Giáo án môn Ngữ văn 11 - Bài ca ngắn đi trên bãi cát (sa hành đoản ca) - Cao bá quát

Đó là lối cảm vật nhi động- cảm xúc, suy nghĩ thường bắt nguồn từ một cảnh vật, một sự việc nào đóthường thấy trong văn học trung đại -Từ tâm trạng của người đi trên cát, ta thấy được đi[r]

Tuần 4

Tiết 15: Đọc văn

Bài ca ngắn đi trên bãi cát

(Sa hành đoản ca)-Cao Bá Quát

A.Mục tiêu bài học:

Giúp học sinh:

-Nắm được trong hoàn cảnh nhà Nguyễn trì trệ, bảo thủ, Cao Bá Quát tuy vẫn đi thi nhưng đã tỏ

ra chán ghét con đường mưu cầu danh lợi tầm thường Bài thơ biểu lộ tinh thần phê phán của

ông đối với học thuật và sự bảo thủ trì trệ của chế độ nhà Nguyễn nói chung, góp phần lí giải hành động khởi nghĩa của ông về sau vào năm 1854

-Hiểu được mối quan hệ giữa nội dung nói trên và hình thức nghệ thuật cả bài thơ cổ thể về nhịp

điệu, hình ảnh…Các yếu tố hình thức này có đặc điểm riêng phục vụ cho việc chuyển tải nội dung

B Chuẩn bị

-Giáo viên: SGK, SBT, giáo án, tài liệu tham khảo,

-Học sinh: SGK, SBT, bài soạn, phần sưu tầm về tác giả tác phẩm

C Phương pháp:

-GV hướng dẫn, gợi mở cho HS hiểu và trả lời câu hỏi trong phần Hướng dẫn học bài

-Kết hợp các phương pháp dạy bài thơ cổ: đọc diễn cảm văn bản, so sánh bản dịch với nguyên bản chữ Hán, phân tích từ ngữ, phân tích hoàn cảnh lịch sử, phân tích khía cạnh văn hoá mà bài thơ đặt ra

-Có thể cho HS thuyết trình hay thảo luận, tranh luận để tạo ra hứng thú cho bài học

d tiến trình tổ chức các hoạt động:

Hoạt động của giáo viên-học sinh Nội dung cần đạt

Hoạt động 1: GV kiểm tra bài cũ:

Đọc thuộc bài thơ Bài ca ngất ngưởng

Bài thơ làm hiện lên con người NCT như thế nào?

Hoạt động 2: GV hướng dẫn HS tìm hiểu chung

-Từ phần tiểu dẫn, nêu vài nét về tác giả Cao Bá Quát

HS trả lời

GV nhấn mạnh lại và nói thêm

Nửa đầu thế kỉ 19, CBQ là một trong những người nổi tiếng

nhất Nổi tiếng vì học giỏi, thơ hay, chữ đẹp:Văn như Siêu

Quát vô Tiền Hán, thiên hạ có 4 bồ chữ thì ông hai bồ…

Càng nổi tiếng nữa vì tư tưởng tự do phóng khoảng, bản lĩnh

kiên cường trước cường quyền, vì lối sống thanh cao, mạnh

mẽ: nhất sinh đê thủ bái mai hoa

Không bằng lòng với thực tại, không chấp nhận và cũng

không chịu thoả hiệp với thực tại, CBQ can án chữa quyển

thi, bị bắt giam, bị đưa cải tạo “dương trình hiệu lực”, bị đẩy

là giáo thụ phủ Quốc Oai và rút cuộc đi đến cuộc khởi loạn

“châu chấu”.Thế rồi cuộc khởi loạn mà ông tham gia rốt

cuôc không thành Trong một ý nghĩa nào đó, xét đến cùng,

I- Tìm hiểu chung

1 Tác giả

-Là nhà thơ có tài năng và bản lĩnh

-Thơ văn ông bộc lộ thái độ phê phán mạnh mẽ chế độ phong kiến trì trệ, bảo thủ

và chứa đựng tư tưởng khai sáng có tính chất tự phát, phản ánh nhu cầu đổi mới của xã hội Việt Nam trong giai đoạn giữa thế kỉ XIX

cuộc khởi loạn như một cách trả lời, một lần trả lời, một câu

trả lời đến tận độ để ông vĩnh viễn không còn phải băn khoăn

vương vấn nữa Suy xét từ căn rễ lịch sử-xã hội đương thời có

thể khẳng định CBQ đã trở thành một hiện tượng lịch sử, hiện

thân cho dự cảm yêu cầu một cuộc canh tân và là mầm mống

báo hiệu cho sự ra đời nhưng tiếng nói canh tân quyết liệt của

một thế hệ nối tiếp ngay sau đó như Phạm Phú Thứ, Đặng

Huy Trứ, Nguyễn Trường Tộ

Có thể coi ông là đứa con ngỗ nghịch của chế độ phong

kiến đương thời

-Nêu hoàn cảnh sáng tác bài thơ?

