thuộc: những cụ ông, cụ bà, nam thanh, nữ tú, tay cầm hương khấn vái cầu mong một năm mới an khang, thịnh vượng, phúc lộc thọ khang ninh Đây hoàn toàn không phải là hành động mê tín dị đoan, mà là một nét đẹp văn hóa

tổn tại từ lâu đời.

Lược sử về hình thức đốt hương

Theo lịch sử ghi lại, việc đốt hương xuất hiện ỏ Ấn Độ cách đây khoảng 5700 năm Đến năm 618, vào đời nhà Tần mới có một vị Tăng đem hương trầm qua Trung Quốc, từ đó hình thức đốt hương được phát triển mạnh mẽ và hưng thịnh nhất vào đời nhà Minh, sau đó được phổ biến đến khắp các nước láng giềng Có thể nói hình thức đốt hương phổ biến nhất ở Nhật Bản, tại đây họ lại chế thêm nhiều cách đốt hương: sản phẩm quen thuộc nhất là nén trầm hình tròn đầu nhọn vào thế kỷ XVII, ngày nay vẫn còn dùng Nhiều tài liệu cho thấy việc đốt hương đã có từ thời

sơ khai Trong các đền thờ của vua chúa Ai Cập có rất nhiều những hình vẽ hoặc hình chạm trên tường mô tả nghi thức này

Ngày nay việc đốt hương đã trở thành một tập quán trong các ngày lễ hội như Rằm tháng bảy, lễ Vu lan, Vía Quán Thế Âm, ngày Tết hái lộc đầu năm, Phật đản

và những ngày quan trọng trong gia đình như cúng giỗ, đám tang, đám cưới, tân gia dùng để cúng những vị như Phật Bà Quán Âm, ông Bà, Tam Tiên ông: Phúc Lộc Thọ, Thổ Địa, Táo Quân, Thần Tài

Lợ/ ích và tác dụng của nén hương

Từ ngàn xưa, khi mới khám phá ra lửa, con người đã bắt đầu phát hiện ra một điều lạ lùng, đó là khi ngọn lửa cháy lên sẽ tỏa ra mùi thơm đặc biệt tùy theo vật liệu dùng để đốt Người ta đã biết dùng hương đèn để trị bệnh cho thân thể và cả bệnh tâm lý Khi đốt hương đèn, khói hương nghi ngút tạo nên không khí thanh tịnh,

ấm áp và trang nghiêm hoặc tạo không khí trong sạch trong những căn phòng lạnh lẽo của người qua đời hoặc lâm trọng bệnh

Thông thường, người ta thắp hương là để khẩn thiết cúi đầu mong tấm lòng thành kính của mình sẽ quyện theo làn khói thơm hướng về cõi thiêng liêng hoặc xông lên tận ngai vàng của Đức Chúa Trời hoặc một đấng nào khác

2 NGHI THỨC DÂNG HƯƠNG

Khi thắp hương nên thắp mấy nén?

Người Việt Nam đã quen chọn số lẻ (1, 3, 5, 7, 9) lúc thắp hương, nhưng cũng

có trường hợp người ta đốt cả nắm hương chứ không chú trọng vào ý nghĩa con số Còn theo lý giải của nhà Phật cho rằng, số lẻ mang nhiều ý nghĩa linh thiêng hơn

Con số 3 thì có nhiều quan niệm khác nhau: đó có thể là

9

Tam bảo (Phật - Pháp - Tăng),

Tam giới (Dục giới, sắc giới và Vô sắc giới),

Tam thời (Quá khứ - Hiện tại - Vị lai),

Tam vô lậu học (Giới - Định - Tuệ)

Nén hương, cũng có thêm một ý nghĩa đặc biệt khác nữa, đó là thắp hương để nhớ đến sự vô thường Vô thường là từ Hán-Việt, tức là không vĩnh viễn, cho nên lúc nén hương tắt cháy thì cũng tượng trưng cho đời người tắt cháy, ngắn ngủi vô thường như thời gian của nén hương Tàn tro của hương nhắc nhỏ chúng ta chớ để thời gian trôi qua, uổng phí tháng ngày

Ý nghĩa của tục dâng hương với nhà Phật và các tôn giáo khác

Trong nghi lễ Phật giáo, hương là một trong sáu lễ vật dâng cúng, gổm có: Hương, Hoa, Đăng, Trà, Quả, Thực (Hương, Bông, Đèn, Trà, Trái, Thức ăn) Tuy nhiên nhiều người không rõ về ý nghĩa sâu xa của việc cúng Phật nên bày biện đủ thức ăn uống như yến tiệc, làm sai lạc ý nghĩa

