Nhutng cdng trinh dd da lam giiu them kho tang cic cdng trinh kien tnic cd dai tren the gidi, sanh ngang h i n g vdi nhiing kim tuf t h i p Ai Cap, vUdn treo Babylon (Ludng Ha), den[r]
Trang 1VAN HOA - LiCH SLf
NGHE THUAT KIEN TRUC VA TAO HINH CUA
NGir^l MAYA CO DAI
^¥\ r\idc khi nha h i n g hai
^ !> Christcpher Cdlumbus
(1451-^ • (1451-^ 1506) p h i t hien ra chau My,
tren "vuing dat mdi" niy da tiing tdn tai
cic nen van minh cd kinh, nic rd ciia
ngUdi Indian, trdng dd cd nen van minh
cua tpc ngUdi Maya cd dai Nen van
minh Maya la mpt trong nhUng nen
van minh cd trinh dp p h i t trien cac d
Tan the gidi Tuf nhutng the ky sau cimg
trUdc Cdng nguyen den the ky IX sau
Cdng nguyen, nen van minh Maya p h i t
trien manh me d b i n did Yucatan
(lanh thd cua Mexicc, Guatemala,
Honduras, Belize va El Salvador ngay
nay) Nhieu trieu dai vdi biet bao vi vua
ngii tri d cic thanh phd' ldn nhU: Copan,
Tikal, Palenque, Uxmal, Chichen Itza
Trong sud't q u i trinh tdn tai ciia minh,
ngUdi Maya da dat dUdc nhieu thanh
tiiu ndi bat ve van hdi, nghe thuat,
khda hpc tu nhien Trong bii vie't niy,
tic gia chi di sau nghien cufu, tim hieu
ve nhiing thanh tUu nghe thuat kien
tnic va nghe thuat tao hinh ciia ngifdi
Maya, qua dd de thay dUdc sufc lac ddng
manh me, sing tae cua hp trong qui
trinh tdn tai va p h i t trien NhUng
thinh tiiu ve kien tnic, dieu khac, hdi
hpa la mdt trong nhutng bing chufng
cu the chufng minh cho thdi ky phat
trien dinh cac ciia ngUdi Maya cd dai
1 Nghe t h u a t k i e n true
Gid'ng nhu kien tnic Hy Lap - La
Ma cd dai, kien tnic Maya cd h i n g
Nguyen Tuan Binh
Khoa Lich sii, Dgi hgc Sii Pham Hue
nghin nam tudi v i dUdc d i n h gii l i mpt nen nghe thuat dpc dio va hiem
cd Trong sud't chieu dii cua nen van
h o i Maya, nhUng trung tam tdn giio, thUdng mai v i chinh quyen nha nUdc
da dUdc xay dufng d cic thanh phd' ldn, bao gdm Chichen Itza, Tikal, Copan, Uxmal Cic cdng trinh kien tnic cua ngUdi Maya da ghi lai da'u an nhUng thdi ky phat trien huy b e i n g cua dan tdc Do tfnh chat cua ddi sd'ng xa hdi, kien true Maya chiu i n h hUdng td tdn giid, tin ngUdng Thdng qua sii quan
s i t ve nhieu yeu td' phui bdp va nhUng net nghe thuat dac sac, cic di tich cua kien tnic Maya l i chia khci quan trpng de nghien ciiu suf p h i t trien ciia nen van minh nay
NgUdi Maya xiy diing cic cdng trinh kien true trong nhUng khoing thdi gian k h i c nhau, theo nhUng loai hinh, dp cao tha'p k h i c nhau NhUng
t h i n h phd' cua ngUdi Maya dUdc xay diing mdt cich ngau nhien theo mdi vi tri ddc lap cua dia hinh Kien tnic Maya hudng tdi mdt trinh dp cao ciia nhutng net dac trUng tuf nhien Vi du, mdt so' t h i n h phd' tdn tai tren nhUng ddng b i n g da vdi b i n g phang d phia bic b i n did Yucatan da p h i t trien nhieu dd thi ldn t r i i dai; trong khi dd mdt sd k h i c dUdc xay diing tren nhiing ngpn ddi cua lUu vufc sdng Usumacinta suf dung day dat tuf nhien cua dia hinh de lam nen nhUng ngpn
