Góc nhìn sinh thái văn hóa về các mô thức ứng xử, trải nghiệm của cư dân biển đảo Nam Bộ trong tín ngưỡng Cá Ông

Từ góc nhìn Sinh thái văn hóa, tín ngưỡng Cá Ông là tập hợp của những mô thức ứng xử, trải nghiệm của cư dân Nam Bộ trong quá trình tương tác với môi trường tự nhiên biển đảo[r]

ĐẠI HỌC SÀI GÒN OF SAIGON UNIVERSITY

Email: tcdhsg@sgu.edu.vn ; Website: http://sj.sgu.edu.vn/

GÓC NHÌN SINH THÁI VĂN HÓA VỀ CÁC MÔ THỨC ỨNG XỬ,

TRẢI NGHIỆM CỦA CƯ DÂN BIỂN ĐẢO NAM BỘ

TRONG TÍN NGƯỠNG CÁ ÔNG

Eco-cultural view on the models of conduct, experience of South island residents

in Ông Fish beliefs

TS Nguyễn Đăng Khánh

Trường Đại học Sài Gòn

TÓM TẮT

Tín ngưỡng Cá Ông là bộ phận quan trọng của lớp văn hoá biển Nam Bộ với chiều kích của hàng trăm triệu năm thành tạo về sinh thái tự nhiên và hàng trăm năm thành tạo về sinh thái nhân văn Từ góc nhìn

Sinh thái văn hóa, tín ngưỡng Cá Ông là tập hợp của những mô thức ứng xử, trải nghiệm của cư dân

Nam Bộ trong quá trình tương tác với môi trường tự nhiên biển đảo Đó là những mô thức về nhận thức đối tượng thờ, mô thức nhân hóa với hệ thống danh xưng, mô thức thần hóa với quá trình thiêng hóa và biểu tượng hóa, mô thức tang chế với quá trình lập mộ, xây lăng và mô thức nghi lễ thờ cúng Tất cả đều được dung hợp trong tín ngưỡng được xem là nổi bật nhất của cư dân vùng biển đảo phương Nam

Từ khóa: biển đảo, Cá Ông, mô thức, tín ngưỡng, trải nghiệm

ABSTRACT

Ông Fish (the Whale) beliefs are an important part of Southern sea cultural layer with the dimension of hundreds of millions of years of creation on natural ecology and hundreds of years of creation on human ecology From the viewpoint of Cultural Ecology, Ông Fish beliefs are a collection of behaviours and experiences of Southern residents in the process of interacting with the natural environment of the sea and islands These are the models of the awareness of the object for worship, the model of personalization with the name system, the deification model with the process of sanctification and symbolization, the funeral model with the process of setting up a tomb, building the tomb and the rituals

of worship All are integrated in the belief that is considered the most prominent residents of the Southern islands

Keywords: island waters, Ông Fish, model, beliefs, experience

1 Đặt vấn đề

Tín ngưỡng Cá Ông là bộ phận quan

trọng trong chiều kích của văn hoá biển

Nam Bộ, mang dấu ấn của hàng trăm triệu

năm thành tạo về sinh thái tự nhiên và hàng

trăm năm thành tạo về sinh thái nhân văn

Đã có một số công trình của Nguyễn Thanh Lợi, Nguyễn Duy Thiệu, Nguyễn Chí Bền và một vài tác giả khác đề cập đến một vài phương diện về quá trình hình thành, nội dung và một số nghi lễ thờ cúng, nhưng từ góc độ sinh thái văn hóa thì chưa Email: dangkhanhvhdlsgu@gmail.com

có một công trình nào bàn tới một cách

toàn diện, chuyên sâu và tường minh Bài

viết này, đứng từ góc độ sinh thái văn hóa

(cultural ecology) của ngành nhân học biển

(maritime anthropology), tìm hiểu những

mô thức ứng xử và sự trải nghiệm, sáng tạo

văn hóa dựa trên tâm lý và bản sắc cộng

đồng thông qua sự thích ứng (adaptation)

