Phương pháp trực quan trong dạy học Toán ở tiểu học là phương pháp dạy học trong đó giáo viên tổ chức hướng dẫn cho học sinh trực tiếp hoạt động trên các phương tiện, đồ dùng trực quan[r]
Trang 1
TRƯỜNG ĐH PHẠM VĂN ĐỒNG
KHOA SƯ PHẠM TỰ NHIÊN *
-BÀI GIẢNG
PPDH TOÁN Ở TIỂU HỌC 1
( TRÌNH ĐỘ CAO ĐẲNG ĐÀO TẠO GIÁO VIÊN TIỂU HỌC )
Quảng Ngãi: 12 / 2014
Trang 2LỜI NÓI ĐẦU
Tập bài giảng nầy là tài liệu được biên soạn từ: [ ]1 Vũ Quốc Chung (chủ biên) - Đào Thái Lai – Đỗ Tiến Đạt – Trần Ngọc Lan – Nguyễn Hùng Quang – Lê Ngọc Sơn:
Phương pháp dạy học Toán ở tiểu học (Tài liệu đào tạo giáo viên tiểu học - trình độ Cao
Đẳng và ĐHSP) NXB Giáo dục – NXB ĐHSP, năm 2007 và dựa theo đề cương chi tiết học phần: Phương pháp dạy học Toán ở tiểu học 1 của Trường Đại học Phạm văn Đồng dùng cho sinh viên năm thứ hai trình độ Cao Đẳng đào tạo giáo viên Tiểu học
Mục đích của tài liệu nầy nhằm hệ thống, cụ thể hóa đề mục các nội dung cơ bản, thiết thực của môn học từ các môđun được thiết kế dưới dạng các hoạt động mở của tài liệu [ ]1 chuyển sang cấu trúc lại cách trình bày giúp sinh viên nắm được một cách tổng thể và tính hệ thống của các nội dung được trình bày theo chương trình dạy học môn toán ở tiểu học, tạo thuận tiện, chủ động và linh hoạt trong cách tìm hiểu, đối chiếu, khai thác làm tích cực hóa hoạt động của người học
Tài liệu có 6 chương gồm 4 tín chỉ (60 tiết) Ở mỗi chương đều có mục tiêu và cuối mỗi mục đều có phần tự học tự nghiên cứu, thảo luận thực hành và phần câu hỏi, bài tập đánh giá Cụ thể:
Chương 1 : Những vấn đề chung về dạy học Toán tiểu học (10 ; 6)
Chương 2 : Dạy học các yếu tố số học ( 6 ; 6 )
Chương 3 : Dạy học các yếu tố hình học ( 5 ; 3 )
Chương 4 : Dạy học đại lượng và đo đại lượng ( 6 ; 2 )
Chương 5 : Dạy học các yếu tố thống kê ( 2 ; 2 )
Chương 6 : Dạy học giải toán ( 5 ; 7 )
Để sử dụng tập tài liệu nầy đạt hiệu quả, ngoài việc sinh viên thực hiện phần tự học, thực hành, thảo luận và trình bày kết luận thảo luận ở các nhóm trên lớp,cần đọc trước các thông tin cơ bản của [ ]1 và các nội dung cần chuẩn bị tiếp theo, SGK toán tiểu học theo yêu cầu của giảng viên
Mặc dù có rất nhiều cố gắng trong việc biên soạn theo hướng hệ thống đề mục, dùng kèm với tài liệu [ ]1 , chắc chắn không tránh khỏi mặt hạn chế và thiếu sót Nhóm biên soạn chúng tôi rất mong nhận được các ý kiến đóng góp để tập bài giảng ngày càng hoàn thiện
Nhóm biên soạn
Trang 3Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ DẠY HỌC TOÁN Ở TIỂU HỌC
MỤC TIÊU:
Kiến thức: Giúp sinh viên có những hiểu biết:
- Mục tiêu dạy học toán ở tiểu học ? Mối quan hệ về mục tiêu của từng lớp và cả bậc học
- Các quan điểm cơ bản của việc lựa chọn, sắp xếp nội dung môn toán tiểu học
- Chuẩn học tập môn toán ở tiểu học
- Về các phương pháp thường dùng trong dạy học toán ở tiểu học (ưu, nhược điểm