HS đọc trong SGK

-Trình bày hiểu biết của em về thể loại của bài thơ

HS trình bày, GV nhấn mạnh lại:

Thể hành: một thể thơ cổ, có tính chất tự do phóng khoáng,

không gò bó về số câu, độ dài của câu, niêm luật, bằng trắc,

vần điệu

-HS đọc bài thơ GV nhận xét và nêu hướng tìm hiểu bài thơ:

+Bốn câu đầu: hình ảnh bãi cát dài và người đi trên cát

+Sáu câu tiếp:Tâm sự của nhà thơ

+Sáu câu cuối: khúc ca về con đường cùng

Tiết 2:

ở tiết trước, trong phần tìm hiểu chung, ta đã tìm hiểu vài nét

về Cao Bá Quát- một nhà thơ tài năng, bản lĩnh, một nhà nho

có nhân cách cứng cỏi “ nhất sinh đê thủ bái mai hoa”- ở đời

chỉ biết cúi đầu trước hoa mai, một đứa con ngỗ nghịch của

chế độ phong kiến đương thời- một nhà nho đỗ đạt, làm quan

cuối cùng lại khởi nghĩa chống lại triều đình Nguyên nhân

nào đã dẫn đến hành động quyết liệt ấy, thơ văn của CBQ sẽ

trả lời chúng ta và tác phẩm chúng ta đang tìm hiểu cũng sẽ

phần nào giúp chúng ta lí giải hành động đó

-GV hỏi: nhắc lại vài nét về tác phẩm đã tìm hiểu ở tiết trước

-Bốn câu đầu bài thơ giúp em hình dung ra không gian, thời

gian và con người như thế nào?

HS thảo luận trả lời GV nhấn mạnh lại

Dường như cả không gian và thời gian như hùa với nhau làm

tăng thêm nỗi vất vả nhọc nhằn của người đi đường

2 Tác phẩm

-Hoàn cảnh sáng tác:khi

ông đi thi Hội -Thể loại: thể hành

II- Đọc –hiểu văn bản

1.Hình ảnh bãi cát dài và người đi trên cát

-Không gian: bãi cát, lại bãi cát dài

Điệp từ gợi ra không gian mênh mông cát trắng, hoang vắng đến rợn người -Thời gian: mặt trời lặn -Con người: đi một bước lại lùi một bước

Nước mắt rơi

(GV cho HS xem hình ảnh minh hoạ)

- Có ý kiến cho rằng cảnh trong 4 câu đầu là cảnh trong

tưởng tượng, chỉ có ý nghĩa tượng trưng Lại có ý kiến khác:

đây là cảnh thực, chỉ có ý nghĩa thực Và ý kiến thứ 3: đây là

cảnh thực, vừa có ý nghĩa thực, vừa có ý nghĩa tượng trưng ý

kiến của em như thế nào?

HS lựa chọn, phân tích, phát biểu

GV nhận xét, định hướng

Trước hết, đây là cảnh thực, việc người đi trên cát cũng là

thực-chính bản thân tác giả đã nhiều lần đi qua những bãi cát

trắng mênh mông dọcbờ biển Quảng Bình, Quảng Trị để vào

Huế thi Hội Hình ảnh bãi cát mênh mông, dường như bất

tận, nóng bỏng, trắng xoá là hình ảnh thiên nhiên đẹp mà dữ

dội, khắc nghiệt của miền Trung nước ta

Cảnh còn có ý nghĩa tượng trưng: bãi cát dài là con đường

phải vượt qua để vào kinh thi Hội, để có thể mưu cầu sự

nghiệp, công danh

Như vậy, tác giả đã tả cảnh bãi cát và sự việc đi trên bãi cát

để từ đó dẫn suy nghĩ về con đường công danh, rộng hơn là

con đường đời đầy chông gai, nhọc nhằn mà người đi trên

cát-người trí thức thời phong kiến buộc phải dấn thân để mưu

cầu sự nghiệp, công danh cho bản thân, cho gia đình, cho

dòng họ Đó là lối cảm vật nhi động- cảm xúc, suy nghĩ

thường bắt nguồn từ một cảnh vật, một sự việc nào đó-

thường thấy trong văn học trung đại

-Từ tâm trạng của người đi trên cát, ta thấy được điều gì ở

thái độ của nhà thơ đối với con đường công danh mà ông và

rất nhiều trí thức đương thời đang theo đuổi?