giữa cư dân và ngư dân người Việt, người

Hoa, người Khmer trong quá trình tương

tác với môi trường biển đảo Qua đó, bản

chất và giá trị của tín ngưỡng Cá Ông được

nhìn nhận đúng với vai trò của nó trong đời

sống văn hóa tâm linh của cư dân tại vùng

đất mới phương Nam

2 Các mô thức ứng xử, trải nghiệm

trong tín ngưỡng Cá Ông

Tín ngưỡng Cá Ông là tập hợp của

những niềm tin, thái độ, hành vi ứng xử

của con người với tự nhiên và với chính

mình nhằm biểu hiện sự tôn kính đối với

Cá Ông, vị Phúc thần của cư dân biển đảo

Nam Bộ Từ phương diện sinh thái, tín

ngưỡng này là kết quả của sự ứng xử, trải

nghiệm cuộc sống sinh tồn của cư dân làm

nghề đánh bắt và đi lại trên biển với sự

may rủi, bất trắc, phụ thuộc vào tự nhiên,

cũng như những kinh nghiệm ứng xử thực

tiễn với môi trường - một phần tri thức bản

địa vốn được hình thành, tích lũy bao đời

trên nền cảnh sinh thái biển đảo Nam Bộ

Đó là sản phẩm của sự tương tác

(interaction) với môi trường tự nhiên do

chính cư dân Nam Bộ đạt được và có sự

trải nghiệm thông qua những mô thức ứng

xử dưới đây

2.1 Mô thức ứng xử, trải nghiệm qua

nhận thức đối tượng thờ

Cá Ông trong số đối tượng thờ của cư

dân và ngư dân Nam Bộ, trước hết được

quan niệm là loài sinh vật biển, to lớn bậc

nhất trong đại dương, một đại diện của môi

trường tự nhiên, của hệ sinh thái biển đảo

Về mặt nhận thức tín ngưỡng, Cá Ông bắt nguồn từ quan niệm “vạn vật hữu linh” (animistic religions) có trong truyền thống tâm linh xa xưa Với người Chăm, trong tín ngưỡng của họ, đối tượng thờ là Cá Voi sống dưới nước qua linh hồn Pô Riyak -Thần Sóng Biển Với tín ngưỡng người Việt ở Trung Bộ, Cá Ông được thần hóa thành Thần Biển- một nam thần nên nhà Nguyễn phong là “Nam Hải Long Vương” Còn với người dân vùng đất mới Nam Bộ, nhất là cư dân từ vùng biển đảo Kiên Giang tới Bạc Liêu lại xem Cá Ông là nữ thần biển, do được giao phối với con Rồng trên Trời nên rất linh thiêng (Phan Thị Yến Tuyết, 2016, tr 409) Từ đó, Cá Ông được siêu thăng thành đối tượng thờ trong tín ngưỡng nghề ngư Đây là sản phẩm nhận thức kết hợp giữa truyền thống tâm linh và

tư duy hướng biển của chủ thể người Việt

Sự xác tín khác biệt rõ nhất trong mô thức nhận thức về đối tượng thờ, bên cạnh các

cơ tầng văn hóa biển khác, đó chính là quan niệm “tại Nam vi thần, tại Bắc vi ngư” (ở phía Nam là thần, ở phía Bắc chỉ là cá) Đây là lí do Cá Ông luôn chiếm một

vị trí đặc biệt trong hệ thống thần linh ở Nam Bộ

Qua thực tiễn tương tác, trải nghiệm của việc đánh bắt cá và đi lại trên biển, việc

Cá Ông thở bằng phổi và thường ngoi lên mặt biển để hít thở được cư dân và ngư dân