và nguyên tắc sử dụng)
- Để trình bày được mục đích ý nghĩa, tác dụng của kế hoạch dạy học của năm học
và từng tiết dạy học Cấu trúc của một kế hoạch dạy học và cách lập kế hoạch dạy học cho cả năm và từng tiết dạy
Kỹ năng: Hình thành và phát triển một số kĩ năng:
- Xác định đúng, đủ mục tiêu bài học
- Phân tích mối quan hệ và sự kết hợp giữa các nội dung từng mạch kiến thức, từng lớp
- Vận dụng phối hợp các phương pháp để thể hiện ý tưởng dạy học môn toán tiểu học
- Thực hành thiết kế (soạn) kế hoạch dạy học từng tiết dạy học
Thái độ:
- Thái độ chu đáo,tận tình, chăm lo đúng cách việc học của học sinh tiểu học
- ý thức tìm tòi, vận dụng một số phương pháp dạy học hiện đại trong một số tình huống dạy học cụ thể
- Ý thức rèn luyện nghiệp vụ sư phạm, tinh thần trách nhiệm trong dạy học toán
Yêu cầu:
Sinh viên đọc trước các thông tin cơ bản của [ ]1 , từ trang 9 - 29 ; 31 – 114 ; 95 – 125;
125 – 148
1.1 MỤC TIÊU VÀ NỘI DUNG CHƯƠNG TRÌNH MÔN TOÁN Ở TIỂU HỌC 1.1.1 Mục tiêu dạy học môn toán tiểu học
1.1.1.1.Mục tiêu chung: Nhằm giúp học sinh
• Có những kiến thức cơ bản ban đầu về số hoc: các số tự nhiên, phân số, số thập phân ; các đại lượng thông dụng; một số yếu tố hình học và thống kê đơn giản
Trang 4• Hình thành các kĩ năng thực hành tính, đo lường, giải bài toán có nhiều ứng dụng thiết thực trong đời sống
• Góp phần bước đầu phát triễn năng lực tư duy, khả năng suy luận hợp lí và diễn đạt, hình thành bước đầu phương pháp tự học, làm việc khoa học, chủ động, linh hoạt, sáng tạo
Những điểm mới về mục tiêu dạy học Toán ở tiểu học
• Nhấn mạnh đến việc giúp học sinh có những kiến thức, kĩ năng cơ bản, thiết thực
có hệ thống và chú ý hơn đến tính hoàn chỉnh tương đối của các kiến thức, kĩ năng
cơ bản đó
• Quan tâm đúng mức hơn đến việc:
- Rèn luyện khả năng diễn đạt, ứng xử, giải quyết các tình huống có vấn đề
- Phát triển năng lực tư duy theo đặc trưng của môn toán
- Xây dựng phương pháp học tập toán theo những định hướng dạy học dựa vào các hoạt động tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, giúp học sinh tự biết cách học toán có hiệu quả
1.1.1.2 Mục tiêu dạy học Toán ở từng lớp
(Xem SGV môn Toán các lớp 1, 2, 3, 4, 5 phần viết về mục tiêu )
1.1.2 Nội dung, chương trình môn toán tiểu học
1.1.2.1 Cấu trúc nội dung, chương trình
• Chương trình môn toán tiểu học gồm hai giai đoạn
Giai đoạn 1: (lớp 1,2,3): Học tập cơ bản
Giai đoạn 2: (lớp 4,5): Học tập sâu
Chương trình gồm 5 nội dung kiến thức lớn (Số học, đại lượng và đo đại lượng, yếu tố hình học, yếu tố thống kê, giải toán) thể hiện cấu trúc sau:
- Thu gọn việc dạy học số tự nhiên và rèn luyện kĩ năng thực hiện 4 phép tính với số
tự nhiên (chủ yếu ở giai đoạn 1)
- Dành thời gian chủ yếu để dạy học sâu hơn và tổng kết về số tự nhiên, dạy học phân số và 4 phép tính về phân số (lớp 4); dạy học số thập phân, 4 phép tính về số thập phân, tính % và tổng ôn tập (lớp 5)
