Ebook Tác động của dư luận xã hội đối với ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở: Phần 2

Các tầng lớp xã hội sẽ không thể đưa ra các phán xét đánh giá đúng đắn về các sự kiện, hiện tượng pháp lý nếu thiếu kiến thức, hiểu biết pháp luật... dụ điển hình cho tì[r]

Chướng ba

TÁC DỘNG CÙA DƯ LUẬN XÃ HỘI D ồi vón Ý THỨC PHÁP LUẬT CỦA BỘI NGŨ CÁN BỘ CÂP c ơ s ả• • •

I- CÁC YỂU T ố ẢNH HƯỞNG TỚI s ự TÁC ĐỘNG CỦA DƯ LUẬN XÃ HỘI ĐỐI VỚI Ý THỨC PHÁP LUẬT

CỦA ĐỘI NGŨ CÁN Bộ CẤP c ơ SỞ

Quá trình dư luận xã hội tác động đến ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở chịu sự ảnh hưởng,

chi phối của rất nhiều yếu tố5 bao gồm các yếu tô chủ

quan và các yếu tố khách quan Sự phân chia các yếu

tố khách quan và chủ quan chỉ mang ý nghĩa tương đối; bởi lẽ, trong nhiêu trường hợp, các yếu tô này thường nằm trong sự đan xen, hòa quyện và có quan

hệ mật thiết với nhau Mặt khác, sự ảnh hưởng của mỗi yếu tố trong quá trình tác động cũng có tính chất

và mức độ khác nhau Điểu đó giúp giải thích tại sao, cùng trong một điểu kiện, hoàn cảnh như nhau, có người chịu tác động, lại có người không chịu tác động của dư luận xã hội; cùng là sự tác động của dư luận xã hội, song, có người chịu tác động ít, có người chịu tác

179

động nhiều; hoặc, sự tác động ở nơi này lại mạnh mẽ hơn ở nơi khác

1 Các yếu tố chủ quan

ở đây, các yếu tố chủ quan được hiểu là các yếu tó

tồn tại bên trong mỗi cá nhân, chi phối ý thức, tư tưởng, hành vi của mỗi người; từ đó, ảnh hưởng đến cái cách

mà cá nhân đưa ra các phán xét đánh giá, dẫn tới sự hình thành dư luận xã hội; ảnh hưởng tối tính chất, khuynh hưống và chiều sâu trong các nhận định của cá nhân về một vấn đề, sự kiện, hiện tượng xã hội nào đó xảy ra trong xã hội; đến lượt mình, ảnh hưỏng tới sự tác động của dư luận xã hội đối với ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở v ề cơ bản, các yếu tố chủ quan tác động đến ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở bao gồm trình độ học vấn và các nhân tố tâm lý

1.1 Ảnh hưởng của trình độ học vấn

Trình độ học vấn là khái niệm chỉ hệ thống những tri thức, hiểu biết về tự nhiên, xã hội, về chính bản thân con người mà mỗi cá nhân tiếp nhận và tích lũy được trong quá trình tham gia học tập, nghiên cứu ỏ những cấp học, bậc học nhất định thuộc nền giáo dục của một quốc gia Trình độ học vấn là khái niệm có nội hàm rất rộng, trong đó bao hàm cả trình độ hiểu biết xã hội nói chung và trình độ hiểu biết pháp luật nói riêng Trong phạm vi các nội dung mà dư luận xã hội phản ánh có liên quan đến các vấn đề pháp luật, đến hoạt

180

động chuyên môn và ý thức pháp luật của đội ngũ cán

bộ cấp cơ sở, trinh độ hiểu biết pháp luật của người dân

có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến sự hình thành dư luận

xã hội và tác động không nhỏ đến ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ này

Quá trình hình thành dư luận xã hội là một quá trình mang tính trí tuệ nên trình độ hiểu biết pháp luật của người dân trên địa bàn (vói tư cách chủ thể của dư luận xã hội) có ảnh hưởng lớn đến sự phán xét đánh giá của họ về công việc chuyên môn của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở Các tầng lớp xã hội sẽ không thể đưa

ra các phán xét đánh giá đúng đắn về các sự kiện, hiện tượng pháp lý nếu thiếu kiến thức, hiểu biết pháp luật Tính chất đúng hay sai, mức độ sâu sắc hay hời hợt, khuynh hướng tán thành hay phản đối trong nội dung phản ánh của dư luận xã hội về các vấn đề pháp lý cũng phụ thuộc vào trình độ tri thức, hiểu biết pháp luật của công chúng Nếu đa số người dân có trình độ hiểu biết nhất định về pháp luật thì họ sẽ tích cực tham gia vào việc đánh giá các sự kiện pháp lý đang diễn ra, đánh giá công việc chuyên môn của cán bộ cấp

cơ sở theo đúng bản chất vốn có của chúng dựa trên các chuẩn mực pháp lý; nhờ đó, dễ đi đến thống nhất ý kiến chung, tạo nên dư luận xã hội đúng đắn, hợp lý Đây là điều kiện thuận lợi cho sự hình thành những luồng dư luận xã hội phản ánh đúng thực chất các vấn