t h i p va den thd vdi dp cac humg vi '^\
Trang 202 SO 11-2009 CHAU MY NGAY NAY Mdi mdt t h a n h phd cila ngUdi M a y a
la mpt q u a n the kien t n i c do so (j
t r u n g t a m t h i n h phd' la mpt q u a n g
tru'dng ldn Day la dia diem t u hpp cua
mpi ngudi t r c n g c i c dip le hdi C i c
q u i n g tru'dng nay la trpng t a m thiet
ke xay diing t h a n h phd' Bao q u a n h
q u i n g trifdng la cung dien c i c kim tii
t h i p den thd, s i n bdng Ben ngoai
t r u n g t a m t h i n h phd' l i nhutng ngdi
nha g i i n di ciia ngifdi d i n "Tgi khu
trung tdm cua thdnh phd Tikal cd mgt
qudng tru'dng rgng ldn, la ndi cd hdnh
nghi le rgng khodng 2,5 knr Qudng
tritdng ndy d hai phia Dong Tdy cd xdy
diing kim tii thdp, phia Bdc co thdnh
bdo ve kieu Hy Lap cd Cdch xa nhdng
cong trinh ndy, cd khodng dd't rgng
chdng 16 km- ldm ndi nhd d, cd the d
ditdc td 1 - 4,5 van ngiidi"''^'
Cac cdng t r i n h kien t n i c ciia ngUdi
Maya dUdc x i y dufng t r e n mdt c i i nen
b i n g p h a n g cao hdn m a t da't Nd
chiem vi tri tai t r u n g t a m va tuf t r e n
cac n h i n xud'ng de t a n g t h e m cam
giic kinh sd ciia mpi ngUdi ddi vdi
nhUng kien t n i c tdn giao Ddng thdi,
nd cung guip cho n h i i n g ngudi t h a m
gia hdat ddng tdn g i i o n h i n t h a y ro
n h u n g nghi t h d c d a n g tien h a n h d
tren nen cao Kien t n i c cua ngUdi
Maya cd nhUng net ddc d i o nha't la
ky t h u a t xay t h i p vdi nhutng khdi da
n a n g t r e n d m h ddi "Nhdng cot, titdng
ldn vdi diidng net ciing xudt hien tren
dinh dot cao ditdi dnh ndng mat trin
choi chang gdy cho con ngiidi mgt cdm
gidc bl che ngii ndng ne"'^' iMac du
thieu nhiing cdng n g h e tien tien n h u
cac cdng cu kim loai, rdng r o c
nhu'ng vdi ngudn n h a n luc p h o n g phii,
ngUdi M a y a da xay dufng n e n cac cdng
t r i n h kien t n i c dac s i c ciia m i n h
Tat c i c i c loai da p h u c vu cho viec
xay d u n g deu dUdc lay tif cac md da d
dja p h u d n g NgUdi M a y a t h u d n g suf
d u n g d i vdi, mdt loai d i m e m va de che bien'^' P h a n ldn n h i i n g t a n g da
r i e n g le suf d u n g t r o n g cdng t r i n h deu nhd, t r p n g lUdng dii cho mdt ngUdi thd
cd t h e m a n g vac T u y n h i e n , de tao a n tUdng d m a t t i e n cdng t r i n h nhU: hac
t h a n g , h i n g l a n can, ngUdi M a y a
c u n g suf d u n g c i c t a n g d i ldn N h i m
t a n g k e t ca'u cdng t r i n h , p h i n ldn vuta cua ngu'di M a y a l i da vdi difdc nghien, ddt va t r d n cd n h i i n g t i n h chat cua
x i m a n g n g i y n a y Viia dUdc suf d u n g phd bie'n che viec td tu'dng Ben c a n h
