Nếu trong tiếng Pháp chỉ có hai đại từ ngôi thứ hai “tu” và “vous” có thể thay thế để biểu đạt về mối quan hệ thân mật hay có khoảng cách giữa các cá thể giao tiếp thì trong tiếng[r]
Trang 11 ĐẶT VẤN ĐỀ
Gia đình là một môi trường đặc biệt, nơi đó
hình thành và nuôi dưỡng nên nhân cách mỗi con
người Dù ở bất cứ chế độ xã hội nào, điều kiện
địa lý và hoàn cảnh kinh tế nào thì gia đình vẫn
giữ nguyên những đặc trưng với các mối quan hệ
huyết thống, thân thuộc, yêu thương Tình yêu, sự
quan tâm, kính trọng,… tất cả luôn hiện diện và
trường tồn như một sợi dây vĩnh cửu gắn kết các
mối quan hệ gia đình giữa vợ-chồng, cha mẹ-con
cái, anh-chị-em, ông bà-cháu chắt
Trong bài viết này, chúng tôi muốn đề cập đến
dấu ấn văn hóa của hai quốc gia ở hai vùng khác
biệt về cả văn hóa, lãnh thổ địa lý thể hiện trong
cách xưng hô giữa các thành viên trong gia đình
Nếu Pháp là một đất nước phát triển với nền văn
TRỊNH THỊ XOAN *
* Học viện Khoa học Quân sự, trinhminhxoan80@gmail.com
Ngày nhận bài: 08/5/2018; ngày sửa chữa: 30/5/2018; ngày duyệt đăng: 20/6/2018
DẤU ẤN VĂN HÓA QUA CÁCH XƯNG HÔ TRONG GIA ĐÌNH NGƯỜI VIỆT VÀ NGƯỜI PHÁP
TÓM TẮT
Gia đình là một tế bào xã hội, một môi trường đặc biệt góp phần hình thành và nuôi dưỡng nhân cách của mỗi thành viên Văn hóa ứng xử trong gia đình nói chung, văn hóa xưng hô trong gia đình nói riêng thể hiện những nét đặc trưng của mỗi quốc gia, dân tộc Nghiên cứu cách xưng hô trong gia đình Việt Nam và Pháp dưới góc độ ngôn ngữ-văn hóa cho thấy những điểm tương đồng
và khác biệt thú vị trong quan niệm cũng như cách ứng xử của hai dân tộc; từ đó vận dụng hiệu quả kiến thức ngôn ngữ và văn hóa trong quá trình giao tiếp với người bản xứ
Từ khóa: đại từ nhân xưng, gia đình, giao tiếp, người Việt, người Pháp, văn hóa, xưng hô
minh lâu đời của Châu Âu, với tôn giáo chính là đạo Thiên chúa giáo và nền dân chủ, đề cao cái tôi, bản ngã cá nhân trong xã hội thì Việt Nam lại điển hình cho một đất nước đang phát triển với nền sản xuất nông nghiệp lâu đời và ảnh hưởng mạnh mẽ bởi nền tư tưởng Nho giáo, đạo Khổng
Xuất phát từ hai đặc trưng này mà trong phạm
vi gia đình, mỗi quốc gia sẽ có những nét đặc trưng trong cách xưng hô giữa các thành viên trong gia đình Hiện nay, nhiều gia đình Việt còn chung sống với bốn thế hệ nhưng đa số tồn tại hình thái gia đình ba thế hệ Vì vậy, trong khuôn khổ bài viết này, chúng ta sẽ đi sâu vào thói quen xưng hô trong gia đình ba thế hệ ông/bà-con-cháu của hai dân tộc Pháp-Việt Khám phá ra những dấu ấn văn hóa và mang đến những giải đáp thú vị cho từng cách sử dụng loại ngôn ngữ trong môi trường đặc biệt này
Trang 2sẽ giúp chúng ta hiểu hơn về văn hóa mỗi quốc gia,
góp phần giảm thiểu được những rào cản văn hóa
trong giao tiếp
2 HỆ THỐNG ĐẠI TỪ NHÂN XƯNG
VÀ CÁCH XƯNG HÔ TRONG GIA ĐÌNH
NGƯỜI VIỆT VÀ NGƯỜI PHÁP
2.1 Khái niệm xưng hô và đại từ xưng hô
Trong quá trình giao tiếp, xưng hô là hành vi
ngôn ngữ xuất hiện liên tục trong mỗi lời thoại của
người tham gia giao tiếp Ngôn ngữ xưng hô cho