đề pháp luật xảy ra trên địa bàn, ảnh hưỏng tích cực tới ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở

181

Những nội dung được dư luận xã hội phản ánh đúng thì cấp ủy, chính quyền các cấp cần tập trung giải quyết dứt điểm, thưởng phạt công minh, tạo được niềm tin cho nhân dân Qua đó, mỗi cán bộ cấp cơ sỏ cũng phải nghiêm túc nhìn nhận lại chính mình, khắc phục những sai sót, khuyết điểm, phát huy những mặt mạnh, ưu điểm nhằm thực hiện công tác chuyên môn ngày càng tốt hơn, đáp ứng được mong mỏi của nhân dân Khi người dân có trình độ hiểu biết nhất định về pháp luật thì đội ngũ cán bộ cấp cơ sở bát buộc cũng phải nâng cao trình độ hiểu biết pháp luật của chính mình Điều đó cũng có nghĩa là, họ cần có ý thức pháp luật ở trình độ cao hơn

Ngược lại, những người dân có rất ít hoặc không có kiến thức, hiểu biết về pháp luật thường ít hoặc không tham gia bàn luận về các sự kiện pháp lý, bởi vì họ không có các “chuẩn mực pháp lu ật” làm cơ sở cho việc đưa ra các phán xét đánh giá của mình Những người dân thiếu hiểu biết về pháp luật thường chọn giải pháp “án binh bất động” Cách ứng xử này có ý nghĩa tích cực ở chỗ, nó giúp giảm thiểu những thông tin nhiễu, tin tức th ất thiệt Thực tê chỉ ra rằng, khi người dân thiếu kiến thức pháp luật và ý thức chấp hành pháp luật kém thì dễ dẫn đến những hành vi sai lệch, phạm pháp, phạm tội Chăng hạn, hành vi chống người thi hành công vụ, gây sức ép, lôi kéo những phần

tử cực đoan chống đối chính quyền cơ sở, gây rối trậ t

tự công cộng xảy ra ở một số địa phương là những ví

182

dụ điển hình cho tình trạng này Điểu đó có ảnh hưởng tiêu cực tói ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ cấp cơ

sở Cán bộ cơ sở giải quyết công việc đúng pháp luật nhưng có những người dân vẫn cho là sai, vì họ không nắm được các quy định của pháp luật Đây chính là nguyên nhân làm phát sinh những tin đồn th ất thiệt nhằm bôi nhọ danh dự, uy tín của cán bộ cơ sở do một

số kẻ xấu cố ý tung ra

Đại đa số cán bộ cấp cơ sở và ngưòi dân đánh giá

rất cao vai trò của tri thức pháp luật Trong công cuộc xây dựng đất nưóc hiện nay, mọi công dân đều phải sống và làm việc theo pháp luật Nếu thiếu hiểu biết pháp luật thì đội ngũ cán bộ cấp cơ sỏ không thể hoàn thành tốt nhiệm vụ khi giải quyết những công việc phức tạp ở địa phương Người cán bộ cấp cơ sở cần phải

có kiến thức, am hiểu pháp luật, biết tuyên truyền, vận động, giáo dục quần chúng, có phương pháp giải quyết từng sự việc Ngưòi cán bộ đó lại phải có uy tín,

có tâm trong sáng, có phẩm chất đạo đức, chí công, vô

tư thì mỏi có đủ điều kiện làm người cán bộ của Đảng, của chính quyền Vì vậy, đội ngũ cán bộ cấp cơ sở cần được đào tạo bài bản, đúng chuyên ngành và làm việc một cách khoa học

Sống, làm việc theo pháp luật là trách nhiệm, nghĩa

vụ của mỗi công dân Khẩu hiệu này chỉ trỏ thành phương châm hành động của mỗi người khi nó dựa trên một nền tảng tri thức, hiểu biết pháp luật nhất định Bên cạnh việc nâng cao trình độ tri thức pháp luật cho

