Bài giảng Phương pháp dạy học hóa học 1 - ĐH Phạm Văn Đồng

Khái quát hóa.[r]

Y BAN NHÂN DÂN T NH QU NG NGÃI

-00 -

BÀI GI NG

PH NGăPHÁPăD Y H C HÓA H C 1

Qu ng Ngãi, 11/2013

Y BAN NHÂN DÂN T NH QU NG NGÃI

-00 -

BÀI GI NG

PH NGăPHÁPăD Y H C HÓA H C 1

Qu ng Ngãi, 11/2013

L I M Đ U

Bài gi ngăPh ngăphápăd y h c Hóa h că1ăđ c biên so nătheoăch ngătrìnhă chi ti tăPh ngăphápăd y h c Hóa h c 1 c a h CaoăđẳngăS ăph mă(CĐSP)ăđưăđ c

T b môn Hóa h c - khoaăC ăb năTr ngăĐ i h c Ph mă↑ĕnăĐ ng phát hành N i dungăcôăđ ng,ăchínhăxác,ărõărƠngăđ c ch n l c t nhi u giáo trình, tài li u tham

kh o và phù h p v iăđ iăt ngăsinhăviênăCĐSP

Đ t oăđi u ki năchoăsinhăviênăCĐSPătĕngăc ng vi c t h c, t nghiên c u, trong m iă ch ngă c a bài gi ng có nh ng bài t p và v nă đ cần th o lu n Tuy nhiên m căđ là m t bài gi ng tôi ch trình bày nh ng n i dung c t lõi, không th đầyăđ các phầnăđ c thêm, m r ng ki n th c nên khi nghiên c u bài gi ng này các

em sinh viên nên k t h p v iăcácăgiáoătrìnhăkhácăđ m r ng thêm ki n th c cho mình

Đ iăt ng phục vụ ch y u c a bài gi ng là sinh viên các ngành Hóa, Hóa - Sinh, Hóa - Lí, Hóa - Đ aăcácătr ngăCĐSP.ăĐ ng th i bài gi ngăcũngăcóăth là tài

li u tham kh o cho các giáo viên Hóa h cătr ng THCS

S không tránh kh i s thi u sót trong quá trình so n bài gi ng này nên tôi

r t mong s quan tâm góp ý c aăđ ng nghi p, b năđ căvƠăcácăemăsinhăviênăđ bài

gi ngăđ c hoàn thi năh n,ăgiúpăcácăemăh c t p t tăh n

Tôi xin chân thành c mă năLưnhăđ oănhƠătr ng, Ban ch nhi m khoa,T Hóa h c ậ khoaăC ăb năTr ngăđ i h c Ph mă↑ĕnăĐ ngăđưăt oăđi u ki n cho tôi

đ aăbƠiăgi ng này lên Website c aătr ng

Tác gi

Ch ngă1.ăPH NGăPHÁPăD Y H C HÓA H C ậ M T B PH N C A

KHOA H C GIÁO D C 1.1.ă Đ iă t ng, nhi m v c a môn h că ph ngă phápă d y h c hóa h c

(PPDHHH)

PPDHHH nghiên c u quá trình d y h c môn Hóa h că trongă tr ng ph thông nhằm góp phần th c hi n mụcătiêuăđƠoăt o

PPDHHH có nh ng qui lu tăđặcăthùăđ căxácăđ nh b i n i dung c u trúc c a khoa h c Hóa h c và môn Hóa h c, nh ngăđặcăđi m c a quá trình nh n th c và d y

h c Hóa h c Hóa h c là m t khoa h c v a th c nghi m v a lí thuy t

1.1.2 Nhi m v c a PPDHHH

1.1.2.1 MụcăđíchăvƠănhi m vụ c a môn Hóa h c

Cung c p và ti p thu n n h c v n Hoá h c ph thông,ăđ ng th i chú ý t i nhi m vụ giáo dục th gi iăquan,ăđ oăđ c và trí tu c a h c sinh

