Tong quan tàc dóng nhiéu màt cùa boat dóng du lich dói vói mói trUdng (tu nhién, xà bòi nhàn vàn va kinh té) vói sU tàp trung chù y phàn tich sàu hdn càc tàc dóng xàu do du lich gay r[r]
Trang 1NGUYÉN OÌNH HOÈ - VÙ VÀN HIÉU
CElG
HANOI NHÀ XUAT BAN DAI HQC QUOC GIÀ HA NÓI
Trang 2DAI HOC QUÒC GIÀ HA NÓI
NGUYÉN DÌNH HOÈ - VÙ VÀN HIÉU
DU LICH BEN VÙNG
NHÀ XUAT BÀN DAI HOC QUÓC GIÀ HA NOI - 2001
Trang 3- r
4 T - b DéT 1 r-., 01^ ,
• l i
ca
MUCLUC
-• ' -J -•
Mò dau i^
Chuang 1 DU LICH VA MÒI TRUÒNG : ; i ?
1.1 Lich s\i càc loai h ì n h du lich 17
1.2 Vi tri c ù a du lich trong phàt trien 21
c^ 1.2.1 Tiép can kinh té'chinh tri 23
' ^ 1.2d.l To chùc cùa du lich quò'c té' 23
1.2.1.2 Cà'u trùc cùa nén kinh té' du lich ò càc
^> ,r ;^, nUóc dang phàt trién 26
1.2.1.3 Mó hình co làp du khàch 27 1.2.2 Tié'p can chùc nàng 29
1.3 NhiJng dac tru'ng ed b à n cùa lành tho (diém) du
lich 30
1.3d Tinh xen ghép 315
1.3.2 Vòng dòi cùa diém du lich 32
r; 1.3.3 Khà nàng tài cùa diém du lich 36
[- 1.3.3.1 Khà nàng tài sinh tbài 38
;\ 1.3.3.2 Khà nàng tài xà bòi 39
:,;, 1.3.3.3 Khà nàng tài kinh te 39
1.3.4 Tao dong mòi trùdng cùa du lich 40
Trang 41.3.4.1 Tao dóng cùa du lich lèn càc yeu to' sinh
thài t u nhièn 40 1.3.4.2 Tao dong cùa du lich lén he xà bòi
-nhàn vàn 46 1.3.5 Sue ép mòi truòng lén phàt trién du lich ben
vQng 53 ' ' ' 1.3.5.1 K h à i n i e m ve sue ép mòi tritòng 54
1.3.5.2 Mot so'dang sue ép mòi truòngchinh 56
K e t l u à n ChMdng 1 •• 62
C / i z / ( > n ^ 2 : D U L I C H B É N V C r N G ' V :!: '; : : 63
2.1 K h à i n i e m c h u n g 7 : 63
2.2 Nhùfng ni^uyén t a o c ù a d u lich b e n vùfng 64
2.3 C h i n h s a : h d u lich b e n vù'ng t r é n thè' gìàì 66
2.4 Càc b i e n p h à p t\X diéu c h ì n h n h a m d a t d e n su' b e n
v ù n g ^^
2 4.1 Tié'p thi va n h à n sinh thài : 73
2.4.2 P h à t trién mot chinh sàch tiéu thu co y nghia
mòi trUdng •' ' "
2.4.3 Quàn ly nàng ludng '^6
2.4.4 Tié't kiém nUóc '^^
2.4.5 Quàn ly chat thài '-• •••• '^'^
2.4.6 Giad tbòng vàn tài ^'^
2.4.7 D à d t a d • '^'^
2.4.8 Giàd due va tbòng tin du lich ' 82
Trang 5' i i
2.4.9 Su dung càc bién phàp can thièp trong nhtìng
tình huó'ng can thié't nhàm bào ve doi tUdng du
" ' lich ^ 84
2.5 Mot so mò hình du lich b e n viJng 87
2.5.1 Làng du lich ò Austria 87
,.^ 2.5.2 ECOMOST: Mó hình du lich ben vùng cùa cong
dóng Chàu Àu gg 2.5.3 Mò hình du lich ben vùng ò Hoàng Sdn - Trung
Quòc 90
2.6 Tò chùfc sii t h a m già c ù a c o n g d ó n g vào q u à n ly
v a t i e n h à n h h o a t d o n g du lich 93