phép ta định rõ các vai, thứ bậc, mối quan hệ của
các đối tượng tham gia vào cuộc trò chuyện, giao
tiếp Xoay quanh cuộc giao tiếp đó, ngôn ngữ xưng
hô sẽ xoay quanh ba trục cơ bản: người nói-người
nghe-người thứ ba được nhắc đến trong câu chuyện
Theo Lê Hoàng Sang (2014, tr.9), “xưng” là
sự quy chiếu đến người nói, là cách mà người nói
tự gọi mình khi trò chuyện với người khác Hành
động “xưng” được thực hiện thông qua một từ
xưng hô ở ngôi thứ nhất số ít, hai người xưng trở
lên với ngôi nhân xưng thứ nhất số nhiều “Hô” là
sự quy chiếu đến người nghe, là cách mà người nói
gọi người đang trò chuyện với mình Hoạt động
“hô” được thực hiện thông qua một từ xưng hô ở
ngôi thứ hai, một người nghe ứng với ngôi thứ hai
số ít, từ hai người nghe trở lên ứng với ngôi thứ
hai số nhều Từ “xưng hô” ở ngôi thứ ba dùng để
quy chiếu đến người thứ ba được nhắc đến trong
cuộc hội thoại
Như vậy “Xưng hô” là tự xưng mình và cách
gọi người khác bằng những danh xưng tương ứng
khi giao tiếp nhằm biểu thị thứ bậc, mối quan hệ,
sắc thái tình cảm, cảm xúc… giữa những cá thể
tham gia vào cuộc đối thoại
Theo Từ điển Giáo dục Việt Nam (2001,
tr.497): “Đại từ nhân xưng (còn gọi là đại từ xưng
hô) là đại từ dùng để tự xưng (ngôi thứ nhất), để
gọi người đối thoại (ngôi thứ hai) và để gọi người
hay sự vật thứ ba (ngôi thứ ba), bao gồm số ít và
số nhiều”
Từ những định nghĩa và quan điểm trên, có thể thấy, trong quá trình giao tiếp, các cá thể có thể đổi vai người nói (phát ngôn) và người nghe
và các đại từ nhân xưng cũng được luân phiên sử dụng hết sức linh hoạt trong quá trình giao tiếp giữa ngôi thứ nhất và ngôi thứ hai Riêng ngôi thứ
ba, vì không thuộc phạm trù xưng-hô nên sẽ không
có sự thay đổi trong quá trình giao tiếp
Liên quan đến cách xưng hô, chúng ta cần có
sự phân biệt khái niệm đại từ nhân xưng và danh xưng Đại từ nhân xưng thuộc phạm trù ngôn ngữ,
là một phần không thể thiếu đối với một ngôn ngữ
và đều có điểm chung trong mọi ngôn ngữ là gồm
ba ngôi: thứ nhất, thứ hai và thứ ba Ở đây, chúng tôi sẽ tập trung nghiên cứu cách xưng hô trong gia đình và cách sử dụng các danh xưng trong các cuộc giao tiếp trực tiếp của các thành viên, tức là các danh xưng được sử dụng ở ngôi thứ nhất và ngôi thứ hai Danh xưng hay cụ thể là các danh xưng thân mật trong cách xưng hô của các thành viên trong gia đình là những đặc trưng riêng của mỗi cộng đồng ngôn ngữ, mỗi gia đình, thậm chí
là của mỗi cá thể tham gia giao tiếp Tìm hiểu về cách xưng hô trong gia đình, chúng ta sẽ khám phá
ra những nét đặc sắc, dấu ấn văn hóa hay cá tính của mỗi một cộng đồng hay cá thể sử dụng ngôn ngữ đó
2.2 Hệ thống đại từ nhân xưng và cách xưng
hô trong gia đình người Việt và người Pháp
2.2.1 Đại từ nhân xưng
Xét về khía cạnh ngôn ngữ, cả hai quốc gia đều có nguồn gốc ngôn ngữ là hệ chữ La tinh Tuy nhiên, tiếng Việt lại mang âm sắc của chữ Nôm, một ngôn ngữ chịu ảnh hưởng của tiếng Hán (Trung Quốc) Trước khi đi sâu vào phân tích các dấu ấn văn hóa qua cách xưng hô trong gia đình, chúng ta cùng tìm hiểu sơ lược về hệ thống đại từ, phương tiện ngôn ngữ không thể thiếu trong hoạt động giao tiếp đặc biệt này