dd hp diing m d t h d n hdp d i vdi hoac da't dUdc n g h i e n n i t t r p n l i n vdi d i
d a m l a m n g u y e n lieu xay dufng De che lap ldp da b e n t r o n g , ngudi M a y a quet mdt ldp vuta m d n g va td sdn len
be m a t Cdn da voi dUdc ded gpt va
t h a c h cao dUdc diing de td hdac l i t
m a t b i n g M a t c h i n h dien cua cac cdng t r i n h k i e n t n i c dUdc t r a n g tri
b i n g hoa v a n va n h i i n g bufc bich hpa
ve t r e n cac p h i e n d i Del vdi nhUng ngdi n h i b i n h thUdng, n h i i n g cdt gd, gach sd'ng va l i t r a n h la cac vat lieu xay diing c h u ye'u
Theo lich p h a p M a y a , s a u 52 n a m , tiic la mdt t h e ky t h e o each gpi cua ngUdi M a y a , cac d e n thd va kim tii
t h i p dUdc suta chiia va xay dufng lai
Q u a t r i n h xay dufng thUdng dUdc tien
h a n h t h e o m e n h l e n h cua ngUdi c i m
q u y e n mdi hoac p h u c vu cho n h i i n g suf kien c h i n h t r i q u a n t r p n g Tuy nhien, quy t r i n h xay dufng lai t r e n d i n h cua cdng t r i n h cu la mpt viec l a m binh
t h u d n g Vi du, cdng t r i n h N o r t h Acropolis d T i k a l dUdc xem n h u la tdng t h e cua 1.500 n a m cua suf bie'n ddi k i e n tnic''"'
N h i n c h u n g , k i e n t n i c M a y a chu yeu gdm cac loai h i n h : c u n g dien cua
v u a chiia, quy tpc, t a n g lut, kim tii
t h i p bae t h a n g h i n h chdp cut, s a n bdng, den thd
Trang 3Loai hinh kien triic thd nhdt Id
Idu ddi, cung dien
Cac lau dai, cung dien dUdc xay
dufng d n h i i n g k h u dat b i n g p h i n g
thudc t r u n g t a m ciia t h a n h phd' "Cung
dien thitdng cd rdt nhieu phong, nhieu
cda ra vdo vd cda sd Cdc vdm gid vd
cdc vdm vien Id net chu dgo trong nghe
thugt kien true cua ngitdi Maya Ho
khong xdy trdn nhd phdng Xung
quanh tiidng la sit ket hdp hdi hda
gida nghe thugt kien true vd dieu
khdc Sii phdi hdp gida cdc ditdng net,
mdu sdc, dnh sdng cung vdi cdc hinh
ve, cdc titdng ddp ndi dd mang lgi hieu
qud cao cho cdc cong trinh"^^\ Loai
hinh kien t n i c cung dien cd m a t d
t r u n g t a m cac t h a n h phd' ldn cua ngUdi
Maya nhU: Cdpan, Tikal, Palenque,
Chichen Itza, Uxmal
Loai hinh kien true thit hai Id
kim tu thdp bgc thang
Kim tuf t h i p b i c t h a n g cua ngUdi
Maya (gpi la El Castillo) dUdc suf d u n g
n h u c i c den thd te t h a n linh Kim tuf
t h i p d day k h d n g dd sd nhU kim tuf
t h i p d Ai Cap, nhUng lai la mpt cdng
t r i n h kien t n i c dUdc c h a m t r d cdng
phu, tao n e n mpt p h o n g each kien
t n i c dac sac Mdi k i m tuf t h a p deu cd
nhutng hac t h a n g t h i n g dufng - "day la
cdy cdu ndi lien the gidi thdn linh vdi
the gidi trdn ttic"'''^\ Cac vi t h a n se tii
thUdng gidi xud'ng t r a n gian b i n g
nhUng c i i t h a n g n a y Dd c u n g la
phUdng tien de cac p h a p sU c i u mUa
