Bài giảng Kinh tế vĩ mô - Bài 2: Tổng cung và tổng cầu - Trường Đại học Công nghiệp Thực phẩm Tp. Hồ Chí Minh

 Sự dịch chuyển bắt nguồn từ những thay đổi trong xuất khẩu ròng...  Sự dịch chuyển xuất phát từ tư bả:.[r]

BÀI 2 TỔNG CẦU VÀ TỔNG CUNG

Hướng dẫn học

Để học tốt bài này,học viên cần tham khảo các phương pháp học sau:

 Học đúng lịch trình của môn học theo tuần, làm các bài luyện tập đầy đủ và tham gia thảo luận trên diễn đàn

 Đọc tài liệu:

1 Giáo trình Kinh tế học_Tập II NXB Kinh tế Quốc dân 2012

Chủ biên: PGS.TS Vũ Kim Dũng và PGS.TS Nguyễn Văn Công

2 Bộ môn Kinh tế vĩ mô (Đại học Kinh tế Quốc dân), Giáo trình Nguyên lý kinh tế học vĩ mô, Nhà Xuất Bản Lao động, 2012

3 Bộ môn Kinh tế vĩ mô (Đại học Kinh tế Quốc dân), Bài tập Nguyên lý kinh tế vĩ

mô, Nhà Xuất Bản Lao động, 2012

 Tìm hiểu mô hình tổng cầu – tổng cung và thông qua đó để lý giải biến động kinh tế trong ngắn hạn, quá trình tự điều chỉnh trong dài hạn và vai trò của các chính sách vĩ mô trong ổn định kinh tế

 Học viên làm việc theo nhóm và trao đổi với giảng viên trực tiếp tại lớp học hoặc qua email

 Trang Web môn học

Nội dung

 Mô hình Tổng cầu và Tổng cung (AD – AS)

 Giải thích biến động kinh tế, quá trình tự điều chỉnh và chính sách ổn định

Mục tiêu

 Giúp học viên hiểu được các nhân tố gây ra những biến động về sản lượng và mức giá trong nền kinh tế thông qua việc nghiên cứu mô hình tổng cầu – tổng cung

 Giúp học viên vận dụng được mô hình tổng cầu – tổng cung để lý giải biến động kinh

tế trong ngắn hạn, quá trình tự điều chỉnh trong dài hạn và vai trò của các chính sách

vĩ mô trong ổn định kinh tế

T ình huống dẫn nhập

“Biến động kinh tế”

Biến động kinh tế là một vấn đề lớn mà tất cả các nền kinh tế thị trường phải đối mặt Nền kinh

tế Việt Nam cũng đã trải nghiệm những bước thăng trầm trong quá trình phát triển Sau khi thực hiện chính sách đổi mới vào năm 1986, Kinh tế Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận về tăng trưởng kinh tế Từ chỗ hầu như không có tăng

trưởng, thì ngay sau đổi mới, trong giai đoạn 1986 - 1990, nền

kinh tế đã có dấu hiệu phục hồi và phát triển, tuy tốc độ chưa cao

Trong nửa đầu những năm 1990, nền kinh tế liên tục tăng tốc

Sau khi đạt đỉnh vào năm 1995 (9,54%), tốc độ tăng trưởng kinh

tế của Việt Nam đã chậm lại và rơi xuống đáy vào năm 1999

(4,77%) sau khi chịu tác động của cuộc khủng hoảng tài chính -

tiền tệ khu vực Bắt đầu từ năm 2000, tốc độ tăng trưởng kinh tế

dần phục hồi nhờ các chính sách kích cầu của chính phủ được thực hiện khá bài bản và kịp thời Bởi vậy, nền kinh tế Việt Nam lại đạt được tốc độ tăng trưởng cao trong giai đoạn 2004 - 2007 Tuy nhiên, đà tăng trưởng lại giảm mạnh do ảnh hưởng bất lợi từ cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu bắt nguồn từ cuộc khủng hoảng nợ dưới chuẩn ở Mỹ Cuộc khủng hoảng này đã ảnh hưởng không nhỏ đến tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam, năm 2009 tốc độ tăng trưởng kinh tế chỉ còn đạt được 5,32% và như vậy sau 10 năm kinh tế Việt Nam lại rơi xuống một đáy mới