Nam Bộ gọi là “lên vọi”, phát âm theo phương ngữ Nam Bộ là “lên dọi” Hiện

tượng này được họ quan niệm là may mắn, thuyền ghe sẽ được nhiều tôm cá và làm ăn phát tài Điều này cũng là sự giải thích tại

sao Ông vọi lại là một phần nghi thức quan

trọng trong lễ Nghinh Ông trên biển Cũng chính từ thực tiễn trải nghiệm mà hai tập tính sinh vật học: (i) Cá Ông thường men

theo những vật nổi trên mặt biển để bơi vào

bờ, tránh sóng lớn khi biển động; (ii) do

phải ăn nhiều cá nhỏ, nên nơi nào Cá Ông

xuất hiện thì nơi ấy chắc chắn có nhiều cá

(đã được ngư dân đúc kết thành kinh

nghiệm và khi ra khơi, họ dựa vào đó thả

lưới là có mẻ cá đầy) Sự tương tác ấy thật

sự có ý nghĩa bởi hai tập tính đó của Cá

Ông được thể hiện trên cả hai phương diện:

sự chỉ dẫn nơi có nhiều cá để ngư dân đánh

bắt (thế tục); sự cứu độ, hộ mạng người gặp

nạn trên biển (thần linh) Đây có thể xem là

giá trị của sự tương tác đáng chú ý nhất

trong tín ngưỡng Cá Ông, minh chứng cho

mối quan hệ mang tính cộng tồn

(coexistence) giữa con người với sinh vật tự

nhiên trong biển cả Từ đây, mô thức ứng

xử, trải nghiệm thứ nhất về đối tượng thờ

được khái quát như sau:

Đối tượng

thờ Cá Ông

=

Vật linh +

tín niệm

Nho, Phật,

Đạo

Yếu tố tự nhiên

Yếu tố thần hóa

Sinh vật biển: sự chỉ

dẫn nơi biển

có nhiều cá

để đánh bắt

Thần Biển: sự

cứu độ, hộ mạng người gặp nạn trên biển

Mô thức khái quát này chỉ rõ hai

phương diện mà cư dân biển đảo Nam Bộ

đã ứng xử, trải nghiệm Bởi không ai có thể

hiểu hơn về cuộc sống của chính họ gắn

với nhận thức truyền đời: tàu thuyền là

nhà, biển cả là quê hương Đã bao lần

quăng quật với sóng biển, đối mặt với hiểm

nguy, có khi gặp sóng to, gió lớn, mưa bão

dữ dội, tàu thuyền nhỏ bé không thể chống

đỡ, bao nhiêu lần tử thần gọi tên nhưng họ

tin rằng có Cá Ông là vị cứu tinh, sẵn sàng

giúp đỡ nên họ được tiếp thêm động lực để

kiên cường bám biển Họ coi Cá Ông xuất

hiện là một điềm lành, một sự may mắn, và

coi như một điểm tựa, một chỗ dựa tâm linh Qua những nơi điền dã, tiếp xúc với nhiều ngư dân, chúng tôi nhận thấy, họ có một xác tín gần như mặc định rằng, Cá Ông có thể nghe được tiếng người và khi nghe những lời cầu khấn thì đến ngay lập tức Do vậy, tại thị trấn Cần Thạnh, huyện Cần Giờ, TP Hồ Chí Minh, trên Ngọc cốt

Cá Ông của Lăng Ông Thủy tướng, ngư

dân ở đây đã tri ân bằng hàng chữ trang

trọng “Hữu cầu tất ứng” cùng câu thơ:

“Biển trời bát ngát mênh mông/ Trong cơn bão tố Cá Ông cứu người” Còn tại Bà Rịa

- Vũng Tàu, người dân lại đặt tên cho một

hòn đảo ngoài khơi chưa có người ở là Hòn

Cá Ông hay Hòn Ông

Điều đáng chú ý trong mô thức ứng

xử, trải nghiệm thứ nhất này là có sự mở rộng, bổ sung những tín niệm tôn giáo vào sắc màu “vật linh” quen thuộc Đó là tín niệm “âm dương đồng nhất lý” của Nho giáo, tín niệm mang tính huyền bí trong nghi lễ thờ cúng của Đạo giáo, và tín niệm

