ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN KHOA TRIẾT HỌC BÁO CÁO THỰC TẬP THỰC TẾ CUỐI KHÓA ĐỀ TÀI: DI SẢN KIẾN TRÚC ĐỒ THỊ CỔ VÀ VẤN ĐỀ BẢO T
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN
KHOA TRIẾT HỌC
BÁO CÁO THỰC TẬP THỰC TẾ CUỐI KHÓA
ĐỀ TÀI:
DI SẢN KIẾN TRÚC ĐỒ THỊ CỔ
VÀ VẤN ĐỀ BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ
DI SẢN VĂN HÓA Ở PHỐ CỔ HỘI AN
Sinh viên thực hiện: Lưu Tống Khánh Linh
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN
KHOA TRIẾT HỌC
BÁO CÁO THỰC TẬP THỰC TẾ CUỐI KHÓA
ĐỀ TÀI:
DI SẢN KIẾN TRÚC ĐỒ THỊ CỔ
VÀ VẤN ĐỀ BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ
DI SẢN VĂN HÓA Ở PHỐ CỔ HỘI AN
Sinh viên thực hiện: Lưu Tống Khánh Linh
Mã số sinh viên: 1656070050
Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học
Trang 3MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 4
PHẦN NỘI DUNG 6
CHƯƠNG 1: KHÁT QUÁT VỀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ NHỮNG DI SẢN VĂN HÓA Ở PHỐ CỔ HỘI AN 6
I LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA PHỐ CỔ HỘI AN: 6
1.1 Thời kì Tiền Hội An: 6
1.2 Thời kì hình thành và phát triển thịnh vượng của Hội An: 7
1.3 Thời kì suy vong của phố cổ Hội An: 8
II KIẾN TRÚC ĐÔ THỊ CỔ - DI SẢN VĂN HÓA ĐẶC SẮC CỦA PHỐ CỔ HỘI AN: 9
2.1 Khái quát về kiến trúc đô thị cổ Hội An: 9
2.2 Những đặc điểm kiến trúc đặc sắc của Phố cổ Hội An: 10
CHƯƠNG 2: PHỐ CỔ HỘI AN – PHÁT TRIỂN DU LỊCH TỪ NHỮNG GIÁ TRỊ DI SẢN GẮN LIỀN VỚI VIỆC BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA 15
I TÁC ĐỘNG CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN DU LỊCH VỚI PHỐ CỔ HỘI AN 15 II VẤN ĐỀ BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA Ở PHỐ CỔ HỘI AN: 17
2.1 Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa đi đôi việc đảm bảo điều kiện an sinh xã hội và phát triển du lịch: 17
2.2 Nêu cao vai trò của cộng đồng trong việc bảo tồn, phát huy bền vững những giá trị di sản văn hóa của phố cổ Hội An: 19
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 21
Trang 4Tồn tại và phát triển trong xu hướng xã hội ngày càng hiện đại, Hội An vẫn giữ nguyên cho mình bản chất rất “Hội An” – một khu đô thị cổ trầm mặc, yên bình, hoài niệm nhưng không hề “cũ”, không hề lạc hậu Hội An gây ấn tượng với những người khách lần đầu ghé đến với những cái rất riêng biệt mà chỉ nơi đây mới có, từ không gian đô thị cổ với quần thể kiến trúc đặc sắc, từ những nét văn hóa, lối sống sinh hoạt cộng đồng, từ ẩm thực, từ những con người Hội An hiền lành, thân thiện… Song, để giữ nguyên những giá trị di sản này nguyên vẹn
những giá trị gốc thật sự không hề dễ dàng, cũng như việc tận dụng những giá trị
di sản ấy để tạo động lực phát triển du lịch, đóng góp cho kinh tế và đời sống, xã hội của thành phố Hội An
Từ những nghiên cứu về kiến trúc phố cổ Hội An, và vấn đề phát triển du lịch gắn liền với việc bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa ấy, tôi muốn hiểu rõ hơn