1.1.2.2 N i dung c a môn h c

Coi tr ng vai trò ch đ o c a các h c thuy t Hóa h căc ăb n,ătĕngăc ng

m căđ hi năđ i c aăcácăquanăđi m lí thuy t v Hóa h c,ătĕngăc ng th c nghi m, rènăkĩănĕngăth c hành và v n dụng ki n th c, tính th c ti n, m i liên h liên môn 1.1.2.3 Ph ngăpháp,ăph ngăti n và hình th c t ch c d y h c

PPDHHH ph i nghiên c u nh ngăph ngăphápăvƠăhìnhăth c t ch c d y h c

b oăđ m m căđ cao nh t tính t giác, tích c c và t l c c a h c sinh, phát tri n

h h ng thú h c t p,ă nĕngăl c sáng t o, góp phần c i ti nă ph ngăpháp,ăthi t b

gi ng d y phù h p v i n iădungăvƠăph ngăphápăd y h c m i

1.1.3 M i liên h c a PPDHHH v i các môn h c khác

C ăs ph ngăpháp lu n c a PPDHHH là tri t h c duy v t bi n ch ng và duy

v t l ch s Qua vi c d y hóa h c HS nh n th că đ c các ch t và bi n hóa c a chúng Nh ng qui lu t c a ch nghĩaăduyăv t l ch s cũngălƠănh ng qui lu t c a vi c

ch đ o vi c xây d ng lí lu n v PPDHHH theo th c ti năđ tăn căvƠăđ ng l i chính sách c aăĐ ng và NhƠăn c

PPDHHH g n bó chặt ch v i Tâm lí h c và Giáo dục h c,ăđặc bi t là Tâm lí

h căs ăph m và Lí lu n d y h căđ iăc ng

PPDHHH có m i liên h chặt ch nh t v i khoa h c Hóa h c N i dung và

ph ngăphápălu n c a khoa h c Hóa h c s xácăđ nh n iădung,ăph ngăphápăd y và

h c giáo trình Hóa h c,ădoăđóăxácăđ nh nh ngăđi măđặcătr ngăc a PPDHHH

PPDHHH v iăt ăcáchălƠăm t khoa h căđ c l p trong h th ng các khoa h c giáo dục, ch có th phát tri n v ng ch c trong m i liên h qua l i chặt ch v i các khoa h c khác

B mônăPPDHHHăraăđ i ch măh năsoăv i khoa h c Hóa h c Trong xã h i phong ki n, PPDHHH ch y u tìm cách nh i nhét cho h c sinh m t kh iăl ng s

ki n v các ch t hóa h c

Vi tă Nam,ă tr că nĕmă 1954ă ch m i có m t s sách giáo khoa Hóa h c bằng ti ng Vi t T nĕmă1956ăđưăcóăcácăsáchăgiáoăkhoaăHóaăh cătr ng ph thông

c p II, c păIIIăvƠăđưăcóăm t s bài vi t lẻ tẻ v gi ng d y Hóa h c.ăGiáoătrìnhăđầu tiên v môn h căđ c l p -PPDHHH- raăđ iănĕmă1962.ăSauăgầnă15ănĕm,ăt p giáo trình th hai v môn h c này m iăđ c xu t b n T p giáo trình v th c hành b mônăđ căhìnhăthƠnhăb căđầuănĕmă1965ăvƠăđ c hoàn ch nhăvƠoănĕmă1980

1.2.1.1 Nhi m vụ c a môn h c

Trang b choăng iăgiáoăviênăt ngălaiănh ng ki n th c,ăkĩănĕng,ăkĩăx oăc ă

b năsauăđơy:

- Hi u rõ nh ng nhi m vụ doăĐ ngăvƠăNhƠăn căđ raătrongălĩnhăv c phát tri n ngành Hóa h c và vai trò c a nó trong n n kinh t qu c dân, trong công cu c xây d ng và b o v đ tăn c