Cá Ông nằm trong thập loại cô hồn, gồm mười loại của tứ sanh và lục đạo theo quan niệm của Phật giáo Vì vậy, các nhà sư đóng vai trò khá lớn khi thực hành nghi lễ thờ cúng tại các lăng Ông hay nơi đình làng Đây là điểm khác biệt về ứng xử và trải nghiệm trong quá trình phát triển tín ngưỡng Cá Ông ở Nam Bộ so với Trung

Bộ Mô thức nhận thức ấy có ý nghĩa nhân bản, nhân sinh, lan tỏa những giá trị tâm linh sang cộng đồng người Hoa, người Khmer và được họ đón nhận, cộng cảm, lập bài vị thờ cúng Nhờ vậy, ý thức bảo vệ

Cá Ông nói riêng và môi trường sinh thái biển nói chung được ngư dân gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ, tạo nên những giá trị truyền thống văn hóa tín ngưỡng đặc sắc Nhìn rộng ra một chút, một số cộng đồng vùng ven biển Thái Bình Dương vẫn

thờ cá voi, song cách nhận thức, cách thần

hóa như trường hợp Cá Ông ở Nam Bộ thì

hầu như không thấy Vì tính tiêu biểu, điển

hình ấy mà có nhà nghiên cứu đã mạnh dạn

đề xuất lấy Cá Ông làm hình ảnh đại diện

cho “thương hiệu biển Việt Nam” (Nguyễn

Duy Thiệu, 2011, tr.66)

2.2 Mô thức ứng xử trải nghiệm qua

nhân hóa Cá Ông

Mô thức ứng xử trải nghiệm qua nhân

hóa (personification) là mô thức gắn những

đặc điểm thuộc tính của người cho đối

tượng thuộc thế giới tự nhiên là Cá Ông,

nhằm đưa đối tượng sinh vật đó gia nhập

vào đời sống con người, và đồng thời, ở

chiều ngược lại, là cách đưa con người hòa

hợp với tự nhiên, trở về mái nhà quen thuộc

của Mẹ Tự nhiên (Mother Nature) Bản

chất của quá trình này là sự chuyển dịch

các giá trị từ thiên sinh đến nhân sinh, tạo

ra hệ giá trị mới bằng chính sự trải nghiệm

mà con người đạt được, nhất là sự tiếp thu

và tôn vinh một số đạo lý cổ truyền thấm

đượm tính nhân văn của dân tộc qua hình

tượng Cá Ông, một sinh vật biển có ích

được nhân hoá và biết ơn, kính nghĩa Đây

là cái lõi nhân văn, lõi hiện thực của tín

ngưỡng Cá Ông Sự trải nghiệm qua việc

đặt ra một hệ thống danh xưng

(onomasiolgy) bao gồm hàng chục tên gọi

để định danh cho một loài sinh vật biển và

sử dụng rộng rãi cả trong đời sống dân dã

lẫn đời sống cung đình là trường hợp chưa

từng thấy trong các cộng đồng cư dân biển

đảo ở nhiều khu vực trên thế giới Trong

khi người Chăm chỉ gọi cá Voi là Ông

Limân (ikan limưn) do thần Pô Riyak hóa

thân thì người Việt, ngoài tên gọi “Hải

Thu”, “Hải Tù”, “cá Kiến Đồng”, “Bạch

Tượng” được ghi trong các sách cổ Việt

Nam và Trung Hoa mà nhà nghiên cứu

Nguyễn Thanh Lợi có nhắc đến (trong

2007, tr.62) thì còn hàng loạt danh xưng do dân gian và do nhà nước phong kiến đặt cho Cá Ông với mức tôn kính, trang trọng nhất Nếu danh xưng do dân gian đặt thì theo đặc điểm hình dáng, kích thước, nơi vùng biển xuất hiện hay đặc điểm liên quan đến nghề biển như Ông Lớn, Ông Cậu, Ông Khơi, Ông Lộng, Ông Thông, Ông Chuông, Ông Kìm, Ông Xưa, Ông Đựng, Ông Hoa, Ông Ngư, Ông Máng, Ông Thoi, Ông Mun, Ông Đăng, Ngư Ông, Ông Ngư.v.v Song