2.7 D à n h g i à t i n h b e n vùfng c ù a d u lich 98
2.7.1 Dành già hdat dóng du lich dua vàd khà nàng
tài 99 2.7.2 Dành già boat dóng du lich dUa vào bó chi thi
mòi truòng cùa To chùc Du beh The giói (WTO) 101 2.7.3 Bò chi thi dành già nhanh tinh ben vùng cùa
mot diém du beh 105
Ké't l u a n Chiidng 2 109
Chuang 3: DU LICH BEN VÙNG Ò CÀC VÙNG SINH
THÀI NHAY CAM 110
3.1 D u lich b e n viJng d v ù n g bòf b i é n I l i
3.1.1 Pham vi cùa vùng bò bién (VBB) I l i
3.1.2 Càc yéu to' sinh thài chinh ành hùòng dé'n du
lich 112 3.1.3 Càc bài bién thich hqjp che du lich 114
Trang 63.1.4 Càc giai doan phàt trién cùa diém du lich bài
f8 3.1.5 Càc loai hình diém du lich 116
3.1.6 Tàc dong mòi trUòng cùa du lich ven bién 118
'""' • 3.1.7 Quy hoach ben vùng cho du lich ven bien 121
3.2 d u l i c h b e n vùfng ò m i é n nùi 126
3.2.1 Nhùng dac trùng sinh thài cùa mién nùi lién
quan dé'n du lich 126 3.2.2 Càc loai hình du lich mién nùi : 129
3.2.3 Tàc dóng mòi trUdng cùa du beh mien nùi 162
r* V
3.2.4 Dinh huóng phàt trién du lich ben vùng d
mien nui ^"^^
3.3 D u l i c h b e n v ù n g t a i c à c v ù n g sinh thài hoang
sc^: D u lich s i n h t h à i ( E c o t o u r i s m ) 139
3.3.1 Xàc dinh khài niém 139
3.3.2 Nhùng nguyén tàc cùa du lich sinh thài 141
3.3.3 Càc yéu tò' dàm bào thành còng cho du lich
sinh thài •'-44 3.3.4 Dinh huóng quy boach xày dUng va quàn ly
càc diém du lich sinh thài 145 3.3.4.1 Huóng dàn quy boach diém du lich
sinh thài 145
^ »
3.3.4.2 Huóng dàn kié'n trùc càc còng trình xày
dUng trong diém du lich sinh thài 147 3.3.4.3 Huóng dàn ve su dung nàng lUdng va
Cd sd ha tàng 148
Trang 73.3.4.4 Quàn ly chat thài d càc diém du beh
sinh thài I49
Ket luan Chifofng 3 ; 150
Tài lieu t h a m khào X51
Phu Lue: HIEN TRANG MÒI TRUÒNG VA PHÀT
TRIÉN Ò MOT SO DIEM DU LICH VIÉT
NAM ' il :\ :::: :^:.:.:L^: ::.: 154
SaPa (1998) - Du lich mien nùi 155
Sàm Sdn (1998) - Du beh bién ' '• 16I
Mai Chàu (1998) - Du lich làng bàn 166
H u e ( 1 9 9 5 ) - D u l i c h c o d ò 171
Chùa Hudng (1998) - Du lich li boi 175
Dén Hùng (1996) - Du lich 11 bòi 1 179
San Golf Dong Mò, Ha Tày - Du lich thè thao 183
Trang 8NHÙNG CHÙ VIÉT TÀT iJX
DL
DLBV
DLST
DTM
ESAs
lUCN
NGO
PTBV
-PRA
SNN
STTN
U N D P
U N E P
-VBB
WTO
WTTC
WWF
-iS JL
M , •• ! f
Dulich
Du lich ben vùng
(Ecotourism): Du lich sinh thài
D à n h già tàc dong mòi trUÒng (Ecdldgically Sensitive Areas): Càc vùng nbay càm sinh thài
(International Union for Conservation of Nature): Tó chùc bào ton thién nhién The giói , ,.,