Trang 3Bảng 1: Hệ thống đại từ nhân xưng tiếng Pháp và
tiếng Việt
Đại từ
nhân xưng Tiếng Pháp Tiếng Việt
Ngôi thứ nhất
số ít Je Tôi, em, mình, tớ, tao, con…
Ngôi thứ hai
số ít Tu/Vous Cậu, bạn, em, mình, mày, con, cháu…
Ngôi thứ ba
số ít Il/Elle Anh ấy, hắn, cô ấy, bà ấy, chị ấy, gã, y, thị…
Ngôi thứ nhất
số nhiều Nous Chúng tôi, chúng ta, chúng tớ, bọn mình,
bọn tao…
Ngôi thứ hai
số nhiều Vous Các anh, các chị, các bạn, bọn mày, bọn
bay…
Ngôi thứ ba
số nhiều Ils/Elles Các anh ấy, các bà ấy, các ông ấy, bọn nó,
chúng nó…
Quan sát bảng hệ thống đại từ nhân xưng trên,
có thể nhận thấy hệ thống đại từ của tiếng Việt
phức tạp hơn của tiếng Pháp rất nhiều Về cơ bản,
trong tiếng Pháp, đại từ nhân xưng đơn giản và ổn
định trong các tình huống giao tiếp Trong khi đó,
tiếng Việt lại tùy mối quan hệ giữa những người
tham gia giao tiếp sẽ có đại từ phù hợp Ví dụ, giữa
bạn bè là tớ-cậu, tôi-ông, bà-tui… giữa vợ chồng:
mình-em/anh, vợ-chồng
2.2.2 Danh xưng và cách xưng hô trong gia
đình người Việt
Trong gia đình người Việt, do hệ thống đại từ
không những phong phú mà còn rất tinh tế và thay
đổi phức tạp theo mục đích giao tiếp khác nhau,
với mỗi đối tượng khác nhau Đối với người nước
ngoài mới học tiếng Việt và chưa sinh sống ở Việt
Nam thì đây là một rào cản khá lớn, vì họ chưa thể
thấu hiểu được cái tinh túy, lễ nghĩa, tình cảm…
trong giao tiếp của người Việt
Do ảnh hưởng của nền văn hóa phương Đông
và nền giáo dục Nho giáo đã tồn tại và ăn sâu vào
tiềm thức từ bao đời nay, nên trong cách xưng hô của người Việt thường ý nhị và sâu sắc Do đó, các danh xưng thân mật không đa dạng và phong phú so với ngôn ngữ phương Tây và thường được sử dụng chủ yếu trong mối quan hệ gia đình Trong phần này, với những kiến thức và trải nghiệm thực tế đã thu lượm được trong đời sống, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu cách xưng hô trong gia đình Việt xoay quanh bốn mối quan hệ cơ bản của gia đình là: vợ-chồng, cha/mẹ-con cái, anh/chị-em, ông/bà-cháu
Cách xưng hô giữa vợ và chồng
Đây là mối quan hệ thiêng liêng, khởi điểm cho việc hình thành và phát triển của một gia đình Cách xưng hô cũng như các danh xưng giữa vợ chồng của người Việt thay đổi theo từng giai đoạn của cuộc đời
Vợ chồng trẻ những năm đầu sau khi cưới, khi xưng hô với nhau vẫn hay sử dụng những từ xưng hô thân mật như lúc trước khi kết hôn Cách xưng hô thân mật giữa các cặp vợ chồng rất đa dạng Tuy nhiên, người Việt không có thói quen sử dụng danh xưng thân mật khi có mặt người thứ ba Thông thường, sau kết hôn, các cặp vợ chồng sẽ
xưng hô “anh-em”, “vợ-chồng”
Giới trẻ hiện nay thường có xu hướng từ
trước khi kết hôn đã xưng hô với nhau là
“vợ-chồng”, “ông xã-bà xã”, “vợ yêu-chồng yêu”
Ngoài ra còn hay dùng những từ theo phương Tây
như “honey”, “baby”…
Đến khi hết thời kỳ vợ chồng son, các cặp vợ chồng cũng thể hiện sự gần gũi, thân thương bằng
tiếng “mình” (mình - anh/em).