danh xưng Cá Ông/ Ông là thông dụng

trong giao tiếp tự nhiên lẫn trong nghi thức

tế lễ Nếu do triều đình Nguyễn đặt trong

các sắc phong, ngoài Nhân Ngư (đời Minh Mạng), Đức Ngư (đời Tự Đức), thì danh

xưng trong phong tước “Đại tướng quân”

hay phong thần, từ “Trung đẳng thần” cho đến “Thượng đẳng thần” Cũng để tránh kỵ húy và tiện việc xưng gọi Nam Hải tướng quân hay Đức Ngư Ông Nam Hải/ Ông Nam Hải, tại Cần Giờ, dân biển ở đây trang trọng gọi là Ông Thủy Tướng Còn thần hiệu Đại Càn Quốc Gia Nam Hải Tướng Quân Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần xuất

hiện là do tín ngưỡng Cá Ông có sự đồng nhất với tín ngưỡng Đại Càn (Tứ vị Thánh Nương) ở một số nơi tại Nam Bộ Điều quan trọng là nội dung danh xưng và tính chất danh xưng Cá Ông đã bao hàm và phát triển được ý nghĩa ở hai cấp độ hóa Người

và hóa Thần Cả hai cấp độ này được hòa quyện trong mô thức ứng xử, trải nghiệm

vừa Nhân thế vừa Nhiên thế, đặc biệt hơn còn là Thiên thế Nhân thế là trong trải nghiệm giao tiếp với người, Nhiên thế là

trong trải nghiệm giao tiếp với tự nhiên và

Thiên thế là trong trải nghiệm giao tiếp với

thần linh Sự gặp gỡ về nhân hóa và thần hóa trong mô thức ứng xử, trải nghiệm được khái quát sau đây cho thấy ý nghĩa đặc biệt của quá trình tương tác:

Nhân hóa

Cá Ông =

Hệ thống

danh xưng

Giao tiếp với

tự nhiên

Giao tiếp với thần linh theo đặc điểm

hình dáng, kích thước, nơi xuất hiện…

theo đặc điểm tôn xưng phong tước, phong thần

Đây là một mô thức mở, giàu tính trải

nghiệm, cho thấy mức độ tương tác rất sâu

sắc giữa cư dân biển đảo Nam Bộ với môi

trường tự nhiên Điều đó góp phần giải

thích vì sao Cá Ông luôn giữ một vị trí đặc

biệt trong hệ thống thần linh ở Nam Bộ

2.3 Mô thức ứng xử trải nghiệm qua

thần hóa Cá Ông

Đây là mô thức mà con người ứng xử

trải nghiệm sự thiêng hóa và biểu tượng

hóa trong quá trình thần hóa Cá Ông Khi

thiêng hóa, Cá Ông trở thành một linh thần,

một đấng cứu nhân độ thế, được con người

tôn sùng, thờ phụng Khi biểu tượng hóa,

Cá Ông sẽ nâng lên thành giá trị vượt thời

gian, không gian của một hình tượng đại

diện cho tinh thần của cả cộng đồng ngư

dân Vì vậy, qua hàng thế kỉ tồn tại, mô

thức này trở thành một giá trị tâm linh nổi

bật, được cư dân biển đảo gìn giữ, trao

truyền cho các thế hệ đời sau

Ở phương diện ứng xử, trải nghiệm sự

thiêng hóa, Cá Ông được bao phủ bởi bức

màn kì bí của huyền thoại, truyền thuyết

không chỉ của người Chăm mà còn cả

người Việt Nếu trong tín ngưỡng của

người Chăm, Pô Riyak (thần Sóng hay vua

Đại Dương), sự ứng xử, trải nghiệm thông

qua hiện tượng “lịch sử chuyển thành

huyền thoại, truyền thuyết”, thì đối với

người Việt, nó lại đến từ nhiều truyền

thuyết liên quan đến những yếu tố thiêng

hóa trong tôn giáo Chẳng hạn, trong dân

gian vẫn kể chuyện Cá Ông là hóa thân của

Phật Bà Quan Âm chuyên cứu khổ cứu nạn

người đi biển; hay sự thiêng hóa liên quan đến yếu tố lịch sử, với sự hiển linh của Cá Ông Ở mỗi địa phương vùng biển Nam