Tại sao tăng trưởng kinh tế của Việt Nam lại bị suy giảm mạnh trong thời kỳ 2008 - 2009? Và chính phủ đã làm gì để chặn đà suy giảm kinh tế? Đó là do cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu

đã đẩy các bạn hàng chủ lực của Việt Nam rơi vào tình trạng suy thoái kinh tế, năm trong bảy bạn hàng lớn của Việt Nam đã giảm nhu cầu mua hàng hóa của Việt Nam làm xuất khẩu của Việt Nam giảm, cán cân thương mại của Việt Nam xấu đi và làm tổng cầu sụt giảm Để chống lại

sự suy giảm kinh tế Chính phủ đã thực hiện đồng bộ các chính sách trong đó có chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ mở rộng để kích cầu nhằm chống suy giảm kinh tế

1 Những nguyên nhân nào gây ra những biến động kinh tế trong ngắn hạn?

2 Chính phủ có thể làm gì để giảm thiểu những biến động kinh tế trong

ngắn hạn?

Trong bài này, chúng ta sẽ nghiên cứu Mô hình tổng cung và tổng cầu (AD – AS) Một trong những cách tiếp cận cơ bản được các nhà kinh tế sử dụng rộng rãi để giải thích những biến động của nền kinh tế trong ngắn hạn Sau khi nghiên cứu xong bài này, các học viên sẽ biết cách vận dụng mô hình AD – AS để giải thích nguyên nhân gây ra biến động kinh tế và vai trò của chính sách nhằm bình ổn nền kinh tế là mục tiêu chính của bài này

2.1 Mô hình Tổng cầu và Tổng cung (AD – AS)

Mô hình tổng cung và tổng cầu chỉ ra cách thức tổng cầu và tổng cung quyết định mức giá

và sản lượng của một nền kinh tế Hai biến số được mô hình tập trung giải thích là tổng sản lượng hàng hoá và dịch vụ được sản xuất trong nước (Y) và mức giá chung (P) Các nhà kinh tế thường sử dụng đồ thị để trình bày mô hình tổng cung và tổng cầu trong đó mức giá được biểu diễn trên trục tung và sản lượng được biểu diễn ở trục hoành Bây giờ, chúng ta

sẽ lần lượt giới thiệu hai thành tố của mô hình, đó là các đường tổng cầu và tổng cung

2.1.1 Tổng cầu của nền kinh tế (AD)

Tổng cầu là lượng hàng hóa và dịch vụ được sản xuất trong nước mà các tác nhân kinh tế sẵn sàng và có khả năng mua tại mỗi mức giá

Trong một nền kinh tế mở, tổng cầu hình thành từ bốn nguồn:

 Cầu tiêu dùng (C) như chi tiêu mua lương thực, thực phẩm, tivi, hay quần áo,…

do khu vực hộ gia đình trong nước thực hiện;

 Cầu đầu tư (I) bao gồm các khoản mà doanh nghiệp chi cho xây dựng nhà xưởng

mới, mua sắm máy móc, thiết bị mới; hộ gia đình mua nhà ở mới; và các doanh nghiệp bổ sung thêm vào hàng tồn kho;

 Chi tiêu chính phủ (G) bao gồm cả hàng hoá và dịch vụ do chính phủ mua cho tiêu dùng hiện tại (tiêu dùng công) và hàng hoá và dịch vụ cho các lợi ích tương lai như đường xá, cầu cống, bến cảng (đầu tư công);

 Cầu xuất khẩu ròng (NX), chênh lệch giữa giá trị của hàng hoá và dịch vụ được sản xuất trong nước mà người nước ngoài sẵn sàng và có khả năng mua, tức là cầu

xuất khẩu (X), và giá trị của hàng hoá và dịch vụ sản xuất ở nước ngoài mà các hộ

gia đình, doanh nghiệp và chính phủ trong nước sẵn sàng và có khả năng mua, tức

là cầu trong nước về hàng nhập khẩu (IM)

AD = C + I + G + NX Đường tổng cầu

Đường tổng cầu cho biết mối quan hệ giữa lượng tổng cầu và mức giá Đường tổng cầu dốc xuống hàm ý nếu những biến số khác không thay đổi, thì khi mức giá chung giảm, ví dụ từ P0 xuống P1, sẽ có xu hướng làm cho lượng tổng cầu về hàng hóa và dịch vụ được sản xuất trong nước tăng, ví dụ từ Y0 lên Y1 (xem hình 2.1)

P

B AD

Y

P

B AD

Y

Hình 2.1 đường tổng cầu

 Tại sao đường tổng cầu dốc xuống?