(Non Government Organizations): Càc tó chùc phi chinh phù
P h à t trién ben vùng (Participatory Rapici Appraisal): Dành già nhanh ce
su tham già cùa còng dong
(He tbong) Sinh thài nhàn vàn nbay càm Sinh thài tu nhién
(United Nations Development Program): ChUdng trình P h à t trién Lién Hdp Quò'c
(United Nations Environmental Program): Chùdng trình Mòi trUdng Lién Hdp Quò'c
Vùng bò bién (Wdrld Tdurism Organizations): To chùc Du lich Thè giói (World Travet and Tourism Council): Hoi dong Du beh va Lù hành The giói
(World Wild Fund): Quy bào ton thién nhién The giói
8
Trang 9DANH MUC BIÈU BANG
: ;• Bang 1: Càc chié'n lUdc p h à t trién du lich 18
Bang 2: Gòng dong t h a m già vào càc cbudng trình va
du àn p h à t trién nhit t b é ' n à o 94
Bang 3: Càc chi thi chung cho ngành du beh ben vùng 103
Bang 4: Càc chi thi dac t h ù cùa diém du beh 104
Bang 5: Càc kiéu bài bién du beh 114
, Bang 6: N h ù n g và'n de mói trUÒng lién quan vói du
beh ven bién 119
Bang 7: Nguon gò'c xung dot giùa du lich va càc boat
dong kinh té' xà bòi d vùng ven bién do su dung eùng loai
tài nguyén - mói trUÒng 120
Bang 8: Khà nàng tài cùa bài bién 122
Bang 9: Kiéu du beh va sU tha}' dòi lói song cùa nguòi
dia pbudng 67
9
Trang 10- DANH MUC HINH VE ^
•
: Hình 1: Sd do chi phi dulich: L.ò ^ \'.: !.' 27
Hình 2: Mò hình co làp du khàch ! ': : 28
Hình 3: Tié'p can chùd nàng dò'i vói qua trình du lich 29
Hình 4: Vòng dòi cùa diém du lich thUdng mai : 32
Hình 5: Gay sue ép mòi trUdng :: 61
Hình 6: Mò hình tàng bang trói cùa chi thi mói
truòng : : ; '.: ! : 102
Hình 7: Mó hình qua trùng cùa he tbong mói trUdng
diém du beh •••' •'•• 1^6
Hình 8: Càc loai khà nàng tài Uu tièn cùa càc dói du
lich ven bién • 1^1
Hình 9: Tàc dóng xà bòi cùa du beh 135
10
Trang 11DANH MUC CÀC Ò
A
Ò 1 Tarn quan trong cùa du lich 18
O 2 Chi sò'Doxey ve bue boi trong du lich 35
O 3 Tai n a n giao tbòng dò'i vói loài Nhim 44
O 4 Tàc dong cùa du lich dò'i vói mòi truòng 44
O 5 Tàc dóng cùa du lich dò'i vói vàn bòa 49
O 6 Càc tàc dóng tiéu cUc cùa du lich 52
O 7 Nuóc bién due - mot sue ép lón cho phàt trién du
beh Dò Sdn 5g
O 8 Du beh "càt eù" - mot loai sue ép xà bòi 60
O 9 Hién ebudng du beh ben vùng 67
O 10 Quy tàc mòi truòng du lich eó tràch nhiem cùa
Hiép bòi du lich chàu À - Thài Bìnb Dudng (PATA) 74
O l i D a n b muc cho du beh ben vùng 78
O 12 Quy tàc dao ly cùa khàch du beh 83
Ò 13 Su t h a m già cùa phu nù vào du lich ò Himalaya
- Nepal 96
Ò 14 Du beh P a t t a y a , Tbài Lan - Bài hoc qua k h ù 118