- Quán triệt quan điểm của toán học hiện đại trong qúa trình dạy học toán tiểu học, đặc biệt khi dạy học về số tự nhiên, phân số, số thập phân
Trang 5• Các nội dung được chọn lọc đảm bảo tính cơ bản,thiết thực,gắn với trẻ thơ và trình bày theo kiểu đồng tâm, tích hợp giữa các tuyến kiến thức, giữa các môn học và đảm bảo tính thống nhất từ lớp 1 đến lớp 5 Các nội dung thể hiện trong cách trình bày không dưới dạng có sẳn theo quan điểm của toán học hiện đại, từ trực quan sinh động đến trừu tượng khái quát,đa dạng, phong phú tạo điều kiện để học sinh
tự phát hiện vấn đề, tự giải quyết vấn đề, tự chiếm lĩnh tri thức một cách linh hoạt, phát triển theo năng lực từng đối tượng học sinh
1.1.2.2 Một số đặc điểm của chương trình môn toán tiểu học
• Bổ sung một số nội dung có nhiều ứng dụng trong học tập và đời sống
• Sắp xếp theo nguyên tắc đồng tâm hợp lí,mở rộng và phát triển dần theo các vòng số
• Dạy học số học tập trung vào số tự nhiên, số thập phân; Các yếu tố đại số được tích hợp trong nội dung số học, góp phần làm nổi rõ dần một số quan hệ số lượng
và cấu trúc của các tập hợp số
1.1.2.3.Chương trình môn toán tiểu học ở từng lớp
(Xem tài liệu [ ]1 từ trang 16 đến trang 24)
1.2 CHUẨN KIẾN THỨC VÀ KỸ NĂNG MÔN TOÁN TIỂU HỌC
(Chuẩn học tập môn Toán tiểu học)
Chuẩn kiến và kỹ năng học tập môn toán Tiểu học là sự cụ thể hóa mục tiêu môn Toán ở Tiểu học nói chung, là những tiêu chuẩn cụ thể làm căn cứ để xác nhận học sinh đã đạt được những yêu cầu cơ bản nhất, quan trọng nhất của mục tiêu môn Toán từng lớp, đó là những tiêu chuẩn mà mọi học sinh phát triển bình thường đều cần phải và có thể phấn đấu đạt được sau khi hoàn thành chương trình môn Toán ở từng lớp
(Xem tài liệu [ ]1 trang 26, 27, 28, 29)
Tự học :
Xem kỹ mục tiêu ở các chương nhằm định hướng, chuẩn bị tốt các nội dung cần tìm hiểu nghiên cứu.Tự nghiên cứu chương trình, SGK, SGV toán tiểu học để tìm hiểu mục tiêu dạy học ở từng lớp
Thảo luận: (Các nhóm cử đại diện trình bày)
Từng nội dung của chương trình môn Toán Tiểu học về: Số học và yếu tố đại số ; Yếu tố hình học ; Đại lượng và đo đại lượng ; Yếu tố thống kê và giải toán
Trang 6Mối quan hệ mục tiêu dạy học toán ở từng lớp với việc thực hiện mục tiêu chung dạy học Toán Tiểu học
Câu hỏi:
1/ Nội dung,chương trình môn Toán Tiểu học có đặc điểm g ì? (nêu ví dụ)
2/ Nêu mục tiêu chung và những điểm mới về mục tiêu dạy học Toán ở Tiểu học
3/ Thế nào là chuẩn học tập môn toán ở tiểu học ? Cho ví dụ về chuẩn học tập của toán 1
1.3 PHƯƠNG PHÁP VÀ HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC TOÁN
1.3.1 Một số phương pháp dạy học toán ở tiểu học
Nêu một số phương pháp dạy học mà anh (chị) biết và hiểu như thế nào về từng phương pháp đó ? Vai trò,tác dụng- yêu cầu sử dụng từng phương pháp ?