Theo quan niệm của Phật giáo, lòng thành thể hiện qua làn khói hương nghi ngút, không cần cỗ bàn yến tiếc tiệc thịt cá, lợn quay linh đình Đủng ý nghĩa sự cúng Phật thì chỉ nên dùng hương thơm, đèn sáng, hoa tươi, trái tốt, nước trong là

đủ Phật không phải ở trên bàn thờ, trong những pho tượng, mà là ở trong tâm của tất cả con người Ngoài những nén hương dùng ngọn lửa nóng để đốt cháy lên, chúng ta còn có thể dùng đức tin của mình thắp lên những nén Tâm hương - tức là hương từ trong tâm Bỏi vậy mới có năm thứ hương dùng để cúng đường chư Phật: Giới hương, định hương, tuệ hương, giải thoát hương và giải thoát tri kiến hương, Không chỉ Phật giáo, mà cả các tôn giáo khác như Thiên Chúa giáo cũng dùng hương trong các ngày lễ của mình Người Thiên Chúa giáo xông hương trong các thánh lễ, trước bàn thờ, trước cuốn Kinh Thánh, mình Thánh, rượu Thánh và cả linh cữu của người đã mất Trước thời Chúa Giê-su (Jesus), những hương liệu như loại trầm “trankincense” có giá trị hơn cả vàng bạc châu báu Đó là vì cổ nhân tin rằng những loài cỏ cây thơm là do chư Thiên ban cho từ trên cao và đã thấm nhuần hương thơm của Đức Chúa Trời

Những tôn giáo khác như Ấn Độ giáo (Hinduism) thì lại dùng hương để thư giãn

và tập trung hơi thỏ lúc ngồi Thiền Trong khi đó, dạo Phù Thủy (VViccanism) dùng hương để trỏ về với sức sống thiên nhiên để cảm thông với các vị nữ thần như Aphrodite Trái lại, theo đạo Không (Contucianism) thì khói hương tượng trưng cho Đại Trượng Phu - chỉ bay lên chứ không bao giờ lặn xuống

10

ở nhiều vùng thuộc Nam bộ, người ta còn thắp hương cho từng gốc cây, góc nhà với quan niệm mọi vật đều có đời sống tâm linh của nó, cũng như là để thần thánh, hoặc vong/ hương linh hút và sức lực để hiển linh

Một điểu chúng ta phải cần ghi nhớ là mỗi lần dâng hương trước bàn thờ: không những dâng hương bằng tấm lòng thành kính của mình, mà còn phải có chính niệm Nên cắm từng nén hương với hai tay và cắm cho ngay thẳng, tượng trưng cho tấm lòng ngay thẳng để lưu lại tiếng thơm với đời tỏa khắp nơi

11

II NGHI THỨC HÀNH L Ễ TRONG

TẬ P TỤ C THỜ CÚNG ở V IỆT NAM

1 TÌM HIỂU VỀ NGHI THỨC CÚNG, KHẤN, VÁI, LẠY TRONG TẬP TỤC THỜ CÚNG

Nghi thức cúng là gì?

Khi có giỗ Tết, gia chủ bày hoa (bông) quả, nước, rượu, cỗ bàn, chén bát, đũa, muỗng (thìa) lên bàn thờ rồi thắp hương (hương), thắp đèn, đốt nến (đèn cầy), khấn, vái, hay lạy để tỏ lòng hiếu kính, biết ơn, và cầu phúc lành Đây là nghĩa rộng của cúng Trong nghĩa bình thường, cúng là thắp hương (hương), khấn, lạy và vái

Nghi thức khấn là gì?

Khấn là lời cầu khẩn lầm rầm trong miệng khi cúng, tức là lời nói nhỏ liên quan đến các chi tiết về ngày tháng năm, nơi chốn, mục đích buổi cúng lễ, cúng ai, tên những người trong gia đình, lời cầu xin, và lời hứa Sau khi khấn, người ta thường vái vì vái được coi là lời chào kính cẩn Người ta thường nói khấn vái là vậy Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du dùng từ khấn vái trong câu “Lầm rầm khấn vái nhỏ to/ Sụp ngồi đặt cỏ trước mồ bước ra”

Nghi thức vái là gì?

Vái thường được áp dụng ở thế đứng, nhất là trong dịp lễ ở ngoài trời Vái thay thế cho lạy ở trong trường hỢp này Vái là chắp hai bàn tay lại để trước ngực rồi đưa lên ngang đầu, hơi cúi đầu và khom lưng xuống rồi sau đó ngẩng lên, đưa hai bàn tay xuống lên theo nhịp lúc cúi xuống khi ngẩng lên Tùy theo từng trường hợp, người ta vái 2, 3, 4, hay 5 vái

Nghi thức lạy là gì?