Bộ, từ biển Cần Giờ (TP Hồ Chí Minh), qua Vàm Láng (Tiền Giang) đến vịnh Xiêm La, đảo Phú Quốc, đảo Thổ Chu (Kiên Giang)… đều có truyền thuyết gắn với Cá Ông hiển linh liên quan đến sự kiện cứu Nguyễn Ánh - vị vua sáng lập vương triều Nguyễn thời kì trốn chạy quân Tây Sơn truy đuổi Theo đó, Cá Ông đã đi vào lịch sử nhà Nguyễn như một trong những yếu tố thiêng của đất trời, giúp vua lên ngôi Thiên tử, đúng với quan niệm "tử sinh hữu mệnh, phú quý tại thiên" của đạo Nho Điều này cho thấy yếu tố đặc biệt trong mô thức trải nghiệm về sự thiêng hóa đó là có

sự dung hợp về màu sắc lịch sử, màu sắc Phật giáo và cả Nho giáo, phù hợp với cấu trúc đa nguyên trong tín ngưỡng tâm linh của người Việt

Ở phương diện ứng xử, trải nghiệm về biểu tượng hóa, từ ngọn nguồn khởi sinh,

Cá Ông là biểu tượng cho môi trường biển, cho hệ sinh thái tự nhiên Khi hóa thần, Cá Ông trở thành biểu tượng của đấng cứu độ, bảo trợ cư dân miền biển, hướng dẫn thuyền bè và cứu vớt những ngư dân bị đắm thuyền Bên cạnh đó, sự trải nghiệm

về Cá Ông còn ở biểu tượng của con vật dẫn hồn trong nghi lễ cầu khấn xin thần đưa con người về xứ sở của thần tiên Từ

đó, mô thức ứng xử, trải nghiệm thứ ba về thần hóa Cá Ông cũng được khái quát: Thần hóa