183

đội ngủ cán bộ cấp cơ sỏ, chúng ta cũng cần quan tâm đúng mức tối công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật trong các tầng lóp nhân dân, trang bị cho người dân những kiến thức, hiểu biết nhất định về pháp luật Dựa trên nền tảng tri thức, hiểu biết đúng đắn về pháp luật,

dư luận xã hội mà công chúng muốn có sẽ nảy sinh và lan truyền khi gặp các sự kiện, hiện tượng pháp lý tương ứng Chẳng hạn, những tri thức, hiểu biết, như

“Nhà nưốc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nưốc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân”, “Mọi công dân đều bình đẳng trưốc pháp luật”, “Công dân có quyền tự do kinh doanh theo quy định của pháp luật”, “Công dân có nghĩa vụ tuân theo Hiến pháp và pháp luật” là những quy định ngắn gọn, dễ hiểu trong Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001) Chúng được các tầng lớp nhân dân tiếp nhận, tích lũy từ các kênh thông tin khác nhau, trở thành yếu tố thường trực trong ý thức pháp luật của họ,

là nền tảng cho sự phán xét đánh giá của dư luận xã hội

về các sự kiện, hiện tượng pháp lý

Dư luận xã hội trên địa bàn cơ sở là sản phẩm của quá trinh tương tác ý kiến giữa cán bộ cơ sờ và người dân cũng như giữa người dân với nhau Trình độ học

vấn nói chung và trình độ hiểu biết pháp luật nói riêng

là nền tảng để cán bộ cấp cơ sỏ và người dân cùng tìm

ra tiếng nói chung, cùng đi đến ý kiến thống nhất Điều

đó cho thấy trình độ học vấn có ảnh hưỏng quan trọng

184

tói sự tá c động của dư luận x ã hội đến ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở

1.2 Ảnh hưởng của các nhân tố tâm lý

Nội dung của dư luận xã hội dù ít hay nhiều đểu được quy định bởi những yếu tô thuộc về nhận thức và tâm lý của các cá nhân, các nhóm xã hội Khi nghiên cứu ảnh hưởng của các nhân tố tâm lý đến sự hình thành dư luận xã hội và tác động của nó tới ý thức pháp luật của đội ngủ cán bộ cấp cơ sở cần đặc biệt chú ý đến

tâm th ế xã hội và khuôn mẫu tư duy.

Trong đời sống hằng ngày con ngưòi thường phải lựa chọn hành vi ứng xử trưốc những tình huống cụ thể của cuộc sống Hành vi ứng xử cũng như các nhận định, đánh giá của các cá nhân thường bật ra một cách tức thòi, phản ứng rất nhanh mà không cần suy nghĩ và cân nhác Những phản ứng nhanh chóng, không cần sự cân nhắc của ý thức có được là do nó có các căn cứ là

tâm th ế xã hội Tăm th ế xã hội là kết cấu tâm lý xã hội

thế’ hiện trạng thái sẵn sàng phản ứng của nhóm xã hội theo những cách thức nhất định trong những bối cảnh

xã hội nhất định1 Tâm thê xã hội được hình thành dựa trên các kinh nghiệm sống của các cá nhân và các nhóm

xã hội

1 Xem Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương, Trung tâm Nghiên

cứu dư luận xã hội: Nghiên cứu, sử dụng và định hướng d ư luận xá

hội, Hà Nội, 1999, tr 9.

185

Tâm thế xã hội là cơ sở tâm lý bên trong của mỗi người, của các nhóm xã hội, là nền tảng để hình thành

và phát triển dư luận xã hội Mối quan hệ giữa tâm thê

xã hội và dư luận xã hội có thể ví như mối quan hệ giữa

tư duy và ngôn ngữ, giữa ý và lời Cấu trúc bên trong của dư luận xã hội là cấu trúc ba thành phần, gồm nhận thức, tình cảm và hành vi, giống như cấu trúc của tâm thế xã hội Thành phần nhận thức bao gồm các tiềm thức, tri giác, trí nhớ, tư duy, tưởng tượng về các

sự kiện, hiện tượng đã, đang hoặc sẽ xảy ra trong xã hội Đây là nền tảng của khuôn mẫu tư duy Thành phần tình cảm bao gồm các trạng thái tâm lý yêu - ghét, vui - buồn, bình tĩnh - giận dữ của con người trước một thực tê xã hội nhất định Thành phần hành vi là khả năng hành động theo một hướng, theo một khuôn mẫu xác định Nghiên cứu tâm th ế xã hội là cơ sở để chúng ta hiểu được cách thức mà các nhân tố tâm lý ảnh hưỏng tới sự hình thành dư luận xã hội