t h u a n gid hda
Cac kim tuf t h a p cila ngudi M a y a
m a n g t r e n m i n h nhUng da'u a n ndi len
sii hieu hiet cd b a n va c h i n h x i c ve
thien v a n hcc cua nhutng ngUdi s a n g
tad chiing, tuf sii bd' t r i de'n so' lUdng
b i c da NgUdi M a y a xay dufng kim tuf
t h a p thed n g u y e n t a c : mdi hac t h a n g
tUdng iing vdi mpt ngay, mdi t a n g
tUdng ling vdi mdt t h i n g , bae t h a n g
cac nha't t r e n d i n h la ngay thii 365 cua n a m , va la b a n thd c i c vi t h i n
T r e n m a t p h i n g d d i n h kim tuf t h i p , ngUdi M a y a xay den thd v i dufng cic bufc tUdng t h a n h n h Hp q u a n niem day la ndi g i n nha't de budc len thien dudng K h e a n g da't rdng n i m t r i i dai dudi c h i n kim tuf t h i p la ndi d i n chiing t a p t r u n g h a n h le, cung te v i
ca miia t r o n g c i c le hdi
Mdt t r o n g nhUng kim tii t h a p ndi tie'ng nha't cua ngudi M a y a l i kim tuf
t h i p K u k u l c a n (ten M a y a cua vua Quetzalccatl) d t h i n h p h d Chichen Itza Cdng t r i n h cao 24m, cd d i y h i n h vudng, mdi c a n h d i i 60m Tren dinh cua kim tuf t h a p la den thd cac 6m NgUdi M a y a da xay dufng bd'n c i u
t h a n g d bd'n hUdng d a n den ngdi den Bd'n cau t h a n g cd tdng cdng la 364 hac
t h a n g (91 bac/1 cau t h a n g ) , cdng vdi
n e n cua den thd la 365 hac, tUdng trUng cho 365 n g a y t r o n g mpt n a m theo lich cua ngUdi Maya T i n g t r e n cumg ciia k i m tuf t h a p K u k u l c a n la
den thd t h i n r a n K u k u l c a n {Ran
Long Vii), dUdc hieu tUdng b i n g mdt
cen v a t cd ca nhutng dac t i n h cua chim
va r a n T r c n g ngdi den cdn cd ngai
v a n g h i n h con bao c h a u My dUdc dee tuf d i , sdn m a u dd, t r i n g ngpc bich ciia t h i n K u k u l c a n M a t ngoai ciia kim tut t h i p dUdc td diem b a n g nhieu hoa v a n dUdc sap xep c i u ky tao nen cac d i i b a n g ngang, p h a n butc tUdng
t h i n h nhutng k h d a n g c i c h deu n h a u NhUng bae t h a n g di len cua kim tuf
t h i p deu n h i n t h a n g ve c i c hUdng chfnh Bae, c h i n h N a m , chinh Ddng va chfnh Tay Vao budi s i n g , i n h m a t trdi se chieu t h a n g vac p h i n d i u den
p h i n dudi cua bufc tUdng t h a n r a n dat
t r e n chdp dinh, tUdng trUng cho suf thutc t i n h cua t h i n r a n Kukulcan
Tai t h a n h phd' Tikal, ngUdi Maya
da xay diing "6 kim tit thdp cao ddng
Trang 454 SO 11-2009 CHAU MY NGAY NAY
vdi bdc thang dd that ddi, cd the di len
phdng md tren dinh Nhdng phdng md
deu cd phdn trang tri ben tren khd uy
nghi Trong so'dd, cd mgt kim tii thdp
ldn nhdt, diidc ggi la kim tii thdp sd 4,
cao 70m Nhdng kim tit thdp ndy
thitdng dung ldm ndi chon cdt cua
ngiidi quyen quy, ben trong cd nhdng
do vdt chon theo rdt xinh dep, de cung
cdp cho ngitdi chet dn udng vd sd