Ò 15 Du lich lù h à n h ò Tày Nguyén 130
Ó 16 Du beh nùi ò Nepal 131
Ó 17 Càc bé gài Sapa 136
Ò 18 Nhà tro sinh thài d Nepal 137
Ò 19 Yéu dén chét " 142
11
Trang 12wi^ f::^ a v';- : ; /
:iiCi{:l ; ' ? / - H i ,
MdDÀU
, ' • *
Du beh "là mot tàp hdp càc boat dóng va dieb vu da dang, lién quan dén vice di cbuyén tam tbòi cùa con ngUÒi ra kbòi ndi
ò tbuòng xuyén cùa ho nhàm muc dich tiéu kbién nghi ngdi, vàn bòa, dUdng sue va nbìn chung là vi nhùng li do khóng pbài de kiem song" (WTO 1994)
Du beh là ngành còng ngbiép lón nhàt va là ngành kinh té' trong yéu cùa Thè giói:
• Nàm 1994, du beh dà thu bùt trén 528 triéu luot khàch trén pham vi toàn càu, tao ra doanb thu 322 ty USD
• Nàm 1995 du lich tao ra doanb thu tbò 3.400 ty USD, tao ra 211.7 triéu cbó làm viéc, dóng góp 10.9% GDP toàn càu dàu t u 639,9 ty USD vào ed sd ha tàng du beh
V va nóp tbué'637 ty USD
• Nàm 1996, du beh thu bùt 595 triéu du khàch (tàng 77% so vói 1986) Du kién so du khàch nàm 2010 là 937 triéu Mói du khàch nàm 1996 chi t r u n g bìnb 559 USD
Du beh 1996 tao ra già tri b a n g bòa t r u n g bìnb 3.600 ty
USD, cbiém 10,6% GDP toàn càu, cung ùng 10% bay
255 triéu cho làm viéc Du kién dén nàm 2005 sé tao ra thém 130 triéu cbó làm viéc mói (The Economics, 1998) Trong tUdng lai, du beh con nhiéu khà nàng tàng trUÒng
n h a n h hdn nùa vi n h ù n g li do sau day:
13
Trang 13• Du beh trò t h à n h mot p h à n h ù u ed cùa cuóc só'ng
• T à n g su p h à n pbòi lai t h u n h à p xà bòi
• Dò thi bòa dàn dé'n n h u càu tbay doi khóng kbì cùa dàn
dò thi
• T à n g cuòng he tbòng giao tbòng va tbòng tin lién lac
• T à n g tbòi gian n h à n ròi do ve hUu som hdn, tuoi tho cao
'-'• • hdn va nghi cuòi t u à n dai hdn "••^•- " ' • ' ^ ' • '" -•" '
• T r ì n h dò hoc và'n ngày càng cao, kich tbich nhù càu
k h à m p b à va biéu bièt
Su t à n g trUdng n h a n h cbòng cùa du beh là mot nguyén
n h à n dàn dé'n suy thoài mòi trUÒng d càc vùng du lich: ó nhiém kbi va nUóc do xà t h à i qua khà nàng tu làm sacb cùa mói truòng, t b a y dòi càuli quan de xày dung ed so ha tàng, ành buòng xàu tói da dang sinh hoc, m à t già dong tién va xung dot
xà bòi vào mùa du lich té nan xà bòi b ù n g phàt, xòi mòn bàn sàc vàn bòa cùa còng dong bàn dia v.v N h ù n g tàc dóng xàu ngày càng già t à n g kbién rho To chùc Du beh The giói (WTO) cùng n h u càc n h à nghién cùu du lich pbài tìm kiém mot càch tbùc, mot chién lUdc mói n h à m dàm bào sU bài bòa giùa phàt trién du lich vói bào ve mòi trUdng Du lich ben vùng ( S u s t a m a b l e Tourism) ra dòi trong t b à p ky 90 n h à m dàp ùng