Khuôn mẫu tư duy là những quan niệm, suy lý,

phán xét khái quát, giản đơn, hữu hạn nhưng có tính phổ biến và tương đối bền vững trong một cộng đồng xà hội Khuôn mẫu tư duy tồn tại trong tấ t cả các lĩnh vực cuộc sống của con người: trong tôn giáo, đạo đức, chính trị1 Tâm thế xã hội và khuôn mẫu tư duy có ảnh hưởng

1 Xem Ban Tư tưởng • Văn hóa Trung ương, Trung tâm Nghiên

cứu dư luận xã hội: Nghiên cứu, sử dụng và định hướng d ư luận xă

hội, Hà Nội, 1999, tr 13.

186

quan trọng tới quá trình hình thành và phát triển của

dư luận xã hội Lý thuyết về tâm thê xã hội và khuôn mẫu tư duy là cơ sở lý luận để chúng ta đánh giá sự ảnh hưởng của các nhân tô tâm lý tới sự tác động của dư luận xã hội đến ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ cấp

cơ sở

Đôì với đa số người dân, trình độ hiểu biết pháp luật của họ còn có những mặt hạn chê nhất định vì các nguyên nhân chủ quan và nguyên nhân khách quan Nhận thức pháp luật của họ, chủ yếu dựa trên sự nhìn nhận và thông qua hành vi, hoạt động, cách ứng xử của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở Nhận thức pháp luật của người dân chính là nền móng tạo nên khuôn mẫu tư duy của

họ đối với các vấn đề pháp luật, là cơ sở để họ đưa ra các nhận định, đánh giá về cách thức, hiệu quả giải quyết công việc chuyên môn của đội ngủ cán bộ cấp cơ sỏ Khuôn mẫu tư duy của người dân thường là những quan niệm đơn giản nhưng cũng rất đúng đắn, như “Công dân phải sống và làm việc theo pháp luật”; “Cán bộ cấp cơ sở

là những người vận dụng pháp luật nên cần có kiến thức, hiểu biết pháp luật”; “Cán bộ cấp cơ sở giải quyết công việc phải dựa trên các nguyên tắc, quy định của pháp luật”; “Cán bộ cần công tâm, minh bạch, biết lắng nghe ý kiến, nguyện vọng của người dân”; “Cán bộ phải gương mẫu để nhân dân noi theo” Những khuôn mẫu tư duy này được người dân tiếp nhận, tích lũy từ các kênh thông tin khác nhau và trở thành cái thường trực trong tâm thê xã hội của họ Sự tồn tại của những khuôn mẫu tư

duy trên đây là rất cần thiết, là nền tảng của dư luận xã hội về các vấn đề pháp luật; chúng tạo cơ sở để nhân dân đưa ra các phán xét đánh giá vê hành vi, cách ứng xử của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở Nó tác động mạnh mẽ đến ý thức pháp luật và hành vi pháp luật của đội ngũ cán bộ này, khiến cho họ phải chú ý nâng cao ý thức pháp luật của chính mình

Bên cạnh những khuôn mẫu tư duy đúng đắn, hợp

lý thì trong thực tế xã hội hiện nay còn có sự tồn tại của những khuôn mẫu tư duy đã lạc hậu, lỗi thòi, như quan niệm “phép vua thua lệ làng”, “nhập gia tùy tục”, “quan

xử theo lễ, dân xử theo luật”, “dĩ hòa vi quý” Những khuôn mẫu tư duy kiểu này, nếu trở thành cơ sở để đưa

ra các phán xét đánh giá của ngưòi dân, thì sẽ tạo ra những luồng dư luận xã hội có tính chất cực đoan, quá khích và dễ dẫn đến sự xung đột ở những khu vực được coi là “điểm nóng” Trong trường hợp này, chúng tác động tiêu cực tới ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ

cấp cơ sở Vì vậy, để định hướng cho dư luận xã hội

phản ánh đúng thực tê xã hội thì cần chủ động tạo ra những khuôn mẫu tư duy đúng đắn, phù hợp và loại bỏ những khuôn mẫu đã lỗi thời.

Trong các nhân tố tâm lý ảnh hưởng tới sự tác động của dư luận xã hội đôì với ý thức pháp luật của đội ngũ

cán bộ cấp cơ sở còn có các quá trình tâm lý bắt chước

và quá trình lây lan tâm lý.

Bắt chước là sự mô phỏng, tái tạo, lặp lại các hành

vi, tâm trạng, cách suy nghĩ hay ứng xử của một người

1 8 8