dung khi qua the gidi ben kid"^\
Logi hinh kien true thd ba la
sdn bdng
Tai cic thanh phd' Maya cd rat
nhieu s i n bdng dUdc xay dufng vdi dien
tich ldn, cd hinh chut I hoa vdi cac biic
tudng bad quanh San bdng dUdc tim
thay tai thanh phd' Chichen Itza cd hai
biic tudng dii 83m, cac 8,2m, chay
scng Sdng Khdang cich giiia hai bufc
tudng l i 27m Chfnh giiia san bdng la
mdt khoanh da't cd hinh chut nhat dai
135m va rdng 68m San bdng dUdc
dung de chdi mdn "bdng da" cua ngUdi
Maya Mdn chdi bdng n i y khdng ddn
thuin la mdt mdn the thao ma cdn l i
mdt nghi Id tdn giio Theo quan niem
cua ngUdi Maya, "sdn bdng titdng
triing cho the gidi, qud bdng mang
hinh dnh cua mat trdi, mat trdng"^'^\
Tai hai d i u san bdng cd xay hai den
thd Nhiing ngudi tham gia thi da'u
deu dpi mu ciing, dec gang tay, dec cac
tam da de bao ve hai ben hdng va d i u
gdi Cic ciu thu dimg vai, dau gdi va
hdng de dUa mdt q u i bdng lam b i n g
cac su, nang khoang 3 kg, qua nhiing
cil vdng bing da dUdc g i n vid hai
phia cua s i n bdng Dpi trUdng cua dpi
thua cudc se bi dem ra te than Trong
sd pbii dieu cham khic tren tudng, cd
nhUng phii dieu mieu t i canh nhUng
ngUdi thi dau hi chat dau
Logi hinh kien true thid tU la
nhung ngoi den
NgUdi Maya da xay dufng cac ngdi
den va dUdc suf dung nhu cac cdng
trinh mai tang danh cho nhutng ngUdi quyen quy Tieu hieu cho loai hinh kien tnic nay la den De Tang (Temple
of the Inscriptions) Ngdi den dUdc xay dufng vao the ky VII sau Cdng Nguyen d t h a n h phd' Palenque (phfa Nam Mexico ngay nay) Den dUdc xay dufng mpt phan tren ddi dd'c dutng Phfa hen trong den De Tang la lang
md ciia vi vua vi dai nhat Palenque, Hanab Pakal Ong la vi vua thii X cua vUdng trieu Palenque Nam 615 sau Cdng Nguyen, dng len ngdi vua khi mdi 12 tudi Sau mdt suf nghiep lau dii, Hanab Pakal bat d i u khdi cdng xay dufng ngdi den vao khoang nam
675 Nam 683, vua Pakal hang ha, thp
80 tudi Cdng trinh nay dUdc Chan Bahlam, con trai cua vua Pakal, tie'p tuc xay dufng va hoan t h a n h vao khoang nam 700
Tuy nhien, khdng phai chfnh ban than den De Tang ma chfnh la lang
md khdng Id nam ben dUdi den khien cho cdng trinh trd nen quan trpng Lang md Pakal l i mdt trong nhiing cdng trinh kien tnic an tUdng nhat, tinh vi nha't cua ngUdi Maya cd dai Day la mpt can phdng mai cong dang vdm dUdc xay bang nhiing tang da vdi trang khdng Id, hen trong cat giut quan tai h i n g da dUdc cham trd cdng phu Cac tang da cd khdi lUdng 12 - 15 tan dUdc suf dung trong nhieu chi tiet khac nhau cua lang md Cac vach tudng trong phdng va quan tai deu dUdc cham trd cac hinh anh md ta con ngUdi hay cac nam than, kem theo la nhiing cau de tang va ngay t h i n g
b i n g chii tUdng hinh Mpt net dac biet cua den De Tang la viec cic nha khao