Đường tổng cầu dốc xuống phản ánh thực tế là sự thay đổi mức giá có ảnh hưởng ngược chiều đến lượng tổng cầu Trong bốn thành tố của tổng cầu, chi tiêu chính phủ là biến chính sách do chính phủ quyết định tùy thuộc vào mục tiêu của điều tiết

vĩ mô trong mỗi thời kỳ và do đó không phụ thuộc vào mức giá Chính vì vậy, để hiểu tại sao đường tổng cầu dốc xuống chúng ta cần làm rõ sự thay đổi trong mức có giá ảnh hưởng như thế nào đến ba thành tố còn lại của tổng cầu, bao gồm: tiêu dùng, đầu tư và xuất khẩu ròng Chúng ta sẽ lần lượt xem xét từng ảnh hưởng đó

o Mức giá và tiêu dùng: Hiệu ứng của cải

Khi mức giá chung giảm, tức là mức giá bình quân của tất cả các hàng hóa và dịch vụ giảm, thì lượng tiền trong ví hay trong tài khoản ngân hàng của bạn trở nên có giá trị hơn vì chúng có thể mua được nhiều hàng hoá và dịch vụ hơn Như vậy, một sự cắt giảm trong mức giá chung làm cho các hộ gia đình trở nên giàu có hơn và do vậy họ sẽ sẵn sàng và có khả năng mua nhiều hàng hoá và dịch vụ hơn Sự tăng lên trong mức tiêu dùng có nghĩa là lượng tổng cầu về hàng hóa và dịch vụ được sản xuất trong nước tăng lên

o Mức giá và đầu tư: Hiệu ứng lãi suất

Tại mức giá thấp hơn, công chúng sẽ cần giữ ít tiền hơn để mua lượng hàng hoá và dịch vụ theo kế hoạch Điều này hàm ý một phần trong số tiền họ đang nắm giữ để phục vụ cho động cơ giao dịch trở nên dư thừa Nhiều hộ gia đình

và doanh nghiệp sẽ tìm cách cắt giảm lượng tiền nắm giữ bằng cách chuyển một số tiền mặt và tài khoản tiền gửi có thể viết séc thành các tài sản sinh lãi như trái phiếu hay tiền gửi ngân hàng có kỳ hạn, và kết quả là lãi suất sẽ giảm Giảm lãi suất, đến lượt nó có tác dụng khuyến khích các hãng đầu tư nhiều hơn vào nhà xưởng và thiết bị mới, và các hộ gia đình mua nhiều nhà ở mới hơn Như vậy, một mức giá thấp hơn làm giảm lãi suất, khuyến khích chi tiêu vào các hàng hoá đầu tư và do đó làm tăng lượng tổng cầu

o Mức giá và xuất khẩu ròng: Hiệu ứng thay thế quốc tế

Trong bối cảnh mở cửa và hội nhập kinh tế quốc tế, sự giảm giá của hàng trong nước làm cho hàng hóa và dịch vụ của Việt Nam trở nên rẻ hơn một cách tương đối so với hàng hóa và dịch vụ sản xuất ở nước ngoài tại một mức tỷ giá hối đoái cho trước Khi đó, một số người tiêu dùng trong nước và ở nước ngoài

có xu hướng dịch chuyển từ mua hàng của nước khác sang mua hàng hóa và dịch vụ sản xuất tại Việt Nam Kết quả là xuất khẩu được khuyến khích và nhập khẩu bị hạn chế, làm tăng xuất khẩu ròng và làm tăng lượng tổng cầu về hàng hóa và dịch vụ được sản xuất tại Việt Nam

Tóm lại, cả ba hiệu ứng trên đều cho thấy có một mối quan hệ ngược chiều giữa mức

giá và khối lượng hàng hoá và dịch vụ sản xuất trong nước được mua: giảm mức giá chung làm tăng lượng tổng cầu về sản lượng trong nước và ngược lại, tăng mức giá chung làm giảm lượng tổng cầu về sản lượng trong nước Trên hệ trục toạ độ trong đó mức giá được biểu diễn trên trục tung và sản lượng được biểu diễn trên trục hoành mối quan hệ này được biểu diễn bằng đường tổng cầu dốc xuống