- Hi u bi t toàn di n và sâu s c nh ng nhi m vụ c a vi c d y h c Hóa h c

tr ng THCS, bi t th c hi n nhi m vụ d y ch , d yăng i và phát tri n ti m l c trí

tu h c sinh thông qua d y h c b môn Hóa h c

- V n dụng các ki n th c Tâm lí h c, Giáo dục h c, Tri t h c, các môn Hóa

h c thu căch ngătrìnhăCĐSPăđ d y t t môn Hóa h c tr ng THCS

- Có ki n th căvƠăkĩănĕngăxácăđ nh, l a ch n n i dung d y h c Hóa h c

tr ng THCS, bi tăphơnătíchăch ngătrình,ăsáchăgiáoăkhoaăvƠătƠiăli u tham kh o v Hóa h c l p 8, 9; bi t phân tích s phát tri n c a m t s ki n th căc ăb n nh t trong

ch ngătrìnhăHóaăh cătr ng THCS có liên h v iăch ngătrìnhăTHPT

- Bi t s dụngăcácăph ngăphápăd y h c phù h p v i mụcăđích,ăn i dung d y

h c và v i m i lo i bài lên l păđ đi u khi n quá trình nh n th c c a h c sinh

- Có ki n th căvƠăkĩănĕngăs dụng thí nghi m,ăcácăph ngăti n tr c quan, các

ph ngăti năkĩăthu t d y h c trong d y h c Hóa h c

- Có ki n th căvƠăkĩănĕngăso n bài, chuẩn b cho bài lên l p và th c hi n các giáo án

- Hi u bi t các nhi m vụ, n iă dung,ă ph ngă pháp,ă t ch c công tác ngo i khóa v Hóa h c và ti n hành công tác giáo dụcăh ng nghi p cho h c sinh

1.2.1.1 N i dung, c u trúc c a giáo trình

G m 2 phần: Lí thuy t và th c hành Phần lí thuy t: g m các bài gi ng v nh ng v năđ đ iăc ngăăc a PPDHHH,

ph ngă phápă d y h c nh ng v nă đ cụ th c a sách giáo khoa Hóa h că tr ng THCS

Phần th c hành: g m các bài thí nghi m th c hành, các bu i xêmina v bài

t p Hóa h c, v phơnătíchăch ngătrìnhăvƠăsáchăgiáoăkhoaăHóa h cătr ng THCS,

t p so n bài và t p gi ng

- Cần th c hi năđầyăđ ph ngăphápăh c t p đ i h c và áp dụng kiên trì vào vi c h c t p b môn: chú ý nghe gi ng và s dụngăgiáoătrình,ăcóăph ngăphápă

t h c, t nghiên c u

- Coi tr ng vi că rènă kĩă nĕngă d y h c và giáo dục thông qua b môn Coi

tr ng vi c liên h lí thuy t v i th c ti n d y h c Hóa h c cácătr ng THCS, d

ki n v n dụng nh ng lí lu năđưăh c vào th c t gi ng d y tr ng ph thông

- Có ý th c và b n b s uătầm,ătíchălũyădầnăcácăt ăli u nghi p vụ s ăph m, ghi chép s tay nghi p vụ s ăph m

1.3.ăPh ngăphápănghiênăc u khoa h c áp d ngătrongăph ngăphápăd y h c hóa h c

Trong ho tăđ ng th c ti n c aămình,ăng i giáo viên Hóa h c s ph i ti n hành công tác nghiên c u khoa h c khiăđiătìmănh ngăconăđ ng m i, nh ngăph ngă