cd phat hien ra mpt d'ng d i n bang da nam dpc theo mep cau thang d i n tuf ham md den phan mdng cua ngdi den
d tren dinh Muc dfch ciia d'ng d i n nay nhu la mpt con dUdng de linh hdn cua
Trang 5vi v u a q u i cd' P a k a l cd t h e giao tiep
vdi nhUng ngudi cdn sd'ng t h a m gia
cac nghi le dien r a t r o n g den d phfa
tren met c i c h t h u a n tien'^°'
Cd t h e ndi, den De T a n g vdi l a n g
md P a k a l l i mdt cdng t r i n h cd dai ndi
tie'ng nha't cua ngudi M a y a , vufa cd gia
tri ve m a t n g h e t h u a t , viia cd g i i tri
ve m a t lich suf Cdng t r i n h giiip chiing
ta hieu biet hdn ve b i n c h a t xa hdi
Maya cd dai va t h e gidi q u a n cua hp
Lang md v u a P a k a l da chufng m i n h
mpt each day du xa hpi ngUdi M a y a cd
suf p h a n h c a giai cap va ciing chufng
minh c i c kim tuf t h i p vufa l i den thd
t h i n linh, vufa la l a n g md v u a chiia
2 N g h e t h u a t t a o h i n h
Nghe t h u a t dieu k h i c cua ngUdi
Maya dat de'n t r i n h dp r a t cac "Mgt
trong nhdng net ddc triing nhdt cua
nghe thugt Maya la sii kheo leo diidc
cdc nhd dieu khdc vd tgo hinh ke't hdp
vdi cdc nhd kien true; sit hdi hod cua
nen trang tri vd ti le cdc hinh, cdch thdc
sd dung tiidng phdn dnh sdng vd bdng
tdi dd xep nhdng nhd dieu khdc Maya
vdo so'nhdng ngiidi gidi nhdf^^^\
Vdi nhufng n e t c h a m k h a c cua
khdng gian ba chieu, n g h e t h u a t dieu
khac da di vao cudc sd'ng t h u d n g n h a t
ciia nhutng ngUdi d a n M a y a TrUdc
cufa n h a la n h i i n g biic tUdng, m a t na
dap ndi h i n h i n h c i c vi t h i n d i y
quyen n a n g p h d trd cho cudc sd'ng
ngUdi M a y a C h a t lieu b a n d i u la gd,
sau t h a y b a n g da vdi N h i i n g h i n h hda
van c h a m ndi t r e n tUdng, t r e n cac cufa
ra vao, cot d i bd'n m a t vdi nhUng h i n h
khac ndi la nhutng cdng t r i n h dieu
khac cd g i i tri, chiing td t a i n a n g cua
nhiing n g h e n h a n M a y a cd xUa Dieu
khac n h a m p h u c vu m u c dich tin
ngUdng thd ciing ( t r e n c i c bia md), ca
t u n g c i c vi v u a va k h a n g d i n h ngudn
gd'c t h a n t h i n h cua hp Bia md t h u d n g
cd h i n h cdt 4 m a t m a n g chan dung vi vua d m a t trUdc va c i c chU tUdng h i n h
d m a t sau"^'
N i p day q u a n t i i vua P a k a l d den
De T a n g la m e t t r d n g nhiing s i n
p h a m t i n h x i d nha't cua nghe t h u a t
M a y a cd dai T r e n n a p day q u a n tai, ngudi M a y a c h a m k h a c h i n h a n h cua
n h a v u a P a k a l vac gid p h u t lam chung, m e t cen r a n sieu n h i e n h i hdc mieng tUdng trUng che cdng vao the gidi k h i c , ndi d cua tien n h a n N h a vua a n v a n n h u mpt n a m t h i n Maize, mdt vi t h a n t h u d n g dUdc lien tUdng den suf h i n h t h a n h t h e gidi va hdi sinh Phfa s a u P a k a l la met cay to ldn tUdng trUng cho t h e gidi vdi con r a n trdi d a n g q u a n t r e n c i n h Tren ngpn cay la m e t con chim sieu nhien d a n g dau, tUdng trUng cho S h a m a n giio va
