- Yêu cầu về kiến thức: Trẻ biết đặc điểm cơ bản, đặc trƣng và cần thiết của sự vật hiện tƣợng phổ biến trong thiên nhiên, trong xã hội, biết sự đa dạng phong phú của các sự vật hiện t[r]
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC PHẠM VĂN ĐỒNG KHOA SƯ PHẠM TỰ NHIÊN
BÀI GIẢNG
HỌC PHẦN: PHƯƠNG PHÁP CHO TRẺ KHÁM PHÁ
KHOA HỌC VỀ MÔI TRƯỜNG XUNG QUANH
DÀNH CHO HỆ CAO ĐẲNG NGHÀNH GIÁO DỤC MẦM NON
GV: Nguyễn Thị Ngọc Diệp
Quảng Ngãi, tháng 5 năm 2014
Trang 2MỤC LỤC
Lời nói đầu 7
MỤC TIÊU CHUNG CỦA MÔN HỌC 8
BÀI MỞ ĐẦU 9
1 Đối tượng và nhiệm vụ của môn học 9
1.1 Đối tượng 9
1.2 Nhiệm vụ 9
2 Mối quan hệ với các môn khoa học khác 9
3 Vài nét về lịch sử môn học 10
Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 11
1.1 Một số khái niệm cơ bản 11
1.1.1 Khoa học 11
1.1.2 Môi trường xung quanh 11
1.1.2.1 Môi trường thiên nhiên 11
1.1.2.2 Môi trường xã hội 11
1.1.3 Khám phá khoa học về môi trường xung quanh 11
1.2 Ý nghĩa của việc cho trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh 12 1.2.1 Đối với sự phát triển trí tuệ 12
1.2.2 Đối với sự phát triển tình cảm đạo đức thẩm mĩ, thể lực và lao động 12
1.3 Đặc điểm nhận thức của trẻ về môi trường xung quanh 12
1.3.1 Đặc điểm nhận thức của trẻ về môi trường xung quanh 12
1.3.2 Quan điểm của Piaget và Vưgôtxki về các giai đoạn lứa tuổi sự phát triển của trẻ 13
1.3.2.1 Quan điểm của Piaget 13
1.3.2.2 Quan điểm của Vưgôtxki về sự phát triển và việc dạy học 14
1.4 Mục đích, nhiệm vụ của việc cho trẻ mầm non khám phá khoa học về môi trường xung quanh 14
1.4.1 Mục đích 14
1.4.2 Nhiệm vụ 14 1.4.2.1 Phát triển, rèn luyện năng lực nhận thức và năng lực khám phá khoa
Trang 31.4.2.3 Giáo dục thái độ ứng xử đúng đắn 15
1.5 Các nguyên tắc cho trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh 15
1.5.1 Đảm bảo tính mục đích 15
1.5.2 Đảm bảo tính thực tiễn và phù hợp với khả năng, hứng thú của trẻ 16
1.5.3 Đảm bảo an toàn cho trẻ 16
Chương 2 NỘI DUNG KHÁM PHÁ KHOA HỌC VỀ MÔI TRƯỜNG XUNG QUANH Ở TRƯỜNG MẦM NON 18
2.1 Yêu cầu đối với trẻ ở các lứa tuổi khám phá khoa học về môi trường xung quanh 18
2.1.1 Lứa tuổi nhà trẻ 18
2.1.1.1 Trẻ từ 0 đến 12 tháng 18
2.1.1.2 Trẻ từ 12 đến 24 tháng 18
2.1.1.3 Trẻ từ 24 đến 36 tháng 18
2.1.2 Lứa tuổi mẫu giáo 19
2.1.2.1 Mẫu giáo bé (3-4 tuổi) 19
2.1.2.2 Mẫu giáo nhỡ (4-5 tuổi) 20
2.1.2.3 Mẫu giáo lớn (5-6 tuổi) 20
2.2 Nội dung khám phá khoa học về môi trường xung quanh 21
2.2.1 Môi trường thiên nhiên 21
2.2.1.1 Động vật 21
2.2.1.3 Thiên nhiên vô sinh 22
2.2.1.4 Hiện tượng tự nhiên 22
2.2.2 Nội dung khám phá thế giới đồ vật 23
2.2.2.1 Đồ dùng, đồ chơi 23
2.2.2.2 Phương tiện giao thông: 23
2.2.3 Nội dung khám phá cuộc sống xã hội 23
2.2.3.1 Bản thân 23
2.2.3.2 Gia đình 24
2.2.3.3 Trường mầm non 24
2.2.3.4 Nghề nghiệp 24
2.2.3.5 Quê hương đất nước, văn hoá dân tộc và các hành tinh 25
Trang 4Chương 3 PHƯƠNG PHÁP CHO TRẺ KHÁM PHÁ KHOA HỌC VỀ MÔI
TRƯỜNG XUNG QUANH 26
3.1 Phương pháp quan sát 26
3.1.1 Khái niệm 26
3.1.2 Mục đích 26