Cá Ông =

Hệ thống truyền thuyết, biểu tượng

Thiêng hóa Biểu tượng

hóa Ứng xử, trải

nghiệm qua huyền thoại hóa, truyền thuyết hóa

có yếu tố Phật giáo, Nho giáo

Ứng xử, trải nghiệm qua biểu tượng hóa

2.4 Mô thức ứng xử, trải nghiệm qua

nghi lễ lập mộ, xây lăng Cá Ông

Thờ cúng Cá Ông là tổng thể của các

hình thức biểu trưng và hành động gắn liền

với nhiều nghi thức (rituals) khác nhau

Đây là mô thức ứng xử trải nghiệm đặc biệt

về mối quan hệ cộng cảm, cộng mệnh và

niềm tin thiêng đối với Cá Ông

Sự tương tác và trải nghiệm trong mô

thức ứng xử này đạt được qua nghi thức lập

mộ, xây lăng chính là những giá trị tín

ngưỡng cụ thể trong văn hóa sinh thái biển

đảo Nam Bộ Trước khi trở thành thần, là

một sinh vật biển được “người hóa” như

vậy, Cá Ông không thể thoát khỏi vòng

sinh tử Vì thế, khi Cá Ông “lụy” (phát âm

theo phương ngữ Nam Bộ là “lị”, có nghĩa

là “ngã gục, không còn khả năng hoạt

động”), ngư dân tổ chức theo Thọ Mai gia

lễ - nghi thức dành cho người, và thực hiện

nghi lễ linh đình trong ba ngày Việc đó

được dân làng hồ hởi đón mừng, xem như

một sự kiện trọng đại, bởi Cá Ông không

chỉ thuộc trường hợp “sinh vi tướng, tử vi

thần” mà còn là điềm lành, là phúc đến, bởi

mảnh đất Ông chọn làm nơi yên nghỉ, dân

biển tin rằng sẽ được “Ông phù hộ”, ban

nhiều phúc lộc, vì thế họ có câu truyền

miệng “thấy Ông vào làng như vàng vào

tủ” Ngư dân từ Bạc Liêu đến Kiên Giang,

cho “Cá Ông lụy là do mải mê nhọc nhằn ra

vào cứu người bị nạn giữa biển khơi nên bị

sẩy thai rồi lụy, còn các Cá Ông con do

chưa đủ ngày tháng ra đời nên khi mẹ lụy,

các Ông cũng lụy theo, vì vậy ngư dân cũng

lập lăng, miếu thờ các Ông Lộng, Ông

Khơi” (Phan Thị Yến Tuyết, 2016, tr.409)

Việc Cá Ông lụy luôn ngửa bụng là vì

muốn giữ trọn tấm lòng thánh thiện gửi trọn

chốn đất lành nơi Ông chọn để con người

thờ phụng Do vậy, nghi thức dùng tấm vải

điều bọc thi thể Cá Ông trong mai táng

cũng như nghi thức bọc vải đỏ cho Ngọc cốt Cá Ông ở lăng thờ là thể hiện lòng trân trọng, sự tri ân thành giá trị biểu tượng Bởi màu đỏ của tấm vải hàm nghĩa sự thiêng lỉêng và bí ẩn, hàm chứa cái huyền bí của

sự sống ẩn giấu nơi đáy sâu của đại dương nguyên thủy, hòa hợp với màu đen của đất, tạo thành biểu tượng cặp đôi Đất - Nước trong dòng mạch truyền thống Đồng thời màu đỏ của tấm vải ấy còn là màu của may mắn, màu của sự bình an Đây là một trong những ý nghĩa tiêu biểu, giá trị bậc nhất trong tương tác và trải nghiệm giữa con người với môi trường sinh thái biển Có lẽ

vì vậy, người phát hiện Cá Ông dạt vào bờ

trước tiên, dân biển gọi là “được Ông”, và

sẽ được coi là con cả của Ông tức “trưởng nam”, có nghĩa vụ chăm lo thờ phụng Ông trong ba năm để dân làng được phù hộ nhiều may mắn, thuyền đầy tôm cá và bình

an Đây là trải nghiệm mang tính chất thuận

tự nhiên mà từ xưa, con người luôn tìm kiếm và theo đuổi

Hình 1 Lăng Ông Nam Hải, với bộ xương

Cá Ông dài 13m, tại Khu Di tích lịch sử Quốc gia Hòn Đá Bạc (xã Khánh Bình

Tây, huyện Trần Văn Thời, tỉnh Cà Mau)

[Ảnh: Tác giả]

Việc tìm đất lập mộ là một ứng xử, trải nghiệm đặc biệt, với sự cẩn thận, kỹ lưỡng,

vì với tâm linh của cư dân biển đảo, đó không chỉ là sự trân trọng, tôn kính dành cho Cá Ông mà còn ảnh hưởng đến sự phát

đạt, hưng thịnh của làng vạn về sau Do đó,

gần như thống nhất ở các tỉnh có biển của

Nam Bộ, đó là các mộ, lăng đều ở những

nơi có địa hình cao ráo, thoáng đãng,

hướng nhìn ra biển Nếu lăng nằm xa ven

biển (như ở các địa phương không giáp

biển là Cần Thơ, Long An và Vĩnh Long)

thì vẫn phải hướng về phía biển Đó là

nguyên tắc chung mang ý nghĩa lễ bái vị

thần của biển cả, do tâm thức biển, sự tôn

kính hướng về Cá Ông rất mạnh, cư dân

muốn được bảo trợ của vị Phúc thần này

cho cuộc sống bình an

Do địa hình có các giồng cát cao ven

biển chạy theo hình vòng cung hoặc các đồi

núi chạy dọc ven biển hay tại các hòn đảo

cao thấp, lớn nhỏ khác nhau nên yếu tố

phong thủy “thượng nhất thốn vi sơn, hạ

nhất thốn vi thuỷ” (nghĩa là, đất cao hơn

một tấc là núi, thấp hơn một tấc là nước)