về giá trị mà những di tích kiến trúc này đang nắm giữ, để trả lời cho câu hỏi vì sao nói Hội An là một bảo tàng sống về kiến trúc, đô thị cổ Thông qua việc bảo tổn và phát huy giá trị di sản để phần nào hiểu thêm tầm quan trọng của những di sản ấy, đóng góp của những di sản này đối với ngành du lịch nói riêng và kinh tế nói chung Hiểu thêm về những di sản văn hóa mang đậm bản chất dân tộc để thêm trân quý đất nước của chúng ta, một đất nước với nền văn hóa tốt đẹp và rất lâu đời
Trang 52 Mục đích và phương pháp nghiên cứu:
Mục đích:
+ Tìm hiểu lịch sử hình thành và phát triển của phố cổ Hội An
+ Tìm hiểu, khái quát những di sản và giá trị những di sản văn hóa ở phố cổ Hội An
+ Làm rõ đóng góp về phát triển du lịch từ việc khai thác giá trị văn hóa từ
di sản, đồng thời gắn với việc bảo tồn, duy trì di sản và vai trò của cộng đồng
Phương pháp nghiên cứu:
+ Phương pháp nghiên cứu tài liệu
+ Phương pháp tiếp cận trực tiếp, quan sát đối tượng nghiên cứu – cụ thể đối tượng nghiên cứu là những di tích di sản văn hóa ở phố cổ Hội An
3 Đóng góp của đề tài:
Thông qua đề tài này để thấy rõ hơn từ những giá trị không chỉ ở văn hóa, lịch sử, nghệ thuật của những di sản của phố cổ Hội An mà còn là sức ảnh hưởng và tiềm năng phát triển du lịch, thúc đẩy kinh tế của địa phương từ những di sản văn hóa đó, song từ đề tài giúp nhìn nhẫn rõ hơn những vấn đề về công tác bảo tồn và tiềm năng phát huy giá trị di sản ở phố cổ Hội An trong thời gian qua cũng như trong hiện tại
4 Bố cục:
Ngoài phần mở đầu, đề tài có 2 chương, 4 tiết, 7 tiểu tiết và phần danh mục tài liệu tham khảo
Trang 6PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: KHÁT QUÁT VỀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ NHỮNG DI
SẢN VĂN HÓA Ở PHỐ CỔ HỘI AN
I LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA PHỐ CỔ HỘI AN:
Phố cổ Hội An – hay còn gọi là khu đô thị cổ Hội An- nằm ở khu vực hạ lưu song Thu Bồn, cách thành phố Đà Nẵng khoảng 300km Nơi đây vẫn giữ nguyên vẹn những giá trị cổ xưa Trước khi có tên là “Hội An”, vào thể kỉ II trước công nguyên, mảnh đất phổ cổ này nằm trong địa bàn phần bổ của nền văn hóa cổ Sa Huỳnh, sau này cũng chính là cảng thị quan trọng của Champa từ thế kỉ II đến thế kỉ XV Thời
kì nay được gọi là thời kì “Tiền Hội An”
1.1 Thời kì Tiền Hội An:
Trong suốt thời kì nay, nơi đây tồn tại hai nền văn hóa cổ lớn là “văn hóa Sa Huỳnh” và “văn hóa Champa” Những di chỉ khảo cổ bị vùi lấp sau này được các nhà khảo cổ Pháp phát hiện và riêng trong khu vực Hội An đã có hơn 50 di chỉ khảo cổ, phần lớn tập trung ở khu vực sông Thu Bồn cũ Đồng thời, họ tìm được những đồng tiền cổ của nhà Hán Trung Quốc, những vật dụng bằng sắt được xác định của thời Tây Hán đã ngấm ngầm khẳng định rằng nơi đây từ xa xưa đã có những giao dịch ngoại thương Tuy không xác định được dấu tích của thời kì đầu hay giữ của văn hóa Sa Huỳnh, nhưng nền văn hóa này đã từng tồn tàn và phát triển rất phồn vinh ở mảnh đất Hội An cổ này