- Mình ơi nhớ về ăn cơm sớm nhé.
- Anh chưa biết được, còn tùy công việc nữa mình ạ.
Vợ chồng khi bước vào tuổi làm cha mẹ lại có cách xưng hô thân mật khác Lúc này vợ chồng gọi nhau thường hay gọi theo quan hệ với con như:
“mẹ thằng Cún”, “bố cu Bi”, “má nó”, “ba nó”…
Trang 4hay với cháu: “bà cu Bo”, “ông ngoại Sóc”.
- Má nó nhớ qua nhà bà ngoại chiều nay nhé
Hình như bà ốm đấy.
- Bố Cún về chưa vậy? Em đợi ở nhà nhé.
Khi đã lên ông, lên bà, tiếng “anh-em” hay
“mình-anh/em” sẽ được thế chỗ cho cách xưng hô
thay cho các cháu
- Ông nội Nil ơi, tôi ra chợ mua mớ rau nhé!
Khi cùng nói chuyện với nhau, ở tuổi cao người
Việt cũng thường xưng hô “ông/ông nó-tôi”, “bà/
bà nó-tôi”, thể hiện mình đã ở tuổi lên ông lên bà,
cách xưng hô anh-em như thời trẻ dần được thay thế
- Đấy, tôi nói rồi mà bà không nghe, nó lại bỏ
đi rồi.
- Ông nó cứ bình tĩnh, việc đâu còn có đó
Thực tế, cách xưng hô và danh xưng trong mối
quan hệ vợ chồng hết sức phong phú theo từng
cung bậc cảm xúc và trong những ngữ cảnh khác
nhau Tuy nhiên, trong bài viết này chúng ta chỉ
tìm hiểu cách xưng hô chuẩn mực và phổ biến nhất
trong các gia đình Việt
Cách xưng hô giữa cha mẹ và con cái
Thông thường, danh xưng phổ biến nhất trong
mối quan hệ này của người Việt là: “bố/mẹ-con”
(miền Bắc); “ba/má-con” (miền Nam).
Tuy nhiên, xét về lịch sử, trong gia đình Việt
xưa cũng có nhiều cách xưng hô khác nhau
Trong các gia đình giàu có, người Việt xưa xưng
hô là:“cậu/mợ - con”, hay là “cậu/mợ-anh/chị”
Còn trong các gia đình bình dân thì có những danh
xưng như: “thầy/bu-con” hay “thầy/u-con, “thầy/
đẻ-con”…
Xét về vùng miền địa lý, trong gia đình Việt
cũng có những điểm khác biệt nhất định Người
Việt ở các gia đình vùng cao thường hay xưng
hô:“bố/mế-con Ở miền Trung là: “ba/má-con”
còn ở các tỉnh miền Tây Nam bộ là “tía/má-con”
Có thể nói, các danh xưng giữa cha mẹ và con cái trong gia đình Việt hết sức phong phú Trên đây chỉ là những danh xưng mang tính phổ biến nhất Các danh xưng mà bố mẹ dành cho con cái cũng thay đổi theo từng giai đoạn phát triển của đứa con Khi mới sinh ra, nhiều em bé đã có cả tên khai sinh và tên thân mật dùng để gọi khi ở nhà
Thế hệ trước có thói quen gọi là Cu, Cò, Tũn… với con trai và Hĩm, Gái, Đĩ… với con gái Ngày nay,
các em bé có nhiều hơn những danh xưng thân mật
như: Honey, Coca, Bon, Bánh bao, Cà phê, Bào
Ngư… tùy vào sở thích của bố mẹ.