 Sự dịch chuyển của đường tổng cầu

o Khi có bất kỳ một sự kiện nào đó làm thay đổi lượng tổng cầu tại một mức giá cho trước, thì đường tổng cầu sẽ dịch chuyển Đường tổng cầu sẽ dịch chuyển sang bên phải khi lượng tổng cầu tăng lên tại một mức giá cho trước Ngược lại, đường tổng cầu sẽ dịch chuyển sang bên trái khi lượng tổng cầu giảm xuống tại một mức giá cho trước Hình 2.2 dưới đây minh họa sự dịch chuyển

sang bên phải hay ra phía ngoài của đường tổng cầu từ AD 0 đến AD 1 Tại mức

giá P 0 , lượng tổng cầu bây giờ đã tăng lên Y 1

Hình 2.2 Sự dịch chuyển của đường AD

o Tổng cầu của một nền kinh tế mở gồm bốn thành tố đó là: tiêu dùng của các hộ gia đình, đầu tư của khu vực tư nhân, chi tiêu chính phủ và xuất khẩu ròng Do

đó, nguyên nhân gây ra sự dịch chuyển của đường tổng cầu là do một trong bốn thành tố của tổng cầu thay đổi hoặc cả bốn

 Sự dịch chuyển bắt nguồn từ những thay đổi trong tiêu dùng Nếu người Việt Nam trở nên an tâm hơn về triển vọng việc làm và thu nhập trong tương lai, hoặc nếu giá cổ phiếu tăng làm cho nhiều hộ gia đình trở nên giàu có hơn, hay chính phủ giảm thuế thu nhập, thì các hộ gia đình sẽ chi tiêu nhiều hơn cho tiêu dùng tại mỗi mức giá cho trước và kết quả là đường

tổng cầu sẽ dịch chuyển sang bên phải từ AD 0 đến AD 1 như được biểu diễn trong hình 2.2

 Sự dịch chuyển bắt nguồn từ những thay đổi trong đầu tư Nếu các doanh nghiệp trở nên lạc quan vào triển vọng mở rộng thị trường trong tương lai

và quyết định xây thêm nhiều nhà máy mới, mua thêm máy móc, thiết bị mới, hoặc nếu chính phủ giảm thuế cho các dự án đầu tư mới, hay ngân hàng trung ương tăng cung ứng tiền tệ làm giảm lãi suất, thì mức đầu tư sẽ tăng và đường tổng cầu sẽ dịch chuyển sang bên phải

 Sự dịch chuyển bắt nguồn từ những thay đổi trong chi tiêu chính phủ Nếu chính phủ quyết định tăng chi tiêu nhằm ngăn chặn suy giảm kinh tế, thì đường tổng cầu sẽ dịch chuyển sang bên phải

 Sự dịch chuyển bắt nguồn từ những thay đổi trong xuất khẩu ròng Nếu thế giới bên ngoài tăng trưởng mạnh và mua nhiều hàng của Việt Nam hơn, hoặc đồng Việt Nam giảm giá so với tiền của các đối tác thương mại, thì xuất khẩu ròng của Việt Nam sẽ tăng và kết quả là đường tổng cầu sẽ dịch chuyển sang bên phải

2.1.2 Tổng cung của nền kinh tế

Tổng cung của một nền kinh tế là lượng hàng hóa và dịch vụ mà các doanh nghiệp sẵn sàng và có khả năng sản xuất trong nước tại mỗi mức giá

Lượng tổng cung phụ thuộc vào quyết định của các doanh nghiệp trong việc sử dụng lao động và các nguồn lực khác để sản xuất ra hàng hoá và dịch vụ bán cho các hộ gia đình, chính phủ, và các doanh nghiệp khác cũng như để xuất khẩu ra thế giới bên ngoài Đường tổng cung dài hạn (ASLR) và đường tổng cung ngắn hạn (AS SR hay thường viết gọn là AS) Đường tổng cung dài hạn thẳng đứng, trong khi đường tổng cung ngắn hạn dốc lên như được vẽ trong hình 2.3

Hình 2.3 đường tổng cung dài hạn và ngắn hạn

Đường tổng cung dài hạn là đường thẳng đứng thể hiện tính chất của sản lượng chỉ do

cung quyết định Bất kế đường tổng cầu có dịch chuyển như thế nào thì nền kinh tế sẽ

di chuyển dọc trên đường tổng cung thẳng đứng và do đó chỉ có mức giá thay đổi còn sản lượng vẫn giữ nguyên tại mức tiềm năng hay còn gọi là sản lượng tự nhiên Y*