Tiếp nối với nền văn hóa Sa Huỳnh là nền văn Hóa Champa vào thế kỉ II đến thế kỉ XIV Lúc bấy giờ Hội An có tên gọi là “Lâm ấp Phố” – là một thương cảng lớn và quan trong của nhà nước Champa, thu hút rất nhiều thương thuyền
từ Ấn Độ, Ba Tư, Trung Quốc đến trao đổi, mua bán hàng hóa Mặt hàng giao thương chủ yếu là tơ tằm, ngọc trai, vàng, trầm hương,… Chiêm cảng Lâm ấp này trong một thời gian dài, nó đóng vai trò quan trong nhất trong việc tạo nên
Trang 7sự hung thịnh của kinh thành Trà Kiệu – Kinh đô Simhapura của Champa, đồng thời tạo nên sự phát triển thịnh vượng của trung tâm tôn giáo tín ngưỡng Thánh địa Mỹ Sơn Từ những dấu tích vẫn còn tồn tại khá nguyên vẹn cho đến bây giờ như những giếng nước, pho tượng Chăm, những mảnh vỡ thủy tinh màu của khu vực Trung Đông, Nam Ấn Độ, những mảnh gốm sứ Trung Quốc,… có thể thấy được nơi đây từng tồn tại một Chiêm cảng lớn với hoạt động giao thương mua bán, mậu dịch hàng hải đầy phồn thịnh
1.2 Thời kì hình thành và phát triển thịnh vượng của Hội An:
Sau sự kiện năm 1603, vua Champa là Chế Mân, để lấy được công chúa Huyền Trân của nhà Trần đã phải dâng hai châu Ô và châu Lý làm sính lễ, vì vậy hai vùng này trở thành lãnh thổ của Đại Việt Khi này, phần lớn dân cư ở đây vẫn đa số là người Champa, người Việt chỉ chiếm thiểu số Đến năm 1402, Thái thượng hoàng Hồ Quý Ly ban lệnh cho đánh chiếm Chiêm Thành, song cho người Việt di dân đến đây sinh sống, lập nghiệp và dần hình thành nên các làng
xã ở Hội An nói riêng, cũng như ở Quảng Nam nói chung
Vào thế kỉ XVI, khi đất nước đang nằm dưới sự trị vì của nhà Lê sau đó bị Mạc Đăng Dung cướp ngôi, thành lập nên nhà Mạc vào năm 1527, cho đến năm
1533, Nguyễn Kim nhân danh nhà Lê, tập hợp binh sĩ đứng lên chống lại nhà Mạc Năm 1545, Nguyễn Kim qua đời, song trao lại quyền hành cho con rể là Trịnh Kiểm, từ đó dòng họ Nguyễn Kim cũng dần suy tàn Con trai thứ của Nguyễn Kim là Nguyễn Hoàng đã quyết đỉnh rời khỏi vùng đất dòng họ Nguyễn, cùng gia quyến và binh lính của mình tiến vào vùng Thuận Hóa và từ sau năm
1570, Nguyễn Hoàn nắm giữ quyền trấn thủ Quảng Nam Ông xây dựng thành lũy kiên cố, ra sức phát triển kinh tế và mở rộng giao thương buôn bán với nước ngoài, nhờ đó, Hội An được tái phồn vinh và trở thành thương cảng quốc tế lớn nhất Đông Nam Á lúc bấy giờ
Và năm 1567, nhà Minh ở Trung Quốc xóa bỏ chính sách Bế quan tỏa cảng, cho hoạt động lại giao thương mua bán, tuy nhiên nhà Minh vẫn cấm xuất khẩu
Trang 8các nguyên liệu quan trọng cho Nhật Bản Điều này bắt buộc Mạc phủ Tokugawa điều lệnh cho các thuyền buôn Châu Ấn cập bến các thương cảng ở vùng Đông Nam Á để thu mua lại những nguyên liệu của Trung Quốc ở các bến cảng ấy Nơi mà các thuyến buôn ấy cập bến nhiều nhất là Hội An, những thương nhân Nhật Bản họ mua bán những món đồ gia dụng tại Hội An để mua lại trầm hương,