3.1.3 Các loại quan sát 26
3.1.4.Yêu cầu đối với việc chuẩn bị và tiến hành quan sát 27
3.2 Phương pháp sử dụng tranh, ảnh, mô hình, băng hình, máy vi tính, sách (phương tiện trực quan) 27
3.2.1 Mục đích 27
3.2.2 Yêu cầu đối với việc sử dụng các phương tịên trực quan 28
3.3 Đàm thoại 28
3.3.1 Khái niệm 28
3.3.2 Mục đích 28
3.3.3 Các loại đàm thoại 28
3.3.3.1 Đàm thoại được sử dụng phối hợp với các phương pháp khác 28
3.3.3.2 Đàm thoại được tiến hành độc lập 29
3.3.4 Yêu cầu với việc chuẩn bị và hướng dẫn đàm thoại 29
3.3.4.1 Chuẩn bị 29
3.3.4.2 Hướng dẫn đàm thoại 30
3.3.5 Sử dụng truyện kể, thơ, ca dao, tục ngữ, câu đố, bài hát 30
3.3.5.1 Truyện kể và thơ 30
3.3.5.2 Ca dao tục ngữ 30
3.3.5.3 Câu đố 30
3.3.5.4 Bài hát, bản nhạc 30
3.3.6 Sử dụng trò chơi 31
3.3.6.1 Trò chơi học tập 31
3.3.6.2 Trò chơi vận động 31
3.3.6.3 Trò chơi sáng tạo 32
3.3.7 Mô hình hoá 32
Trang 53.3.7.3 Hướng dẫn trẻ xây dựng và sử dụng mô hình 32
3.3.8 Thí nghiệm 33
3.3.8.1 Khái niệm 33
3.3.8.2 Mục đích 33
3.3.8.3 Các loại thí nghiệm 33
3.3.8.4 Hướng dẫn thực hiện 33
3.3.9 Sử dụng hoạt động tạo hình 34
Chương 4 ĐIỀU KIỆN VÀ PHƯƠNG TIỆN CHO TRẺ KHÁM PHÁ KHOA HỌC VỀ MÔI TRƯỜNG XUNG QUANH 35
4.1 Điều kiện 35
4.1.1 Đối với giáo viên 35
4.1.2 Đối với ban giám hiệu nhà trường 35
4.2 Phương tiện 35
4.2.1 Môi trường giáo dục trong gia đình 35
4.2.2 Môi trường giáo dục trong lớp 36
4.2.2.1 Môi trường vật chất 36
4.2.2.2 Môi trường xã hội 36
4.2.3 Môi trường giáo dục trong trường mầm non 37
4.2.3.1 Môi trường vật chất 37
4.2.3.2 Môi trường xã hội 37
Chương 5 TỔ CHỨC CHO TRẺ KHÁM PHÁ KHOA HỌC VỀ MÔI TRƯỜNG XUNG QUANH 38
5.1 Tổ chức cho trẻ lứa tuổi nhà trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh 38
5.1.1 Thông qua sinh hoạt hằng ngày 38
5.1.1.1 Đối với trẻ từ 0-12 tháng 38
5.1.1.2 Đối với trẻ từ 12-24 tháng 38
5.1.1.3 Trẻ từ 24 đến 36 tháng 38
5.1.2 Thông qua hoạt động ngoài trời 39
5.1.2.1 Cho trẻ tiếp xúc, quan sát, trải nghiệm 39
5.1.2.2 Cho trẻ chơi các trò chơi 39
5.1.2.3 Cô và trẻ đọc các bài thơ ngắn về đối tượng quan sát 40
Trang 65.1.2.4 Cho trẻ dùng phấn vẽ dưới sân 40
5.1.2.5 Chơi các trò chơi vận động thư giãn 40
5.1.2.6 Cho trẻ chơi tự do 40
5.1.3 Trong giờ học 40
5.1.3.1 Yêu cầu đối với giờ học 40
5.1.3.2 Các loại giờ học 40
5.2 Tổ chức cho trẻ lứa tuổi mẫu giáo khám phá khoa học về môi trường xung quanh 42
5.2.1 Hoạt động ngoài trời 42
5.2.1.1 Ý nghĩa của hoạt động ngoài trời 42
5.2.1.2 Nội dung khám phá môi trường xung quanh trong hoạt động ngoài trời 42
5.2.1.3 Cách tổ chức hoạt động ngoài trời 43
5.2.2 Tham quan 43
5.2.2.1 Ý nghĩa 44
5.2.2.2 Tổ chức tham quan 44
5.2.3 Sinh hoạt hằng ngày 44
5.2.4 Hoạt động góc (HĐG) 45
5.2.5 Ngày hội, ngày lễ 45
5.2.6 Tiết học khám phá khoa học về môi trường xung quanh 45
5.2.6.1 Yêu cầu đối với tiết học khám phá khoa học về môi trường xung quanh 45
5.2.6.2 Chuẩn bị tiết học 46
5.2.6.3 Các loại tiết học khám phá MTXQ 46
5.3 Phối hợp các hình thức tổ chức cho trẻ khám phá 49