Hình 2.4 tổng cung dài hạn

Tại sao đường tổng cung dài hạn dịch chuyển: Do đường tổng cung dài hạn là đường

thẳng đứng tại mức sản lượng tiềm năng, bất kỳ nhân tố nào làm thay đổi mức sản lượng tiềm năng sẽ làm dịch chuyển đường tổng cung dài hạn Do mức sản lượng tiềm năng phụ thuộc vào cung lao động, tư bản, tài nguyên thiên nhiên và trình độ công nghệ nên khih các nhân tố sản xuất này thay đổi sẽ là nguyên nhân làm dịch chuyển đường tổng cung dài hạn

 Sự dịch chuyển xuất phát từ lao động: Nếu một nền kinh tế có nhiều lao động ra

nước ngoài làm việc, thì cung về lao động trong nền kinh tế giảm Do số lao động làm việc ít hơn, lượng hàng hoá và dịch vụ mà nền kinh tế có thể sản xuất ra sẽ nhỏ hơn Kết quả là đường tổng cung dài hạn dịch chuyển sang bên trái Ngược lại, nếu nền kinh tế có nhiều công nhân nhập cư thì đường tổng cung sẽ dịch chuyển sang bên phải

 Sự dịch chuyển xuất phát từ tư bả: Một sự tăng trưởng trong số lượng tư bản sẽ nâng

cao năng suất và do đó làm tăng lượng hàng hoá và dịch vụ mà nền kinh tế sản xuất

ra Kết quả là đường tổng cung dài hạn dịch chuyển sang bên phải Ngược lại, một sự suy giảm trong lượng tư bản sẽ làm giảm năng suất và giảm cung về hàng hoá và dịch

vụ khiến cho đường tổng cung dài hạn dịch chuyển sang bên trái

 Lôgic này không chỉ áp dụng cho tư bản hữu hình mà cả vốn nhân lực Sự tăng lên

số lượng máy móc hay số người tốt nghiệp đại học, cao đẳng, các trường dạy nghề đều góp phần nâng cao năng lực sản xuất hàng hoá và dịch vụ Do vậy, chúng đều làm cho đường tổng cung dài hạn dịch chuyển sang bên phải

 Sự dịch chuyển xuất phát từ tài nguyên thiên nhiên: Mức sản xuất của một quốc gia

phụ thuộc nhiều vào tài nguyên thiên nhiên như đất đai, khoáng sản và thời tiết Việc phát hiện và bắt đầu khai thác một mỏ khoáng sản mới có thể làm dịch chuyển đường tổng cung dài hạn sang bên phải Thời tiết trở nên khắc nghiệt có thể làm cho việc trồng trọt và chăn nuôi trở nên khó khăn hơn, làm giảm năng suất cây trồng và vật nuôi và do đó sẽ làm cho đường tổng cung dài hạn dịch chuyển sang bên trái

 Sự dịch chuyển xuất phát từ trình độ công nghệ Có lẽ lý do quan trọng nhất để

chúng ta hôm nay sản xuất ra nhiều hàng hoá và dịch vụ hơn các thế hệ trước là sự tiến bộ công nghệ Những phát minh đã giúp chúng ta sản xuất ra nhiều hàng hoá

và dịch vụ hơn với cùng một lượng lao động, tư bản và tài nguyên thiên nhiên Kết quả là, đường tổng cung dài hạn dịch chuyển sang bên phải

Tại sao đường tổng cung ngắn hạn dốc lên? Có ba mô hình khác nhau giải thích về

đường tổng cung ngắn hạn: (1) mô hình tiền lương cứng nhắc; (2) mô hình nhận thức sai lầm; và (3) mô hình giá cả cứng nhắc Các mô hình này có một số đặc điểm chung,

và mỗi mô hình chỉ giải thích được một số khía cạnh nhất định của nền kinh tế thực

Hình 2.5 tổng cung ngắn hạn

Tại sao đường tổng cung ngắn hạn có thể dịch chuyển? Các yếu tố tác động làm dịch

chuyển đường tổng cung ngắn hạn có thể kể đến đó là: kỳ vọng của công chúng về mức giá, sự thay đổi giá cả của các nhân tố sản xuất