Lạy là hành động bày tỏ lòng tôn kính chân thành với tất cả tâm hồn và thể xác đối với người trên hay người quá cố vào bậc trên của mình Có hai thế lạy: Thế lạy của nam giới và thế lạy của nữ giới Có bốn trường hợp lạy: 2 lạy, 3 lạy, 4 lạy, và 5 lạy Mỗi trường hỢp đều mang ý nghĩa khác nhau

Thế lạy của nam nữ khác nhau như thế nào?

- Thế lạy của nam giới: Lạy là hành động bày tỏ lòng tôn kính chân thành với

tất cả tâm hổn và thể xác đối với người trên hay người quá cố vào bậc trên của mình Thế lạy của nam giới là cách đứng thẳng theo thế nghiêm, chắp hai tay trước

12

ngực và dơ cao lên ngang trán, cúi mình xuống, đưa hai bàn tay đang chắp xuống gần tới mặt chiếu hay mặt đất thì xòe hai bàn tay ra đặt nằm úp xuống, đồng thời quì gối bên trái rồi gối bên phải xuống đất, và cúi rạp đầu xuống gần hai bàn tay theo thế phủ phục Sau đó cất người lên bằng cách đưa hai bàn tay chắp lại để lên đầu gối trái lúc bấy giờ đã co lên và đưa vể phía trước ngang với đầu gối chân phải đang quì để lấy đà đứng dậy, chân phải đang quì cũng theo đà đứng lên để cùng với chân trái đứng ỏ thế nghiêm như lúc đầu Cứ theo thế đó mà lạy tiếp cho đủ số lạy Khi lạy xong thì vái ba vái rồi lui ra Có thể quì bằng chân phải hay chân trái trước cũng được, tùy theo thuận chân nào thì quì chân ấy trước Có điều cần nhớ là khi quì chân nào xuống trước thì khi chuẩn bị cho thế đứng dậy phải đưa chân đó về phía trước nửa bước và tì hai bàn tay đã chắp lại lên đầu gối chân đó để lấy thế

xuống trước vì thường chân phải vững hơn nên dùng để giữ thế thăng bằng cho

được vững vàng là nhờ chân phải có thế vững hơn để làm chuẩn

Thế lạy phủ phục của các nhà sư rất khó Các thầy phất tay áo cà sa, đưa hai tay chống xuống ngay mặt đất, đồng thời quì hai đầu gối xuống luôn Khi đứng dậy các thầy đẩy hai bàn tay lấy thế đứng hẳn lên mà không cần phải để tay tỳ lên đầu gối Sở dĩ được như thế là nhờ các thầy đã tập luyện hằng ngày mỗi khi cúng Phật Nếu thỉnh thoảng mới đi lễ chùa, mọi người phải cẩn thận vì không lạy quen mà lại bắt chước thế lạy của mấy thầy thì rất có thể mất thăng bằng

- Thế lạy của nữ giới: Thế lạy của các bà là cách ngồi trệt xuống đất để hai cẳng chân vắt chéo vể phía trái, bàn chân phải ngửa lên để ở phía dưới đùi chân trái Nếu mặc áo dài thì kéo tà áo trước trải ngay ngắn về phía trước và kéo vạt áo

sau về phía sau để che mông cho đẹp mắt Sau đó, chắp hai bàn tay lại để ở trước

ngực rồi đưa cao lên ngang với tầm trán, giữ tay ở thế chắp đó mà cúi đầu xuống Khi đầu gần chạm mặt đất thì đưa hai bàn tay đang chắp đặt nằm úp xuống đất và

để đầu lên hai bàn tay Giữ ỏ thế đó độ một hai giây, rồi dùng hai bàn tay đẩy để lấy thế ngồi thẳng lên đồng thời chắp hai bàn tay lại đưa lên ngang trán như lần đầu Cứ theo thế đó mà lạy tiếp cho đủ số lạy cần Lạy xong thì đứng lên và vái ba vái rồi lui ra là hoàn tất thế lạy Cũng có một số bà lại áp dụng thế lạy theo cách quì hai đầu gối xuống chiếu, để mông lên hai gót chân, hai tay chắp lại đưa cao lên đầu rồi giữ hai tay ỏ thế chắp đó mà cúi mình xuống, khi đầu gần chạm mặt chiếu thì xòe hai bàn tay ra úp xuống chiếu rồi để đầu lên hai bàn tay Cứ tiếp tục lạy theo cách đã trình bày trên Thế lạy này có thể làm đau ngón chân và đầu gối mà còn không mấy đẹp mắt

Thế lạy của nam giới có vẻ hùng dũng, tượng trưng cho dương Thế lạy của các

bà có tính cách uyển chuyển tha thướt, tượng trưng cho âm Thế lạy của nam giới

có điều bất tiện là khi mặc âu phục thì rất khó lạy Hiện nay chỉ có mấy vị cao niên

13