n h ù n g dòi bòi bue xùc dò • ; • •
Ciào t r ì n h "Du lich ben vùng" dudc bién soan n h à m 3 muc
tiéu kboa hoc sau: • ' - - •
1 Tong quan tàc dóng nhiéu màt cùa boat dóng du lich dói vói mói trUdng (tu nhién, xà bòi nhàn vàn va kinh té) vói sU tàp trung chù y phàn tich sàu hdn càc tàc dóng xàu do du lich gay ra, vi n h ù n g tàc dóng này it dUdc de càp dé'n
14
Trang 14! f«>id '^^^ phàn tich trén quan diém he tbong ^ „ / ,,, ,, ,,,,,
2 Giói tbiéu ve du beh ben vùng, là loai bìnb du beh ., r; ^_ n h à m dàm bào su bài bòa ve Idi ich kinh t é cùa phàt
• -.4' trién du lich vói viéc bào ve tinh da dang cùa tu nhién
,,( va b à n sàc vàn bòa cùa cong dong bàn dia ndi tién h à n h
d u b e h , ^f i > _ : , - • - •
3 Trén ed sd càc nguyén tàc cùa du beh ben vùng, de xuàt
;• càc dinh huóng xày dung càc cbinb sàch phàt trién du beh, càc bién p h à p kiém soàt tàc dóng mói truòng nhàm dat dUdc du beh ben vùng, cùng nhu pbUdng phàp dành già tinh ben vùng cùa mot lành tho du beh boac mot dU
ah phàt trién du beh
De tbuc bién 3 muc tiéu trén day, giào trình dUdc cà'u trùc
t h à n h 3 cbUdng (3 modune);
Chxidng t h ù n h à t trình bay tong quan càc và'n de quan he
giùa mói truòng va du beh Nhùng khài niém ed bàn nhU: càc loai hình du beh, vòng dòi lành tho du beh khà nàng tài cùa lành tbò du beh, tàc dong mòi truòng cùa boat dóng du beh, sue
ép cùa mói trUdng lén p h à t trién du beh dUdc trình bay vói muc tiéu cung càp ed sd kién tbùc chung cho ngUÒi doc de co thè
di tié'p sang càc p h à n sau • ^
' ' • Chxidng t h ù h a i tàp t r u n g vào du beh ben vùng: Khài
niém, nguyén tàc, chinh sàch cùa du beh ben vùng, càc bién
p h à p n h à m "xanh bòa" boat dong du beh tbUdng mai thed hùóng ben vùng va càc pbUdng phàp dành già Du lich ben vùng
Chxidng t h ù b a t r ì n h bay càc và'n de ve du beh ben vùng d
càc vùng sinh thài n b a y càm: du beh mién nùi, du lich vùng ven bién, du lich sinh thài
15
Trang 15vr>n Càc vi du, càc trUdng hdp nghién cùu minh boa d Vièt Nam
dUdc dUa vào phàn phu lue duói dang tóm tàt, vi nhùng nghién
cùu này chUa thUc su dién hình < r ) s:
'"' De bién soan giào trình này, tàc già dà nhàn dUdc sU giùp
dd nbiét tình cùa Giào sU L.Hens, Dai hoc tu do Brussel (Ri) ve
tài liéu kboa hoc cùng nhU kinh nghiém giàng day mòn "Du lich
ben vùng" Mot so'kinh nghiém dUdc tàc già thu ludm tbòng qua
viéc giàng day mòn "Du beh ben vùng" cho bé Cao hoc Mói
truòng, truòng Dai hoc Kboa hoc Tu" nhién, mòn "Bào ve mói