5.4 Lập kế hoạch và đánh giá quá trình tổ chức cho trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh 49
5.4.1 Lập kế hoạch 49
5.4.2 Đánh giá 50
Trang 7Lời nói đầu
Phương pháp cho trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh là một học phần nằm trong nhóm kiến thức chuyên ngành của chương trình đào tạo ngành giáo dục mầm non non trình độ cao đẳng Cơ sở của môn học này là phương pháp cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh (MTXQ) Trong xu thế đổi mới mạnh
mẽ của giáo dục mầm non hiện nay, với mục tiêu chủ yếu là phát triển năng lực chung cho trẻ, các hoạt động giáo dục ở trường mầm non phải hướng tới việc dạy cho trẻ biết cách học như thế nào, phát huy tối đa tính tích cực của trẻ trong các hoạt động Phương pháp cho trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh ra đời nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới của giáo dục mầm non hiện nay
Nội dung bài giảng của học phần gồm năm chương được soạn theo giáo trình “ Phương pháp cho trẻ mầm non khám phá khoa học về môi trường xung quanh” (Dành cho hệ Cao đẳng Sư phạm Mầm non) của TS Hoàng Thị Oanh – TS Nguyễn Thị Xuân Bài giảng giúp người học nắm được những nội dung sau:
- Một số vấn đề chung về môn học
- Nội dung khám phá khoa hoc về môi trường xung quanh ở trường mầm non
- Phương pháp cho trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh
- Điều kiện và phương tiện cho trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh
- Tổ chức cho trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh
Trang 8MỤC TIÊU CHUNG CỦA MÔN HỌC
1 Về kiến thức
- Nắm được một số vấn đề chung về môn học: Một số khái niệm liên quan đến môn học, mối quan hệ của môn học phương pháp cho mầm non khám phá khoa học
về môi trường xung quanh với các môn hoc khác,…
- Biết được nội dung khám phá khoa hoc về môi trường xung quanh ở trường mầm non đối với từng từng độ tuổi: Nhà trẻ, mẫu giáo bé, mẫu giáo nhỡ, mẫu giáo lớn
- Biết được các phương pháp được sử dụng cho trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh
- Biết được những điều kiện và phương tiện cho trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh
- Vận dụng những kiến thức đã học vào việc lập nội dung, kế hoạch cho trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh
2 Kĩ năng
- Có kĩ năng tổ chức hoạt đông khám phá khoa học về môi trường xung quanh cho trẻ ở mầm non
- Có kĩ năng sử dụng và phối hợp các phương pháp khi tổ chức cho trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh
- Có kĩ năng xử lí tình huống trong hoạt động cho trẻ khám phá môi trường xung quanh
3 Thái độ
- Nhận thức đúng về tầm quan trọng của môn học đối với công tác giáo dục trẻ mầm non
- Có thái độ say mê khám phá khoa học về môi trường xung quanh
- Nhiệt tình, sáng tạo trong việc tổ chức hoạt động cho trẻ khám phá khoa học
về môi trường xung quanh
- Có lòng yêu nghề, mến trẻ
Trang 9BÀI MỞ ĐẦU
1 Đối tượng và nhiệm vụ của môn học 1.1 Đối tượng