HS trả lời, GV nhấn mạnh lại

Trong tâm trạng mệt mỏi ấy, người đi trên cát có rất nhiều

tâm sự Mà tâm sự đầu tiên là: GV đọc câu 5,6

-Em hiểu câu 5,6 như thế nào?

(GV lưu ý học sinh phần chú thích)

Hai câu thơ là lời tự trách

Tự trách mình không học được phép ngủ- đó chính là sự thờ

ơ trước cuộc đời, nhắm mắt trước bao cảnh trái tai gai mắt,

bao cảnh lầm than của người dân do sự trì trệ bảo thủ của chế

độ phong kiến mà nên Lời tự trách mình này cũng toả sáng

điệp từ, đặt trong cách ngắt nhịp 2/3 liên tiếp gợi lên cái cảm giác của bước chân người đi luôn luôn bị kéo giật lạithể hiện rất sâu cảm giác sốt ruột, căng thẳng và mệt mỏi của người

đi

=> Tả cảnh bãi cát, sự việc

đi trên bãi cát để dẫn dắt suy nghĩ về con đường công danh , rộng hơn là con đường đời đầy chông gai, nhọc nhằn mà người đi trên cát-người trí thức thời phong kiến buộc phải dấn thân để mưu cầu sự nghiệp, công danh cho bản thân, cho gia đình, cho dòng họ

Lối cảm vật nhi động thường thấy trong thơ trung

đại

Thái độ của nhà thơ: đã nhận ra sự mịt mờ của con

đường công danh mà mình

đang đi, mệt mỏi, chán ngán, bế tắc

2 Tâm sự của người đi trên cát

-Không học được tiên ông phép ngủ

Trèo non, lội suối, giận khôn vơi

Lời tự trách mình

nhân cách CBQ, một trí thức lớn không biết ngủ, luôn tỉnh

táo trước việc đời

Đồng thời còn trách mình đã thấy con đường công danh là

mịt mờ rồi mà vẫn phải vẫn vả đeo đuổi nó

Nhà thơ tự đặt ra một lối thoát là trong cuộc đi vô tận đó, nếu

người ta có thể ngủ được theo phép thuỵ du của những ông

tiên thì may ra mọi nỗi thống khổ mới chấm dứt Dường như

nhà thơ tự trách mình vì không có khả năng như người xưa,

chán nản, mệt mỏi vì tự mình phải hành hạ thân xác mình

trên con đường đeo đuổi công danh

-GV dẫn dắt: Nhưng tại sao CBQ lại tự trách mình cứ phải

đeo đuổi mãi chuyện công danh Công danh là hai tiếng vô

cùng quan trọng với các nhà nho thuở trước, vì họ quan niệm

đã là thân nam nhi thì phải khẳng định được vị thế tồn tại của

mình giữa cuộc đời, phải phấn đấu lập công và lập danh

Công danh nam tử còn vương nợ

Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ hầu

Đã mang tiếng ở trong trời đất

Phải có danh gì với núi sông

Liệu có phải nhà thơ thấy chán nản mệt mỏi vì thi mãi không

đỗ không, hay vì thấy con đường công danh quá gian nan,

quá vất vả Ta sẽ lí giải được điều đó khi tìm hiểu 4 câu tiếp

-Em hiểu cụm từ “phường danh lợi” như thế nào?

HS trả lời, GV nhận xét

“Phường danh lợi” : những kẻ coi công danh là con đường

tìm kiếm phú quý vinh hoa (mồi danh lợi, bả công danh)

CBQ đã nhắc đến loại người này với sự chán ghét, khinh bỉ

 từ ý thơ nói về phường danh lợi, người đọc hiểu ra niềm

trăn trở của tác giả đối với chuyện công danh: hai chữ công

danh đã bị gắn liền với danh lợi, con đường tìm kiếm công

danh trở thành con đường mưu cầu danh lợi tầm thường

Bằng con mắt sắc sảo, ông đã nhận ra công danh đã bị biến

tướng trong thời buổi điên đảo,trở thành một miếng mồi

ngon, có sức cám dỗ lớn đối với người đời.Vì danh lợi mà

con người phải tất tả xuôi ngược, khó nhọc mà vẫn đổ xô vào

-GV hỏi: Như vậy, hai câu thơ nói lên suy tư gì của tác giả?

Và em có thể lí giải câu hỏi cô đặt ra lúc trước như thế nào?

Hai câu thơ là suy tư của tác giả về hiện thực xã hội:

người đời đua chen danh lợi, vì danh lợi mà tất tả xuôi ngược

-GV dẫn dắt: không những trăn trở về hiện thực mà bằng con

mắt tỉnh táo, nhà thơ còn phát hiện ra một vấn đề lớn lao

hơn,cấp thiết hơn GV đọc hai câu tiếp

-Hai câu tiếp cho em những hình dung gì?