Phương pháp dạy học là hệ thống những cách thức hoạt động (bao gồm các hành động và thao tác) của giáo viên và học sinh nhằm thực hiện tốt mục đích và nhiệm vụ dạy học xác định
1.3.1.1 Phương pháp trực quan
• Quan niệm:
Phương pháp trực quan trong dạy học Toán ở tiểu học là phương pháp dạy học trong đó giáo viên tổ chức hướng dẫn cho học sinh trực tiếp hoạt động trên các phương tiện, đồ dùng trực quan từ đó giúp học sinh hình thành kiến thức, kĩ năng cần thiết của môn toán
Ví dụ 1: Bài: Góc nhọn, góc tù, góc bẹt (lớp 3)
Chẳng hạn:
- Để kiểm tra lại biểu tượng về góc, giáo viên vẽ một vài góc lên bảng và yêu cầu các nhóm học sinh chỉ ra góc nào là góc không vuông, góc vuông? (đã học ở lớp 2) Sau đó vẽ lên bảng góc nhọn (hay trên giấy bìa) và trực tiếp giới thiệu: đây là góc nhọn
- Mô tả: góc nhọn nầy có đỉnh O, hai cạnh là OA và OB
- Dùng eke kiểm tra giúp học sinh nhận thấy góc nhọn bé hơn góc vuông
- Giáo viên vẽ lên bảng một góc nhọn khác và nêu: Làm thế nào để biết đây có phải
là góc nhọn hay không ? (để nhận biết cần dùng eke để kiểm tra)
- Giới thiệu góc tù cũng tiến hành tương tự như trên
- Giới thiệu góc bẹt: Bằng phương pháp trực quan giáo viên có thể từ góc tù cho tăng dần độ lớn đến khi hai cạnh của góc tù thẳng hàng (dùng thước áp sát để xác nhận hai cạnh thẳng hàng) và bằng hình ảnh trực quan giáo viên giới thiệu góc bẹt,
Trang 7đồng thời gợi ý học sinh chỉ ra đâu là đỉnh, cạnh của góc bẹt Dùng eke kiểm tra giúp học sinh thấy được góc bẹt bằng hai góc vuông
Ví dụ 2: Bài : So sánh hai phân số cùng mẫu số : 2
5 và 3
5 (Toán 4) Chẳng hạn:
- Dựa hình vẽ:
Mô tả: Độ dài AC = 2
5AB
AD = 3
5AB 3
5
Tổ chức các nhóm nhận xét:
- So sánh phân số chỉ độ dài AC, AD để rút ra kết luận: 2 3
5 < 5 (hay 3 2
5 > 5 )
- Dựa kết quả so sánh trực quan trên, gợi ra cách so sánh hai phân số cùng mẫu số
• Vai trò, tác dụng:
Do đặc điểm nhận thức của học sinh tiểu học (có tính trực giác,cụ thể) và do tính chất đặc thù của các đối tượng toán học (tính trừu tượng, khái quát cao) mà phương pháp nầy có vai trò quan trọng trong dạy học Toán ở tiểu học
Việc kết hợp hình ảnh trực quan từ đồ dùng trực quan mang lại và lời giảng của giáo viên
sẽ có tác dụng dễ dàng hơn cho học sinh trong việc tiếp cận và lĩnh hội kiến thức toán học trừu tượng Vì vậy: Bản chất của phương pháp dạy học nầy là giáo viên đã tác động vào tư duy của học sinh theo đúng qui luật nhận thức: ‘Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn”
Phương pháp nầy thường sử dụng khi hình thành kiến thức mới, các nội dung có tính chất trừu tượng
• Một số yêu cầu cơ bản khi sử dụng phương pháp trực quan
1. Sử dụng phương pháp trực quan không thể thiếu phương tiện dạy học