Cách xưng hô giữa anh/chị và em
Xưng hô trong mối quan hệ này vẫn chủ yếu
là dùng cặp đại từ “anh-em” Thực tế, ở nhiều gia đình anh chị còn gọi em là “mày” xưng “tao”,
tuy nhiên cách nói này không được khuyến khích
và không phải là chuẩn mực của danh xưng trong gia đình, trừ trong gia đình của các dân tộc thiểu
số, nơi mà người dân sử dụng tiếng nói của cộng đồng mình
Danh xưng thân mật giữa anh/chị-em là rất ít
Ở miền Nam, đặc biệt là ở những vùng sông nước thì gọi anh, chị, em ruột thịt theo thứ tự trong gia
đình cùng với tên của người đó ví dụ như: “Út
Nga”, “Tư Thọ” hoặc ngắn gọn hơn thì chỉ gọi
theo thứ tự trong gia đình: “Chị Hai”, “Anh Ba”.
Khi đã trưởng thành và có con cái, cách xưng
hô giữa anh-chị-em lại có sự thay đổi, đó là cách
sử dụng đại từ xưng hô thay cho con
- Cô thấy chị nhà anh/tôi đợt này thay đổi
nhiều không? (Anh nói với em gái).
Cách xưng hô này cho ta thấy rõ sự hiện diện của thế hệ thứ ba, các con, cháu với cha mẹ, ông
bà, cô dì, chú bác cứ mặc định trong các cuộc giao tiếp giữa các thành viên một cách tự nhiên, làm phong phú thêm các danh xưng trong gia đình
Cách xưng hô giữa ông bà và cháu
Trang 5Ở miền Bắc và theo tiếng phổ thông, cách
xưng hô “ông/bà-cháu” phổ biến nhất trong các
gia đình Ở miền Nam, cháu gọi ông bà nội hay
ông bà ngoại thường rút gọn lại còn tiếng “nội”,
“ngoại” (chung cho cả ông và bà) để nói chuyện
với nhau Rất nhiều ông bà dùng tiếng“con” để
gọi cháu Ngược lại cũng rất nhiều cháu dùng
tiếng “con” để xưng với ông bà.
- Con chào nội, con về ạ.
- Nội chào con, đi cẩn thận nghe con.
Có thể thấy rằng, các danh xưng và cách
xưng hô của các thành viên gia đình Việt vô cùng
phong phú và không ngừng thay đổi theo sự phát
triển, lớn mạnh về số lượng các thành viên trong
gia đình Từ thời điểm chỉ có “hai vợ chồng son”
đến khi nên ông nên bà, cách xưng hô có một quá
trình phát triển hết sức tự nhiên, thú vị nhưng cũng
mang đậm nét văn hóa, sự gắn kết của tình cảm
ruột thịt đầy yêu thương, trìu mến
2.2.3 Danh xưng và cách xưng hô trong gia
đình người Pháp
Đối với người Pháp, đại từ nhân xưng được sử
dụng gần như duy nhất trong mối quan hệ giữa các
thành viên trong gia đình là ngôi “je-tu” hay
“moi-toi” (tutoyer) Trong văn chương cổ và trong các
gia đình quý tộc xưa, người Pháp cũng có sử dụng
cặp đại từ “je-vous” hay “moi-vous” (vouvoyer)
Tuy nhiên, thói quen này hiện không còn trong gia
đình hiện đại
Thế hệ ông bà (grands-parents) gồm có ông
bà nội (grands-parents paternels) và ông bà ngoại
(grands-parents maternels) Sau đó đến bố (père)
và mẹ (mère) và các con gồm: anh/em trai (frère)
và chị/em gái (sœur) Trong tiếng Pháp, trường
hợp là anh/chị sẽ thêm từ grand(e) (lớn) ở trước
mỗi danh xưng thành grand-frère và grande-sœur,
nếu là em trai/gái sẽ thêm tiền tố petit(e) (nhỏ) và
chuyển thành petit-frère và petite-sœur Đi sâu vào
tìm hiểu các danh xưng thân mật qua các mối quan
hệ: vợ-chồng, cha mẹ-con cái, anh/chị-em và ông/ bà-cháu chúng ta sẽ phát hiện ra những nét tinh tế
và sự đa dạng của từ loại này
Cách xưng hô giữa vợ và chồng