ma t h u a t Toan bd t h d n g diep ngu y vua P a k a l vao liic lam chung dang dUdc t i i sinh nhU mdt vi t h i n va td tien dUdc s u n g kinh"^'
Sd vdi dieu khac, nghe t h u a t hdi hpa cua ngUdi Maya cung k h i cdng phu Suf h i i hda t r e n nen t r a n g tri va ti le
c i c h i n h ve, c i c h thufc suf dung dp tUdng p h a n giUa i n h s i n g va bdng tdi
la mdt trong n h d n g net dac trUng cua nghe t h u a t Maya C i c t i c p h a m hdi hpa hien cdn lai r a t ft C i c n h a khao cd
da tim t h a y d di tich B o n a m p a k nhiing bufc bich hpa t r e n tUdng vdi ve dep trUdng tdn D i y la mdt trdng nhiing biic bich hpa cd dien cd g i i tri nghe
t h u a t cao Nien dai s i n g t i c bich hpa nay v i o k h o i n g the ky VI den the ky VIII sau Cdng nguyen, dUdc thiic hien tren v i c h tudng mdt ngdi den vdi m a u
s i c sac sd difdng net re r i n g NhUng butc bich hpa n a y cho tha'y cupc sd'ng sinh ddng cua ngUdi M a y a nhU: c i n h
q u a n chien t h a n g trd ve, d a n nep ed'ng
p h a m , xet xuf t u nhan "Cdc bdc tranh
titdng ndy dep ddn miic ngiidi ta dd so
Trang 656 SO 11-2009 CHAU MY NGAY NAY
sdnh chung vdi cdc bdc tranh cua
Italia thdi ky Phuc hiing Chung cho
thdy khd ndng phdi cdnh vd tinh cdm
sdng dgng trong bd cuc"'^""
Nghe thuat trang tri dd gd'm cua
ngUdi Maya cung dUdc biet den vdi
ding ve lich lam ket hp'p vdi nhieu
hinh i n h mau sic phcng phu Nhieu
tic phim gdm difdc tim thay trong cic
hang ddng, cic ham md va day l i dd
vat ciia cic nghi le hien te, mai ting
Ben canh dd, nhU nhieu tdc ngUdi
khic d Trung My, ngUdi Maya rat Ua
thich nhiing s i n pham bang da quy
Bing suf kheo leo ciia minh, nhiing
ngUdi thd Maya da che tic ra nhieu do
trang sufc tinh xic va vat dung hang
ngiy Tai cic kim tuf thip, h i m md ciia
\'ua chiia dUdc phii diy chau b i u va cic
do vat lim tii da quy kham ngpc trai,
cac vdng nhan bang ngpc bich Tai lang
md Pakal d Palenque cic nha khac cd
'da tim thay mdt chiec mat na k h i m da
ngpc bich d trong quan tai va cic dd vat
khic che tac bang ngpc bich, xa cut d
trcng io quan Cic n h i nghien cufu da
cho rang "nghe thudt cua Maya mang
phong cdch dgc biet cua Ai Cap, Trung
Qudc vd An Dg''^'^'
Tdm lai, ben canh nhutng thanh tiiu
ve van tii, khoa hpc tii nhien, nhutng
cdng trinh kien tnic, dieu khic va hdi
hpa cua ngUdi Maya la nhUng cdng
trinh mang tinh nghe thuat cac Nhiing
quin the kim tii t h i p d Tikal den De"
Tang v i lang md vua Pakal d Palenque
kim tut t h i p Kukulcan va san bdng d
Chichen Itza khdng chi cd y nghia ve
mat nghe thuat ma cdn mang y righia
ve mat tdn giio, tin ngUdng, Nhiing