truòng du beh" cho Kboa Du beh hoc, trUÒng Dai hoc Kboa hoc
Xà bòi va Nhàn vàn tbuóc Dai hoc Quò'c già Ha Nói trong
nliùng nàm qua cùng nhu viéc tbuc bién càc de tài nghién cùu
ve mòi truòng lién quan dé'n càc du àn phàt trién du lich d Sapa
(Lào Cai) Càt Bà va Dò Sdn (Hai Pbòng), Ha Long, càc Vuòn
Quòc già Ba Vi, Cùc PbUdng va tinh Ninh Tbuàn
Giào trình "Du beh ben vùng" eó the dUdc su dung cho sinh
vién va hoc vién cao hoc cùa càc Kboa Mòi trUÒng va Kboa Du
lich hoc cùng nhu làm tài liéu tham khào róng vài dóì vói
nhùng nguòi quan tàm dén còng tàc quàn ly va bào ve mói
truòng trong boat dòng phàt trién du beh ^ , , ;
Nsuvén Dinh Hòe chiù tràch nhiém phàn chinh nói dung
cùa giào trình Vù Vàn Hiéu phu tràch phàn ky thuàt va tham
già bién soan mot so phàn nbU: Sue ép mòi trUdng lèn du lich va
truòng hdp nghién cùu dién bìnb ve San Golf Dòng Mò - Ha Tày >
Giào trình dudc bién soan làn dau cbàc chàn con nbicu tbiéu
sót càc tàc già rat mong nhàn dUdc sU góp y cùa ngUÒi doc '
N g u y é n Dinh Hòe
16
Trang 16Chuang 1 \
DU LICH VA MÒI TRUÒNG
,(Ì>K
1.1 LICH S U CAC LOAI HINH DU LICH
• • •
Du lich xuà't bien t u r a t làu trdng beh su Idài ngUdi, buoi
b a n dau tbuòng di kèm vói hdat dong truyèn giào, buon bàn hoac t h à m biém càc vùng dà't mói Viéc cung ùng càc d^ich vu cho du khàch de t h u Idi n b u à n co le là hình tbùc co xùa nhà't cùa boat dòng du beh, vói muc tiéu Uu tién bang dau là thUdng mai bòa tó'i da càc san pham du beh va khóng chù y dén nhùng tàc dòng xà'u do du beh gay ra dò'i vói mói trUÒng Tu dò xuà't bién b ì n b tbùc du lich dau tién trong beh su du beh va vàn con ton tai dén ngày nay, tam gol là Du beh tbUdng mai bay Du beh
6 at (mass tourism)
Dàu t b à p ky 80 dà xuàt bién t b u a t ngù "Càc leai bìnb du beh tbay thè'" (Alternative Tourism) de chi mot tàp hdp càc loai
b ì n b du beh co tinh dén yéu to mói trUÒng, bao gòm du beh xanh, du beh mém, du beh eó tràch nhiém (O 1)
"•' Krippenddrf (1975) va Jungk (1980) là nhùng nhà kboa hoc
dàu tién cành bào ve n h ù n g suy thoài sinh tbài do hoat dóng du beh gay ra Chinh ho dà dUa ra khài niém ve loai "du beh r à n
h a r d tourism" de chi loai hình du beh 6 at va "du beh mém
-soft t o u r i s m " de chi mot chié'n lùdc du b e h mói ton trong mòi
t r ù d n g Becker (1995) dà tong ké't dac t r ù n g cùa h a i loai h ì n h
du b e h r à n va m é m n h ù sau: (Bang 1) (Nikdldva yà Hens, i998)_[i8] , ^ ^ , \ , pjf^(ir^^r;^;i^;,;:;:;^^
\ ~ \ ì •- •' '••' I - • ^ •• : « 1 7