Trong tiếng Pháp, trong mối quan hệ thân mật
thì cặp đại từ xưng hô “je-tu” giữ vị trí độc tôn Như chúng ta đã biết đại từ “tu” là ngôi thứ hai
số ít trong hệ thống đại từ nhân xưng trong tiếng Pháp, sử dụng trong mối quan hệ với người ít tuổi hơn, có địa vị thấp hơn và đặc biệt là trong mối quan hệ thân thiết như bạn bè hay người yêu Khi chưa kết hôn, còn là người yêu và dĩ nhiên đến khi
là vợ chồng thì người Pháp vẫn giữ nguyên cách dùng hai đại từ này Theo thống kê, trong mối quan
hệ liên quan đến tình yêu nam nữ, vợ-chồng thì các danh xưng thân mật hết sức phong phú và được sử dụng với tần suất cao Tham khảo tại trang web
smooze.com thì danh xưng thân mật được sử dụng
với tần suất cao nhất là từ “Chéri(e)” (Người yêu/ Anh yêu/Em yêu) Tiếp theo là từ “mon cœur” (trái tim của anh/em), “mon amour” (tình yêu của em/anh), “bébé” hay “mon bébé” (người yêu bé nhỏ), “ma puce” hay “mon doudou” (cục cưng
của anh/em)… Những danh xưng đầy yêu thương,
âu yếm này xuất hiện thường xuyên của các cặp vợ chồng ở mọi lứa tuổi trong gia đình Pháp
Cách xưng hô giữa cha mẹ và con cái
Trong mối quan hệ này, đại từ nhân xưng
“je-tu” hay đại từ xưng hô “moi-toi” được sử dụng
trong các cuộc giao tiếp hàng ngày Danh xưng thân mật thể hiện sự âu yếm, chở che, yêu thương của bố mẹ dành cho con cái cũng chiếm vị trí hết sức quan trọng trong cách xưng hô này
Danh xưng “papa” và “maman” được cả hai
cá thể sử dụng hết sức tự nhiên Mẹ nói với con:
- Sophie, viens ici avec maman! (Sophie, lại
đây với mẹ nào!)
Hay con nói với bố:
Trang 6- Papa, tu peux me montrer la Tour Eiffel?(Bố ơi,
bố có thể chỉ cho con xem tháp Eiffel được không?)
Những danh xưng mang đầy sự yêu thương,
thân thiết giữa cha mẹ và con cái của người Pháp
cũng rất phong phú và thú vị như là: “mon trésor”
(kho báu của bố/mẹ), “mon ange” (thiên thần của
bố/mẹ), “mon coeur” (trái tim của bố/mẹ), và ý
nghĩa của những danh xưng này cũng rất sâu sắc
Niềm tự hào và vui sướng của người làm cha mẹ
còn thể hiện qua các danh xưng như : “ma beauté”
(nàng xinh đẹp), “ma fleur” (đóa hoa), “ma
princesse” (công chúa)… dành cho con gái hay
“mon beau prince” (hoàng tử), “mon capitaine”
(thuyền trưởng)… đối với con trai
Ngoài cách gọi con bằng những danh xưng
thân mật dễ thương và nhiều ý nghĩa như trên,
người Pháp còn hay gọi con mình bằng những
danh xưng theo tên của các con vật yêu, gần gũi
với tâm hồn trẻ thơ như “mon petit loup” (con sói
bé nhỏ), “mon chaton” (miu con), “ma crevette”
(tôm con)…
Tuy nhiên, trong mối quan hệ giữa con dâu/con
rể với bố mẹ chồng/vợ, dù vẫn là quan hệ gia đình
song khi giao tiếp với bố mẹ chồng/vợ, người con
không sử dụng đại từ nhân xưng “tu” mà sử dụng
đại từ “vous” (số ít) như trong trường hợp xưng hô
với những người có khoảng cách, thứ bậc, quan hệ
xã giao (thầy-trò, cấp trên-cấp dưới…) Họ cũng
không xưng hô “Papa”, “Maman” như khi xưng
hô với bố mẹ đẻ mình mà gọi tên bố mẹ chồng/
vợ Ví dụ:
Con dâu nói với bố chồng:
- Vincent, est-ce que vous voulez voyager au
Vietnam avec nous? (Vincent, bố có muốn đi du
lịch ở Việt Nam với chúng con không?)