ti n m iăđ gi i quy t có hi u qu h nănh ng nhi m vụ d y h c và giáo dục, khi

ng i giáo viên không ch ti p thu nh ngăđi u m i mẻ mà còn t ki m tra l i nhi u

đi u;ăđ ng th iăth ng xuyên phân tích công tác c a b n thân

1.3.2.1 Tênăđ tài

- Th hi n rõ n iădung,ăđ iăt ngăvƠătácăđ ng

- Cóăýănghĩaăth c ti n

1.3.2.2 Hi n tr ng

- Nêuăđ c hi n tr ng

- Xácăđ nhăđ c nguyên nhân gây ra hi n tr ng

- Ch n m tănguyênănhơnăđ tácăđ ng, gi i quy t

1.3.2.3 Gi i pháp thay th

- Mô t rõ ràng gi i pháp thay th

- Gi i pháp kh thi và hi u qu 1.3.2.4 V năđ nghiên c u, gi thuy t nghiên c u

- Trình bày rõ ràng v năđ nghiên c uăd i d ng câu h i

- Xácăđ nhăđ c gi thuy t nghiên c u

1.3.2.5 Thi t k

- L a ch n thi t k phù h p,ăđ m b o giá tr c a nghiên c u

1.3.2.6 Đoăl ng

- Xây d ngăđ c công cụ vƠăthangăđoăphùăh păđ thu th p d li u

- D li uăthuăđ căđ m b oăđ tin c yăvƠăđ giá tr 1.3.2.7 Phân tích d li u và bàn lu n

- L a ch n phép ki m ch ng th ng kê phù h p v i thi t k

- Tr l iărõăđ c v năđ nghiên c u

1.3.2.8 K t qu

- K t qu nghiên c u: Đã gi i quy tăđ c các v năđ đặtăraătrongăđ tƠiăđầy

đ , rõ ràng, có tính thuy t phục

- Nh ngăđóngăgópăc aăđ tài nghiên c u: Mang l i hi u bi t m i v th c

tr ng,ăph ngăpháp,ăchi năl c…

- Áp dụng các k t qu : Tri n v ng áp dụng t iăđ aăph ng,ăc n c, qu c

t …

1.3.2.9 Minh ch ng cho các ho tăđ ng nghiên c u c aăđ tài

K ho ch bài h c, bài ki m tra, b ng ki m,ăthangăđo,ăbĕngăhình…

1.3.2.10 Trình bày báo cáo

- ↑ĕnăb n vi t

- Báo cáo k t qu tr c h iăđ ng

Ví dụ tênăđ tài: S dụng phần m m mô ph ng flash nhằm làm tĕng h ng thú

và k t qu h c t p c a h c sinh khi h c ch ngă1ăắC u t o nguyên t ” môn Hóa

h c 10 tr ng THPT A

(1) Gi i pháp thay th : S dụng phần m m mô ph ng flash

(2) V năđ nghiên c u: Có 2 v năđ nghiên c u

Vi c s dụng phần m m mô ph ng flash trong d y h c ch ngă1ăắC u t o nguyên t ”ă môn Hóa h c có làm tăng hứng thú h c t p c a h c sinh l pă10ătr ng

A không?

Vi c s dụng phần m m mô ph ng flash trong d y h c ch ngă1ăắC u t o nguyên t ”ă môn Hóa h c có làm tăng kết quả h c t p c a h c sinh l pă10ătr ng A

không?

(3) Gi thuy t nghiên c u

Có, vi c s dụng phần m m mô ph ng flash trong d y h c ch ngă1ăắC u t o nguyên t ”ă môn Hóa h c s lƠmătĕngăhứng thú h c t p c a h c sinh

Có, vi c s dụng phần m m mô ph ng flash trong d y h c ch ngă1ăắC u t o nguyên t ”ă môn Hóa h c s lƠmătĕngăkết quả h c t p c a h c sinh