Đây là môn học ứng dụng nghiên cứu quá trình cho trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh ở trường mầm non, bao gồm: mục đích, nội dung, phương pháp, phương tiện và cách tổ chức các hình thức cho trẻ khám phá môi trường xung quanh ở các độ tuổi mầm non theo xu hướng đổi mới
1.2 Nhiệm vụ
- Hướng dẫn sinh viên lĩnh hội những tri thức cơ bản về cách thức tổ chức hoạt động cho trẻ mầm non khám phá khoa học về môi trường xung quanh
- Hình thành và rèn luyện hệ thống kĩ năng về tổ chức, hướng dẫn các hình thức cho trẻ làm với môi trường xung quanh như: tiết học, dạo chơi, sinh hoạt hằng ngày, tham quan
- Giáo dục sinh viên thích thú vơi môn học, yêu thích thiên nhiên cuộc sống xung quanh và sáng tạo trong tổ chức cho trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh
2 Mối quan hệ với các môn khoa học khác
Môn phương pháp hướng dẫn trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh có quan hệ với nhiều lĩnh vực khác, có thể chia thành 2 nhóm
Thứ nhất là nhóm các môn làm cơ sở cho môn học này, bao gồm:
- Các môn khoa học cơ bản như: Sinh vật học, Sinh thái học, Khoa học môi trường… là cơ sở kiến thức cho trẻ khám phá thiên nhiên và xã hội
- Tâm lí học trẻ em, giáo dục học mầm non là cơ sở để lựa chọn xác định yêu cầu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức các hoạt động khám phá môi trường xung quanh
Thứ hai là nhóm các môn chuyên ngành trong chương trình đào tạo ngành sư phạm mầm non: Tổ chức hoạt động tạo hình, phát triển ngôn ngữ, hình thành biểu tượng toán Các môn nêu trên có mối quan hệ tương hỗ với nhau
Trang 103 Vài nét về lịch sử môn học 3.1 Trên thế giới
Môi trường xung quanh như một phương tiện giáo dục trẻ em và từ lâu nó được các nhà giáo dục trên thế giới quan tâm Tư tưởng của các nhà giáo dục học về vai trò của môi trường xung quanh đối với giáo dục trẻ em phát triển mạnh mẽ trong các công trình nghiên cứu của các nhà tâm lí giáo dục Liên Xô (K.D Usinxki; N.K Krupxkaia; X.N Nhikolaeva…)
3.2 Ở Việt Nam
Vấn đề cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh được các nhà giáo dục Việt Nam quan tâm từ những năm 50 - 60 của thế kỉ XX Từ năm 1980, khi chương trình dự thảo cải cách được biên soạn thì “ Làm quen với môi trường xung quanh” được tách ra thành một lĩnh vực tương đối độc lập với tên gọi “ Phương pháp cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh Cho đến năm 2007, để thống nhất về tên gọi của nội dung này với các nước trong khu vực và quan trọng hơn cả là nhấn mạnh mục tiêu phát triển của trẻ nên sử dụng tên gọi “ Phương pháp khám phá khoa học về môi trường xung quanh”
Trang 11Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
1.1 Một số khái niệm cơ bản 1.1.1 Khoa học
Khoa học là thuật ngữ được sử dụng phổ biến trong đời sống hằng ngày Liên quan đến thuật ngữ này còn rất nhiều những cụm từ xuất hiện khá phổ biến như:
- “Kiến thức khoa học” là những kiến thức chính xác ở mức độ cao, được chia làm 2 lĩnh vực: khoa học tự nhiên và khoa học xã hội