của vùng biển đảo Nam Bộ là hết sức thuận

lợi để lập đàn cúng tế xin thần linh, thổ địa

được an táng khi Cá Ông lụy Có thể lấy ví

dụ minh chứng cho việc lựa chọn đất lập

mộ là nghĩa địa dành riêng cho việc mai

táng, lưu trữ những hài cốt Cá Ông ở làng

chài Phước Hải (huyện Đất Đỏ, Bà

Rịa-Vũng Tàu) Trên một diện tích đất cao ráo,

rộng khoảng 3.000m2, nghĩa địa ấy chia

thành năm khu hướng ra mặt biển, do người

dân tin rằng biển là nơi Cá Ông sống, đất là

nơi Cá Ông tìm về Mỗi khu có khoảng từ

20 đến 40 mộ Cá Ông Phía đầu mỗi ngôi

mộ đều có bát nhang và bia đúc xi măng

ghi rõ hàng chữ “Nam Hải chi mộ” cùng

ngày tháng Ông lụy Phía sau ngôi mộ là

tên người phát hiện ra Ông lụy đầu tiên

Việc xây lăng làm nơi thờ cúng Cá

Ông, nơi cất giữ hài cốt và tổ chức nghi lễ

mà ngư dân Nam Bộ gọi là “thượng Ngọc

cốt”, cũng thực sự là một ứng xử, trải

nghiệm phản ánh tính hòa hợp sinh thái

Khi thỉnh vào lăng thờ, ngư dân thường lấy tro hòa với nước tưới vào lưới hy vọng sẽ đánh được nhiều cá tôm, mang bình yên đến Cách xếp Ngọc cốt Cá Ông cũng khá đặc biệt, khác với hài cốt người, đó là xếp xương đuôi trước, xương đầu sau rồi mới đến mình Bởi ngư dân quan niệm, mỗi lần ghe thuyền gặp nạn, Cá Ông đã dùng đuôi mình để dìu đỡ ghe thuyền vượt qua Việc xếp xương đuôi đầu tiên là nhằm đề cao, tri

ân thần ở chức năng cứu giúp của Cá Ông Một ứng xử, trải nghiệm đáng chú ý nữa là các lăng miếu thờ Cá Ông ở Nam Bộ có xu hướng tích hợp về mặt kiến trúc theo kiểu đình lăng hợp nhất, và phối thờ thần Nam Hải với Thiên - Yana và Vạn Lạch, hoặc với Thần (thần Nam Hải), Mẫu (Đại Càn Thánh Nương) nhập làm một, thể hiện qua bài vị “Đại Càn Quốc Gia Nam Hải Đại Tướng Quân Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần” Ngay cả người Khmer ở Vĩnh Châu (Sóc Trăng), do ảnh hưởng của sự cộng cư nên trong tâm linh, họ cũng ứng xử, trải nghiệm qua việc dựng mô hình đắp nổi hình dạng

Cá Ông tại Chùa Đại Bái (tiếng Khmer Day Tapay, viết theo chữ Pali là Srei Prochum Bonso Vansa Koor), bởi trước kia

có một Cá Ông lụy dạt vào trước cửa chùa này Đây là hình thức độc đáo, thể hiện chiều kích văn hóa biển mà chủ thể người Khmer đóng góp vào vùng văn hóa Nam

Bộ Từ đây, mô thức ứng xử, trải nghiệm thứ tư về nghi thức lập mộ, xây lăng Cá Ông được khái quát chung như sau:

Nghi thức lập mộ, xây lăng Cá Ông

= Chọn thế đất phong thủy tốt

Tính chất người hóa

Tính chất thần hóa Tang chế

theo Thọ Mai gia lễ

Phối thờ với Thần/ Mẫu…