cung dien dUdc thiet ke cao sang, hung
\d vdi hing tram biic phii dieu, cham
khic diy tinh dan tdc d ben trdng
Nhutng kim tii t h i p den thd vdi ding
ve ben ngdai thanh thoit,ma ben trong
chiia day van tuf cd mac du trai qua
hang ngin nam vin dufng siing suing
ciing sdng niii NgUdi Maya cd dai, vdi
b i n tay va khdi dc binh di, da khac phuc mudn v i n khd khan, tay khdng tao dufng nen nhutng cdng trinh kien tnic, da vie't nen nhiing trang sii hao humg cua dan tdc vdi mdt nghi lufc sieu pham Nhutng cdng trinh dd da lam giiu them kho tang cic cdng trinh kien tnic cd dai tren the gidi, sanh ngang
h i n g vdi nhiing kim tuf t h i p Ai Cap, vUdn treo Babylon (Ludng Ha), den thd Parthedn (Hy Lap), Van Ly TrUdng Thanh (Trung Qud'c) Chfnh vi vay, vao t h i n g 7 nam 2007, thanh phd' cd Chichen Itza cua ngUdi Maya da dUdc the gidi binh chpn la mdt trong bay ky quan the gidi mdi Vdi trinh dp phit trien cao each day hdn 2000 nam, nen van minh ciia ngudi Maya that sU ding dUdc ca the gidi trong qua khii, hien tai
va ca mai sau phai ngUdng mp •
Chu thich:
1, Maya architecture {ivww.en.ivikipedia.org)
2, Rossemarie Burgh, Richard Cowendish, Ky quan kien true the gi&i (Ban dich cua Phong Dao) Nha xuat ban
My thuat Ha Noi, 2004 trang 150
3, Biii Dep fbien scan) Di sdn the gidi tap 8, tai ban lan
thii hai Nha xuat ban Tre, thanh pho Ho Chi Minh,
2005, trang 37
4, Maya architecture (www.en.wikipedia.org)
5, Nen van minh Maya (www.vi.wikipedia.org)
6, Nguyen Kim Anh, Le Thi Thu Ha, Nen vdn minh
Maya viing Trung Mv Tap chi Chau My Ngav nay, so
8, 2'007, trang 44, ' ' ' •
7, Le Phvuig Hoang Ha Bich Lien, Trin Hong Ngpc Cdc cong
trinh kien true noi tie'ng trong lich sii the'gidi co trung dai
NTia xua't ban Giao due Ha Noi, 1998 trang 151
8, Rossemarie Burgh, Richard Cowendish Ky quan kien
true the gi&i (Ban dich cua Phong Dao), Nha xuat ban
My thuat Ha Noi 2004, trang 151,
9, Nguyen Kim \nh Le Thi Thu Ha Nen vdn minh
Maya viing Trung My Tap chi Chau My Ngav nav, so'
8,-2'007, t r a n g 4 5
10, Chris Scarre 70 ky quan the gidi cd dai Nha xuat
ban My thuat, Ha Noi, 2003, trang 76-77
11, Henri Lehmann Cdc nin vdn minh thdi tien Colomh
(Ban dich cua Trinh Thu Hong) Nha xuat ban The gidi Ha Noi, 2003 trang 75
12, X Carpusina, V, Carpusin Lich sU vdn hoa the
giai (Ban dich ciia Mai Ly Quang, Dang Tran Hanh,
Hoang Giang Le Tam Hang) Nha xua't ban The gidi,
Ha Noi 2002 trang 262
13, Chris Scarre, 70 ky quan the gidi co dai Nha xuat
ban My thuat, Ha Noi, 2003, trang 77
14, Henri Lehmann, Cdc nen vdn minh thdi tien Colomb
(Ban dich cua Trinh Thu Hong) Nha xuat biin The gidi, Ha Ngi, 2003, trang 77
15, Luu Minh Han (chu bien) Lich sii the giai, tap 2
(Thdi trung co) (Ban dich ciia Phong Dao) Nha xuat ban thanh pho Ho Chi Minh, 2002, trang 490