1 Traoăđ i v ph ngăphápăh c t p môn h c PPDHHH

2 Traoăđ i v m tăvƠiăđ tài, bài t p môn h c PPDHHH

3 Hưyănêuătênă1ăđ tƠiăắNghiênăc u khoa h căs ăph m ng dụng”ăvƠăhưyăch rõăđơuă là:

- Gi iăphápătácătácăđ ng

- V năđ nghiên c u

- Gi thuy t nghiên c u

Ch ngă2.ăNHI M V D Y H C HÓA H C TR NG TRUNG

2.1 Khái quát v nhi m v c a môn hóa h c và vi c d y h c hóa h c

tr ng trung h căc ăs

2.1.1.1 V trí, vai trò c a môn hóa h c trong vi c th c hi n mụcătiêuăđƠoăt o c a

tr ng THCS

- Mục tiêu c a giáo dục PT: giúp HS phát tri n toàn di n v đ oăđ c, trí tu ,

th ch t, thẩmămĩăvƠăcácăkĩănĕngăc ăb n nhằm hình thành nhân cách, chuẩn b cho

HS ti p tục h c lên hoặcăđiăvƠoăcu c s ngălaoăđ ng, xây d ng và b o v t qu c

- Mục tiêu chung c a giáo dục THCS: c ng c và phát tri n nh ng k t qu

c a giáo dục Ti u h c, ti p tục hình thành nhân cách cho HS, có h c v n ph thông

c ăb n, có nh ng hi u bi t cần thi t v kĩăthu tăvƠăh ng nghi păđ có th ti p tục

h c THPT, trung h c chuyên nghi p, h c ngh hoặcăđiăvƠoăcu c s ngălaoăđ ng

- H c xong THCS, h c sinh có nh ngănĕngăl c:ănĕngăl c thích ng, t ch ,

t l pătrongălaoăđ ng, trong cu c s ng và hòa nh p v iămôiătr ng ngh nghi p, nĕngăl căhƠnhăđ ng, ng x , nĕng l c t h c…

- Nhi m vụ c a môn hóa h c:

(1) ĐƠoăt o ngh có chuyên môn v Hóa h c phục vụ cho s phát tri n kinh t xã

h i,ăđặc bi t cho ngànhhóa h c c a đ tăn c

(2) Góp phần vào vi căđƠoăt o chung cho ngu n nhân l c, coi h c v n Hóa h cănh ă

m t b ph n h tr

(3) Góp phần phát tri n nhân cách, giúp cho th h côngădơnăt ngălaiăcóăýăth c v vai trò Hóa h cătrongăđ i s ng, s n xu t, hình thành các giá tr t ăt ng,ăđ oăđ c,

l i s ng phù h p v i mục tiêu giáo dục chung và thích h p v iătrìnhăđ l a tu i c a

HS

2.1.2.1 Nhi m vụ trí dục c a môn Hóa h c b c THCS

- HSăcóăđ c m t h th ng ki n th căc ăb n v Hóa h c: nh ng khái ni măc ă

b n,ăđ nh lu t, h c thuy t, m t s ch t hóa h c quan tr ng

- Hình thành m t s kĩănĕngăthaoătácăv i ch t hóa h c, v i thi t b hóa h c

đ năgi n Bi t quan sát và gi i thích m t s hi năt ng hóa h c trong t nhiên, bi t

gi i bài toán Hóa h c theo công th c và ph ngătrìnhăhóaăh c

- Cung c p m t s khái ni măđ năgi n v kĩăthu t t ng h p và ngh nghi p hóa h c

2.1.2.2 Nhi m vụ phát tri nănĕngăl c nh n th c cho HS

- Phát tri nănĕngăl căquanăsát,ătríăt ngăt ng khoa h c

- Rèn luy nă cácă thaoă tácă t ă duy:ă phơnă tích,ă soă sánh,ă đ i chi u, khái quát hóa…và các hình th căt ăduy:ăphánăđoán,ăsuyălíăquiăn p, di n d ch…Phát tri nănĕngă