Cách xưng hô giữa anh/chị và em
Trong mối quan hệ này, ngôi “je” và “tu”
vẫn là đại từ chỉ ngôi duy nhất được sử dụng
Tuy nhiên, khác với mối quan hệ cha mẹ-con cái,
từ “maman” hay “papa” được sử dụng thường
xuyên với những vai trò vị trí khác nhau trong câu thì giữa anh-chị-em thứ bậc không được xác định
rõ ràng, người Pháp sẽ gọi tên và xưng hô “je-tu”.
- Pierre, tu veux quoi pour ton anniversaire?
(Pierre, em/anh thích gì vào ngày sinh nhật nào?)
- Julie, tu vas partir en Italie cet été?
(Julie, chị/em sẽ đi Ý hè này à?)
Phân tích hai câu trên, nếu không đặt trong ngữ cảnh cụ thể, thật khó để chúng ta phân biệt được thứ bậc, có thể là anh/chị nói với em và có thể ngược lại Ta cũng không thể xác định rõ quan
hệ của hai nhân vật: anh/chị em hay bạn bè, đồng nghiệp Một điểm lưu ý là trong mối quan hệ
anh-em, dâu-rể thì ngôi “je” và “tu” vẫn là đại từ xưng
hô duy nhất Có thể lý giải đây là mối quan hệ mà thứ bậc, tuổi tác không được đánh giá quan trọng như cha mẹ vợ/chồng và con dâu/rể
Cách xưng hô giữa ông bà và cháu
Cặp đại từ nhân xưng “je-tu” và “moi-toi”
vẫn là cặp đại từ duy nhất được sử dụng trong mối quan hệ này Điều đó thể hiện rằng, ông bà và cháu tuy tồn tại sự chênh lệch về khoảng cách tuổi tác, thế hệ nhưng tình cảm ruột thịt vẫn vô cùng gần gũi và thân thiết
Cũng giống như các cuộc đối thoại giữa cha mẹ-con cái, giữa ông bà-cháu, các danh xưng thân mật được sử dụng thường xuyên, thể hiện sự yêu thương, trìu mến
- Mémé, raconte-moi cette histoire! (Bà ơi, bà
kể cho con nghe câu chuyện này nhé)
- Pépé, tu vas pêcher avec moi? (Ông ơi, ông
đi câu cùng cháu được không?)
- Papi, tu me manques beacoup (Ông ơi, con
nhớ ông nhiều lắm)
Trang 7- Mamie, je vais te voir cette semaine (Bà ơi,
tuần này cháu sẽ về thăm bà nhé.)