tơ lụa, dần dà họ bắt đầu định cư sinh sống tại nơi đây để thuận tiện hơn cho việc giao thương này Đến năm 1617, phố Nhật Bản ở Hội An được hình thành và phát triển Tuy nhiên, một thời gian sau đó do chính sách bế quan tỏa cảng của Mạc phủ Tokugawa cùng với sự đàn áp của chúa Nguyễn với những người công giáo Nhật Bản khiến hoạt động mua bán của Nhật Bản tại Hội An bị ảnh hưởng trầm trọng, người Nhật bản ở nơi đây cũng ít dần Giai đoạn giữa thế kỉ XVII, nhà Minh của Trung Quốc thất thủ, rất nhiền người Hoa đã đến miền Trung nước
ta để định cư Ở Hội An cũng vậy, người Hoa chuyển đến ngày một đông và dần thay thế người Nhật nắm quyền buôn bán
1.3 Thời kì suy vong của phố cổ Hội An:
Đến thế kỉ XVIII, đất nước rơi vào chiến tranh, ở niềm Nam là cuộc khởi nghĩa Tây Sơn, phía miền Trung thì chúa Trịnh thâu tóm toàn bộ tỉnh Quảng Nam và cho đập phá toàn bộ những công trình có giá trị thương mại, chỉ chừa lại những công trình tín ngưỡng Lúc ấy, người Việt ở Hội An, những người quan trọng của dòng họ Nguyễn và những thương nhân, những người Trung Quốc giàu có bắt đầu di cư vào Sài Gòn – Chợ Lớn, để lại Hội An tiêu tàng Khoảng năm năm sau đó, những người Việt và người Hoa ở lại đây mới bắt đầu dần khôi phục Hội An từ đống tro tàn, tuy nhiên hoạt động mua bán không còn được như trước Họ xây dựng lại đường xá, nhà cửa theo lối kiến trúc của người Việt và người Hoa, vì thế vô tình làm mất đi vết tích của những khu phố Nhật Bản ở Hội
An
Thế kỉ XIX, khi người Pháp đến Việt Nam xây dựng nên cảng biển Đà Nẵng, thu hút rất nhiều người buôn bán giàu có ở Hội An đến đây sinh sống, làm việc Cùng với sự bồi lấp của cửa sông Thu Bồn, khiến các con thuyền không thể cập
Trang 9bến, điều này khiến có Hội An dần mất đi vị thế của một thương cảng mua bán, trao đổi lớn mạnh Đến thế kỉ XX, dù không còn là cảng thị quan trọng, nhưng Hội An vẫn là thủ phủ của tỉnh Quảng Nam, giữ vai trò quan trọng trong hệ thống chính trị, quân sự của tỉnh Tuy nhiên khi tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng được thành lập vào năm 1976, thành phố Đà Nẵng trở thành tỉnh lỵ của tỉnh mới, Hội An rơi vào một thời kỳ bị quên lãng Có thể nói là may mắn, chính vì sự lãng quên này
mà dưới sự thay đổi của lịch sử, Hội An đã không bị tác động và biến dạng bởi quá trình đô thị hóa mạnh mẽ ở Việt Nam vào thế kỉ XX
II KIẾN TRÚC ĐÔ THỊ CỔ - DI SẢN VĂN HÓA ĐẶC SẮC CỦA PHỐ CỔ HỘI AN:
2.1 Khái quát về kiến trúc đô thị cổ Hội An:
Khu phố cổ Hội An với giá trị văn hóa truyền thống thể hiện qua di tích quần thể kiến trúc Xét về mặt lịch sử hình thành và phát triển của cảng thị Hội An có khoảng thời gian tới hơn 2000 năm, tuy nhiên quán trình diễn ra các hoạt động giao thương, buôn bán, giao lưu kinh tế - văn hóa dưới thời Việt cảng từ thế kỉ XVI đến thế XIX đã tạo điều kiện cho Hội An lĩnh hội nhiều yếu tố nghệ thuật truyền thống và nước ngoài, qua thời gian chắt lọc, dần dần Hội An tạo nên một nét đẹp riêng mà chỉ có ở nơi đây Những giá trị đó thể hiện gần như rõ nét qua quần thể kiến trúc đặc sắc bao gồm hàng trăm ngôi nhà và các công trình kiến trúc tôn giáo, tín ngưỡng Hội An nổi tiếng với lối kiến trúc điển hình về thương cảng truyền thống ở khu vực Đông Nam Á vẫn còn giữ nguyên giá trị cho đến hiện nay Nói về quần thể kiến trúc ở phố cổ Hội An, đây là sự kết hợp hài hòa giữa phong cách kiến trúc Việt Nam cùng với Nhật – Hoa – Châu Âu, sự lồng ghép những giá trị dân tộc với nước ngoài thông qua những gian nhà, bày trí, cấu trúc tạo nên sự độc đáo, đa dạng mà những người đến nơi đây có thể nhìn thấy
rõ nét và cảm nhận chân thật nhất khi dạo quanh những con đường nhỏ, những khu phố nằm đan xen hình bàn cờ ở phố cổ Hội An Cố kiến trúc sư người Ba Lan – Kazimiers Kwaitkowski từng nhận xét: “Vẻ đẹp không trùng lặp chứa đựng trong các phố phường lịch sử, sự phong phú của kiến trúc, sự hoàn hỏa của
Trang 10nghệ thuật chạm khắc trong nội thất của các di tích kiến trúc tạo nên cho phố cổ Hội An những đặc điển nổi bật trong một không gian riêng biệt
Loại hình kiến trúc ở phố cổ Hội An trên cơ bản có thể chia thành 3 hình thức: Đầu tiên là hình thức kiến trúc của các công trình tín ngưỡng, gồm các đình, chùa, nhà thờ tộc, lăng miếu, mộ cổ,… Được lĩnh hội nhiều giá trị văn hóa phương Đông, từ các nền văn hóa phía Đông Nam Á mà hình thức kiến trúc tín ngưỡng ở Hội An sẽ có sự giao thõa đa đạng và rõ rệt Loại hình thứ hai là các công trình bảo vệ là những tòa thành cổ bao bọc, hiện hình thức công trình này
di tích chỉ còn lại đoạn thành Thanh Chiêm Hình thức thứ ba, cũng là hình thức đặc sắc nhất, đây là yếu tố tạo nên nét độc đáo cho quần thể kiến trúc Hội An nhờ mật độ di tích còn giữ được hiện trạng khá lớn và cũng là yếu tố tạo nên giá trị đô thị cổ ở nơi đây – đó là các công trình dân sự như nhà ở, các con đường, hẻm nhỏ hẹp, cầu đường, các khu chợ Nhà ở ở Hội An có hai loại là: Nhà rường
và nhà Phố Nhà rường mang đậm chất truyền thống nhà cổ của Việt Nam, thường được xây thành hai gian nhà, có ba ngái và được lợp ngói, xung quanh
sẽ có sân lát gạch và vườn cây Còn nhà phố ở Hội An có cấu trúc “nhà ống” dài vài chục mét, hai mặt nhà sẽ tiếp giáp với đường phố hoặc một mặt giáp đường, mặt kia tiếp giáp với bờ sông Loại nhà phố này thường được các thương buôn người Hoa, người Việt sinh sống, vì vậy phong cách, nội thất nhà thường hơi hướng văn hóa Trung Hoa Sau này, những công trình của người Pháp xuất hiện, đồng thời đem lại những nét hiện đại xen lẫn vào tổng thể kiến trúc của Hội An tạo nên sự đa dạng
2.2 Những đặc điểm kiến trúc đặc sắc của Phố cổ Hội An:
Ở Hội An, điểm gây ấn tượng dễ bắt gặp nhất đó là những dãy nhà cổ xây sát nhau, đồng đều về chiều cao và gam màu trầm, cổ kính Nhà phố ở Hội An thường xây thành hai gian nhà và có ba nếp nhà tiếp nối nhau: đầu tiên là nếp nhà chính - ở đây thường là nơi để hàng hóa, khu vực để mua bán nếu chủ nhà
là thương buôn Tiếp đến sẽ có một khoảng sân tránh nắng và nối đến nếp nhà thứ hai Nếp nhà thứ hai là nơi sinh sống hoặc là kho hàng hóa Cuối cùng, nếp nhà thứ ba là khoảng sân phía sau nhà, có nhà bếp, giếng nước, các công trình
Trang 11phục khác… vì vậy, thoạt nhìn những ngôi nhà ống thấy khá nhỏ bé, nhưng chứa đựng cả một không gian dài rộng bên trong Song, xét về cấu trúc, nội thất bên trong những căn nhà, có một đặc điểm rất riêng biệt ở Hội An nhưng không phải
ai cũng để ý và nhớ đến, đó là hệ thống vì, kèo Các vì, kèo trong nhà ở của người dân nơi đây có nguồn gốc từ phía nam Trung Hoa, tuy nhiên nét kiến trúc Trung Hoa này lại không mâu thuẫn hay gây sự đối chọi với tổng thể kiến trúc nhà ở Việt Nam, thay vào đó, các tình tiết, cấu trúc này lại hòa quyện với nhau rất nhịp nhàng và tạo nên thứ phong cách riêng biệt: “phong cách Hội An” Họ thường dung vì vỏ cua, vì trính chồng trụ đội là chủ yếu, đặc biệt là vì vỏ cua được xem như một bộ phận không thể tách rời trong lối kiến trúc nhà ở đặc trưng của Hội
An Trong các công trình kiến trúc ở Khu phố cổ Hội An, kiểu vì vỏ cua và vì trính chồng trụ đội được xử lý khá tinh tế, vừa nhằm giảm bớt tính nặng nề về công năng của các cấu kiện kiến trúc, vừa tạo ra những giá trị thẩm mỹ độc đáo Thông thường, không gian có hệ vì trính chồng trụ đội, vỏ cua được chủ nhà sử dụng làm nơi tiếp khách, nơi thỏa mãn những nhu cầu của đời sống tinh thần Phần không gian này kết hợp với những bày trí tại sân trời (bình phong, chậu hoa cây cảnh, hồ cá ) tạo nên một thế giới thiên nhiên riêng của chủ nhà
Không thể tách rời với hệ thống vì, kèo của Hội An đó chính là mái ngói nhà truyền thống Khi lợp ngói nhà họ sử dụng triết lý âm dương hòa hợp khi đầu tiên sẽ được lợp hướng lên, lớp ngói tiếp theo sẽ úp xuống tạo thành những đường kẻ dọc theo chiều nghiêng của mái Hệ thống mái nhà ở Hội An cũng rất khác biệt so với các khu vực khác ở Việt Nam, độ dốc của mái sẽ là 50%, vì vậy mái nhà sẽ có độ dốc khá nhỏ, một số nhà có thể thấy mái gần như nằm ngang Cùng với triết lý âm dương này, xuất hiện một điểm nhấn ở mỗi ngôi nhà trong phố cổ Hội An, tuy không quá xa lạ nhưng có thể nói rằng, chỉ ở Hội An mới có nhiều đến vậy Đó là những chiếc “ Mắt cửa” có trên cánh cửa chính đi vào ngôi nhà, hầu hết các ngôi nhà ở đây đều có hai chiếc mắt cửa đặt đối xứng với nhau, với những họa tiết được khắc họa bên trên, có thể là hình bát quát, hình chữ
“Phúc”, hình cánh hoa,… Kể về những chiếc mắt cửa này thì có khá nhiều sự tích, khá nhiều cách lí giải về ý nghĩa của chúng nhưng ý nghĩa chung thì hai