l căt ăduyălogicăvƠăt ăduyăbi n ch ng

- Xây d ngăchoăHSănĕngăl c t h c, t nghiên c u và óc sáng t o

- Phát hi n và b iăd ngăcácăHSăcóănĕngăkhi uăđ i v i b môn

2.1.2.3 Nhi m vụ giáo dục

- Hình thành th gi i quan duy v t bi n ch ng

- Giáo dụcăđ oăđ c, xây d ngăt ăcáchăvƠătrách nhi m công dân

Quan h r t chặt ch : Quaăconăđ ng trí dục giúp phát tri nănĕngăl c nh n

th c và giáo dụcăt ăt ngăđ oăđ c.ăĐ c dục là k t qu t t y u cho s hi u bi t

2.2 Vai trò c a hóa h c trong vi c hình thành th gi i quan duy v t bi n

2.2.1 Hình thành th gi i quan duy v t bi n ch ng

2.2.1.1 Th gi i là v t ch t

- Theo tri t h c: V t ch tăđ c coi là th c ti n khách quan, trong hóa h c

đ aăraăkháiăni m v ch t,ăđơyălƠă1ăd ngăc ăb n c a v t ch t,ăđ c hình thành cho

h c sinh t THCS, h c sinh bi t rằng trong t nhiên có r t nhi u ch t khác nhau

B n ch t v t ch t c a các ch t là ch chúng do nguyên t và phân t t o nên

- Tính th ng nh t v t ch t c a th gi i : Nh ng phân t c a m t h p ch tăđ u

do các nguyên t c a nh ng nguyên t nh tăđ nh h p thành, dù phân t đóă b t kì đơu.ăKhiănghiênăc uăđ nh lu t tuần hoàn, b ng tuần hoàn các nguyên t hóa h c và

c u t o nguyên t , h c sinh s bi t rằng các nguyên t hóa h căkhôngăđ c l p, tách

r i nhau mà liên quan m t thi t v i nhau, nằm chung trong m t s th ng nh t

- S v năđ ng c a v t ch t: Hi năt ng hóa h c hay ph n ng hóa h c là

d ng v năđ ng hóa h c c a v t ch t.ăLúcăđầu HS ch m i hi u rằng hi năt ng hóa

h c là s bi năđ i c a ch t này thành ch tăkhác,ăsauăđóăs bi t rằng b n ch t c a

nh ng bi năđ iăđóălƠăs v năđ ng c a các nguyên t , là s chuy năđ ng c a các electron hóa tr , là s tác dụng c aăcácăionămangăđi n trái d u

2.2.1.2 Các qui lu t c a phép bi n ch ng

a Quy lu t th ng nh tăvƠăđ u tranh c a các mặtăđ i l p

B ng tuần hoàn các nguyên t hóa h c th hi n rõ r t quy lu t th ng nh t và

đ u tranh c a các mặtăđ i l p Nh ng nguyên t hóa h căcóăđặc tính r t khác nhau,

đ i l p nhau, t p h p thành m t th th ng nh t Trong cùng m t chu kì: b tăđầu t

m t kim lo iăđi n hình và k t thúc là nh ngăphiăkimăđi n hình và các khí hi m Trong cùng m t nhóm: Các nguyên t v a có tính ch t gi ng nhau, v a th hi n tínhăđ i l p nhau Ví dụ: Nhóm halogen là nhómăphiăkimăđi năhìnhănh ngănh ng nguyên t cu i nhóm b tăđầu th hi n tính kim lo i

b Qui lu t chuy n hóa t nh ngăthayăđ i v l ng bi năđ i thành nh ngăthayăđ i v

ch tăvƠăng c l i

Ĕng-ghen phát bi u: ắHóa h c có th g i là khoa h c c a nh ng bi năđ i v

ch t và c a các v t, x y ra do nhăh ng c a nh ng bi năđ i v thành phầnăđ nh

l ng”

Ví dụ: Kimăc ng,ăthanăchì,ăm hóngăđ u do các nguyên t cacbon t o thành

nh ngăcóăc u t o khác nhau nên có các tính ch t khác nhau Khí CO2 khôngăđ c

nh ngăCOăr tăđ c

Đ nh lu t tuần hoàn các nguyên t hóa h c là bi u hi n rõ nh t c a qui lu t

bi n ch ng ắl ng đ i ch tăđ i”.ă↑íădụ: Trong m t chu kì theo chi uătĕngădần c a

đi n tích h t nhân tính kim lo i gi m dầnătínhăphiăkimătĕngădần S tĕng dần t ng

đ năv đi n tích h t nhân (bi năđ i v l ng) dẫnăđ n s xu t hi n nguyên t m i có

nh ng tính ch t khác (bi năđ i v ch t)