Những danh xưng mà các cháu sử dụng khi nói
với ông, bà không nhiều và cũng không có sự phân
biệt ông bà nội/ngoại nhưng luôn là biểu hiện của
tình yêu thương, quý trọng của các cháu đối với
thế hệ ông bà mình Đối với các cháu, ông bà cũng
thường xuyên sử dụng những danh xưng thân mật
như bố mẹ gọi con cái: mon trésor, ma puce, mon
petit loup, mon chatton…
3 DẤU ẤN VĂN HÓA QUA CÁCH XƯNG
HÔ TRONG GIA ĐÌNH NGƯỜI VIỆT VÀ
NGƯỜI PHÁP
Xưng hô là một hành động được thực hiện nhờ
các phương tiện ngôn ngữ đặc trưng, nhưng vì là
hoạt động giao tiếp nên cách thức xưng hô và cách
sử dụng các danh xưng cũng thể hiện những đặc
trưng văn hóa của mỗi cộng đồng sử dụng ngôn
ngữ đó Qua phần tìm hiểu về xưng hô trong gia
đình người Pháp và Việt, chúng ta đã phần nào
thấy được ẩn chứa trong hành động giao tiếp đặc
biệt này những dấu ấn văn hóa của hai dân tộc
3.1 Sắc thái biểu cảm qua cách sử dụng đại
từ nhân xưng
Nhìn nhận tổng quan về các đại từ nhân xưng
chỉ ngôi và trường từ vựng liên quan đến các thành
viên trong gia đình, hai ngôn ngữ đều không có
điểm khác biệt Tuy nhiên, các đại từ nhân xưng
của tiếng Việt vô cùng phong phú và mang giá trị
biểu đạt sắc thái cảm xúc, ý đồ của người giao tiếp
rất cao Nếu trong tiếng Pháp chỉ có hai đại từ ngôi
thứ hai “tu” và “vous” có thể thay thế để biểu đạt
về mối quan hệ thân mật hay có khoảng cách giữa
các cá thể giao tiếp thì trong tiếng Việt cả ba ngôi
đều chứa rất nhiều đại từ mà trong mỗi ngữ cảnh
cụ thể, với tâm trạng nhất định, các đối tượng giao
tiếp sẽ chọn lựa sử dụng Ví dụ, giữa cha và con,
bình thường sẽ xưng hô: “bố-con” nhưng khi con
phạm lỗi, trong cơn giận dữ bố có thể xưng hô:
“tao-mày” (bậc làm con thì không được phép nói
ngược lại với bố), hay vợ chồng khi “cơm chẳng
lành canh chẳng ngọt” có thể xưng hô“tôi-anh/
cô” mặc dù đây không phải là những cách xưng
hô chuẩn mực Đối với người Pháp, cách xưng hô
trong mối quan hệ này luôn luôn sử dụng đại từ “je
- tu/vous” trong bất cứ hoàn cảnh và tình huống nào.
Có lẽ sắc thái biểu cảm chứa đựng qua cách sử dụng đã làm cho hệ thống đại từ nhân xưng tiếng Việt luôn phong phú, đa dạng và có thể trở nên phức tạp với một số người sử dụng Đây chính là biểu hiện của văn hóa, lối tư duy tỉ mỉ, quan niệm thứ bậc, phép tắc trong giao tiếp của người Việt
3.2 Thói quen sử dụng danh xưng thân mật
Một điểm chung thứ hai của hai cách xưng hô,
đó là tần suất và thói quen sử dụng các danh xưng thân mật với các con trong mỗi gia đình Việt và Pháp Đối với người Pháp, việc sử dụng những danh xưng đáng yêu, dễ thương, mang nhiều ý nghĩa đã tồn tại và phổ biến trong cách xưng hô giữa cha mẹ và con cái, giữa ông bà và các cháu của mình Đối với gia đình Việt, nếu như ngày xưa các “tên yêu” được dùng để gọi các con, cháu là nhằm dễ nuôi, dễ gọi thì ngày nay xu hướng “Âu hóa” rất rõ qua các danh xưng Những cái tên thân mật như Tom, Nicky, Nil… xuất hiện khá nhiều Bên cạnh đó, cũng giống như tên yêu trong tiếng Pháp, những cái tên mang tên các con vật yêu, nhân vật hoạt hình như Mickey, Miu, Cún, Ben… cũng rất quen thuộc Bên cạnh đó, còn có những tên độc đáo gắn liền với câu chuyện riêng từ thuở trong bào thai cho đến khi ra đời của mỗi đứa trẻ như: Bánh Bao, Cô Ca, Hạt Xoài, Cà Phê … cũng rất riêng và thú vị Có một điểm chung nằm trong điều cấm kỵ trong gia đình người Pháp cũng như người Việt, đó là gọi tên tục của cha mẹ để xưng
hô Tuy nhiên, nếu với người Pháp là một nguyên tắc theo suốt cuộc đời thì với người Việt có sự thay đổi theo giai đoạn Khi còn nhỏ, các em bé vẫn nói:
- Mẹ Linh ơi, Ken yêu mẹ nhất trên đời!
Nhưng trong gia đình Pháp, đối với ngôi thứ hai mà là ông bà, cha mẹ thì con cháu không gọi
tên mà chỉ dùng danh xưng thân mật: “papa/