- Các phương tiện dạy học (đồ dùng trực quan) nầy phải phù hợp với từng giai đoạn nhận thức của học sinh (ở giai đoạn 1: chủ yếu là các đồ vật thật hoặc hình ảnh đồ vật
A 2
5 C D B
Trang 8
thật; giai đoạn 2: thường ở dạng sơ đồ, mô hình có tính chất tượng trưng,trừu tượng
và khái quát hơn)
- Các đồ dùng trực quan với mục đích chủ yếu là tạo chổ dựa ban đầu cho hoạt động nhận thức của học sinh Vì vậy cần phải tập trung làm bộc lộ rõ những dấu hiệu bản chất của các mối quan hệ toán học giúp học sinh dể thấy,dễ cảm nhận được các nội dung kiến thức đó
- Các đồ dùng trực quan phải phù hợp với nội dung,yêu cầu của bài học; dễ làm dễ kiếm, phù hợp với điều kiện cụ thể địa phương và bảo đảm tính thẩm mĩ, chính xác của đồ dùng trực quan
2. Khi sử dụng phương pháp trực quan cần sử dụng đúng lúc, đúng chổ, đúng mức
độ và đúng cách các phương tiện trực quan
3. Sử dụng phương pháp trực quan cần linh hoạt và đúng mức không quá lạm dụng(cần thì dùng, không cần thì thôi) trên cơ sở phối hợp một cách hợp lí với các phương pháp dạy học khác
Tự học:
Cần có kế hoạch sắp xếp thời gian hợp lý dành cho việc đọc tài liệu ở nhà
Mô tả cách dạy học bài 9 cộng với 1 số: 9 + 5 (Toán 2)
Sử dụng phương pháp trực quan trong dạy học toán tiểu học cần chú ý điều gì về đồ dùng trực quan và về cách sử dụng phương pháp nầy ở các giai đoạn học tập
Thảo luận:
1/ Yêu cầu cơ bản khi sử dụng phương pháp trực quan trong dạy học toán ở tiểu học 2/ Làm thế nào để sử dụng có hiệu quả phương tiện trực quan trong dạy học ?
Câu hỏi:
Nêu vai trò, tác dụng của phương pháp trực quan trong dạy học toán ở tiểu học; cho biết phương pháp nầy thường được dùng ở những loại bài dạy nào ?
1.3.1.2 Phương pháp gợi mở – vấn đáp
• Quan niệm:
Phương pháp gợi mở – vấn đáp trong dạy học Toán ở tiểu học là phương pháp dạy học trong đó giáo viên không trực tiếp đưa ra những kiến thức hoàn chỉnh mà sử dụng một hệ thống câu hỏi hướng dẫn học sinh suy nghĩ lần lượt trả lời, từ đó tiến tới các kiến thức, kỹ năng cần thiết
Trang 9Ở ví dụ 2 phần phương pháp trực quan, hãy nhận xét phương pháp vấn đáp – gợi mở thể hiện ở chổ nào và có tác dụng gì ?
Ví dụ 1: Nêu vấn đề dẫn đến việc so sánh hai phân số: 2
5 và 3
5 (Chia đoạn thẳng AB thành 5 phần bằng nhau; AC = 2
5AB ; AD = 3
5AB) Giải quyết vấn đề thông qua việc vận dụng phương pháp vấn đáp – gợi mở:
Chẳng hạn:
- Độ dài đoạn thẳng AB gồm mấy phần bằng nhau ?
- Độ dài đoạn thẳng AC , AD bằng mấy phần của độ dài đoạn thẳng AB ?
- So sánh độ dài đoạn thẳng AC với AD và phân số biểu thị tương ứng độ dài AC và AD
Từ kết quả so sánh trực quan: 2
5< 3
5 (hay 3
5 >2
5) gợi ý học sinh nêu ra cách so sánh hai phân số cùng mẫu số ?