- “Nghiên cứu khoa học” là hoạt động tìm tòi, khám phá của loài người để phát minh ra các tri thức có thể giải thích các hiện tượng tự nhiên, xã hội
- Đối với lứa tuổi mầm non: khoa học là những hiểu biết về thế giới xung quanh mà trẻ phát hiện, tích lũy trong các hoạt động tìm kiếm khám phá các sự vật, hiện tượng xung quanh Đây chưa phải là những kiến thức có độ chính xác cao, nhưng nó phong phú và góp phần làm giàu vốn sống cho trẻ
1.1.2 Môi trường xung quanh
1.1.2.1 Môi trường thiên nhiên Bao gồm toàn bộ sự vật hiện tượng của giới vô sinh (không khí, ánh sáng, nước, đất ), thế giới hữu sinh (động vật, thực vật, con người)
1.1.2.2 Môi trường xã hội Bao gồm môi trường chính trị, môi trường sản xuất, môi trường sinh hoạt xã hội, môi trường văn hoá
Đối với trẻ em lứa tuổi mầm non, môi trường xã hội bao gồm những đồ vật, sự kiện xã hội cụ thể, các mối quan hệ giữa người với người Môi trường xã hội được chia làm 2 nhóm: môi trường hẹp (bản thân, gia đình, trường mầm non), môi trường rộng (hàng xóm, khối phố, môi trường gần gũi với trẻ)
1.1.3 Khám phá khoa học về môi trường xung quanh
Đối với các nhà khoa học, cách tốt nhất để học khoa học là làm khoa học, và với trẻ mầm non làm khoa học tức là quá trình khám phá nó
Trang 12Cho trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh chính là việc giáo viên tạo ra điều kiện, cơ hội và tổ chức các hoạt động để trẻ tích cực tìm tòi, phát hiện những điều thú vị về các sự vật hiện tượng xung quanh trẻ
1.2 Ý nghĩa của việc cho trẻ khám phá khoa học về môi trường xung quanh
1.2.1 Đối với sự phát triển trí tuệ
Khám phá môi trường xung quanh là hoạt động hấp dẫn làm thoả mãn nhu cầu nhận thức của trẻ Trong hoạt động khám phá khoa học các giác quan của trẻ được phát triển, khả năng nhận cảm của trẻ được nhanh nhạy và chính xác hơn, đồng thời trong qua trình khám phá khoa học, trẻ phải tiến hành các thao tác trí tuệ như: quan sát, so sánh, phán đoán, nhận xét, giải thích vì vậy mà tư duy và ngôn ngữ của trẻ phát triển
1.2.2 Đối với sự phát triển tình cảm đạo đức thẩm mĩ, thể lực và lao động
- Môi trường xung quanh được coi là phương tiện giáo dục đạo đức cho trẻ mẫu giáo Trong qua trình khám phá cần khơi gợi cho trẻ tình cảm nhân ái, quan tâm và bảo vệ những đối tượng yếu ớt hơn mình, giúp trẻ có tâm hồn trong sáng, yêu quý thiên nhiên
- Là phương tiện giáo dục thẩm mĩ: qua việc khám phá trẻ nhận ra cái đẹp, yêu cái đẹp và biết tạo ra cái đẹp
- Trong quá trình tham quan khám phá góp phần rèn luyện sức khoẻ cho trẻ (khi trẻ dạo chơi vườn hoa, ngắm vẻ đẹp của cỏ cây hoa lá, trẻ được vận động và hít thở không khí trong lành )
1.3 Đặc điểm nhận thức của trẻ về môi trường xung quanh 1.3.1 Đặc điểm nhận thức của trẻ về môi trường xung quanh
Hoạt động học tập của trẻ ở trường mầm non còn mang tính sơ khai, trẻ tiếp nhận kiến thức về môi trường xung quanh theo nhiều cách khác nhau
- Trẻ học qua việc sử dụng giác quan: trẻ nhận thức thế giới xung quanh thông qua tiếp xúc trực tiếp với sự vật, hiện tượng xung quanh bằng cảm giác và tri giác