(Chẳng hạn: Để so sánh hai phân số cùng mẫu số, ta dựa vào so sánh tử số hay mẫu số của hai phân số đó ? )
Ví dụ 2: Bài: Bảng nhân 6 (Toán 3)
Chẳng hạn:
Dựa vào phương tiện trực quan (Các tấm bìa, mỗi tấm có 6 chấm tròn) qua thao tác (số lần lấy tấm bìa) hướng dẫn học sinh thành lập các công thức:
6 x 2 = 12, 6 x 3 = 18, 6 x 4 = 24 (Dựa phép cộng các số hạng bằng nhau)
Giáo viên tiếp tục gợi mở: Làm thế nào để tìm được 6 x 5 = ?
(Học sinh nói cách tìm tương tự như các trường hợp trên hoặc có thể có cách tìm khác) Nếu học sinh không có cách tìm khác, tùy điều kiện thực tế của lớp, dựa vào số lần lấy tấm bìa giáo viên có thể gợi mở: trong các tích đã tìm được thì tích sau hơn tích trước bao nhiêu ? theo đó học sinh nêu ra cách tìm, giáo viên nhận xét, kết luận và tiếp tục thành lập các công thức còn lại của bảng nhân 6
Ví dụ 3: Diện tích hình bình hành (Toán 4)
Dựa phương tiện trực quan (Hình vẽ mấu, các mẫu hình đã cắt, ghép sẵn cùng kích cở như hình vẽ mẫu)
Chẳng hạn:
Trang 10Sau khi nhắc lại một số tính chất của hình bình hành, giáo viên sử dụng phương pháp trực quan kết hợp các thao tác giúp học sinh nhận biết các yếu tố cơ bản của hình bình hành như : (đáy, độ dài đáy ; chiếu cao)
- Giáo viên nêu vấn đề: Để tính diện tích hình bình hành, ta có thể dựa vào cách tính diện tích hình chữ nhật được không ?
- Giáo viên yêu cầu học sinh cắt hình bình hành theo chỉ dẫn, rồi ghép các mảnh hình đã cắt ra để được hình chữ nhật và gợi ý học sinh nêu nhận xét về diện tích hình bình hành
và diện tích hình chữ nhật vừa ghép thành ?
(Giáo viên sử dụng các mẫu hình đã cắt, ghép sẵn cùng kích cở để minh họa xác nhận nhận xét của học sinh)
- Sử dụng phương pháp gợi mở - vấn đáp giúp học sinh nhận ra:
+ Mối quan hệ giữa các yếu tố cơ bản của hình bình hành và hình chữ nhật vừa ghép thành như : độ dài đáy của hình bình hành với chiều dài hình chữ nhật, chiều cao của hình bình hành với chiều rộng hình chữ nhật ?
+ Tính diện tích hình chữ nhật vừa ghép thành bằng cách nào ?
+ Diện tích hình bình hành và diện tích hình chữ nhật vừa ghép như thế nào ?
- Giáo viên kết luận và rút ra công thức tính diện tích hình bình hành, qui tắc tính diện tích hình bình hành
• Vai trò, tác dụng:
Phương pháp gợi mở- vấn đáp phù hợp với yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay,bởi nó không bày đặt sẵn kiến thức Với phương pháp nầy giáo viên kích thích học sinh tự tìm kiến thức thông qua hệ thống câu hỏi, giúp người học tập dượt suy nghĩ và diễn đạt khi trả lời câu hỏi Vì vậy kiến thức được hình thành theo cách nầy giúp học sinh nhớ lâu, hiểu kĩ và tự tin hơn (giúp học sinh dần hình thành phương pháp học tập)
Phương pháp nầy phù hợp dạy học toán ở tiểu học và được dùng ở các bước trong một tiết học
• Một số yêu cầu cơ bản khi sử dụng phương pháp gợi mở - vấn đáp
Để hướng dẫn học sinh tìm được kiến thức hoặc tiếp cận với các nội dung học tập có hiệu quả thông qua sử dụng phương pháp gợi mở-vấn đáp, giáo viên cần chú ý xây dựng và
sử dụng hệ thống những câu hỏi gợi mở có tác dụng khơi gợi những kiến thức có liên