Hình ảnh về một quán rượu ngon, mọi người say men rượu

mà đổ xô đến

Từ đó phát hiện biện pháp nghệ thuật được sử dụng

-Có người cho rằng hai câu thơ này chính là đánh gía rất sắc

+Không học…phép ngủ- sự thờ ơ trước cuộc đời

+Vẫn phải vất vả đeo đuổi con đường công danh

-Xưa nay phường danh lợi Tất tả trên đường đời

Niềm trăn trở của tác giả trước hiện thực xã hội: công danh đã bị biến tướng, gắn liền với danh lợi, và người đời đua chen nhau vì danh lợi

-Đầu gió hơi men thơm quán rượu

Người say vô số, tỉnh bao

sảo của CBQ về xã hội ông đang sống Em nghĩ như thế nào?

. Chuyện công danh chưa phải là tất cả những gì khiến tác

giả dằn vặt,mà niềm ưu tư của ông còn hướng về vấn đề có ý

nghĩa cấp thiết hơn lớn lao hơn: cả xã hội đang sống giữa cơn

say danh lợi và qúa hiếm người tỉnh để nhận ra thực trạng

này

-Cả 6 câu thơ cho thấy, CBQ đã nhận ra điều gì về con đường

công danh mà mình đang theo đuổi

-GV dẫn dắt: chán ghét con đường công danh, nhưng những

nho sĩ như CBQ lại chỉ có một con đường duy nhất: học

hành- thi cử- đỗ đạt-làm quan Nhà thơ lâm vào bế tắc

GV bình sự lặp lại của hai từ “trường sa’

Từ trường sa lại vang lên, dường như muốn gợi ra không

gian tâm trạng đang náo động với những câu hỏi chưa tìm

được lời giải đáp Và trường sa bỗng chốc hoá thành người

bạn có thể lắng nghe tâm sự Phải chăng, điều đó là vì nhờ

chuyến sa hành, nhờ trường sa mà nhà thơ có thể hiểu thêm

mình, hiểu thêm bản chất thực và kết cục của con đường tìm

kiếm công danh, hiểu thêm về sự phức tạp của cuộc đời, do

vậy mà trường sa lại trở nên thân thiết

-Câu thơ giúp em hình dung như thế nào về hình ảnh người đi

trên cát?

Nhận xét về nghệ thuật.Tác dụng

-GV dẫn dắt: những tưởng trước một loại các câu hỏi rơi vào

bước đường cùng, nhà thơ sẽ bế tắc và tuyệt vọng, sẽ tắt

ngấm mọi tiếng nói, nhưng ở đây lại bật lên lời ca

-Các hình ảnh thiên nhiên lại được xuất hiện để nói lên điều

gì?

Hình ảnh thiên nhiên xuất hiện vừa là cảnh thực vừa bao

hàm nghĩa tượng trưng: những con đường đi tới đều đầy khó

khăn hiểm trở

Tác giả đã có sự lựa chọn: nên chăng là quay về ở ẩn, giữ

riêng mình trong sạch , hoặc có thể là có những lựa chọn mới

ở phía bắc núi bắc, phía nam núi nam nhưng ông cũng ý thức

được những thử thách lớn khác đang đón chờ ở phía trước,

một khi mình theo một sự lựa chọn mới, bởikhông có gì yên

bình ở phía bắc, cũng như ở phía nam Núi muôn trùng, sóng

muôn đợt đã giăng sẵn để đợi người

người

 hình ảnh ẩn dụ: sự cám

dỗ của danh lợi

 Câu thơ là nhận xét có tính khẳng định : cả xã hội

đang sống giữa cơn say danh lợi và quá ít người tỉnh để nhận ra thực trạng

đó

 toát ra niềm chua xót và nỗi u uất của nhà thơ

 CBQ đã nhận thấy tính chất vô nghĩa của lối học khoa cử, của con đường công danh theo lối cũ và tỏ

rõ thái độ chán ghét của mình, bộc lộ cái nhìn tỉnh táo, sắc sảo trước hiện thực

3 Khúc ca về con đường cùng

-Trường sa, trường sa…

Điệp từ kết hợp với câu hỏi tu từ đã thể hiện những trăn trở của nhà thơ về bước đường đi tớiSự bế tắc của nhà thơ

-Hãy nghe ta hát khúc

đường cùng:

- Phía bắc núi bắc…

Điển cố, điệp ngữ

Tác giả đã cố gắng lựa chọn cho mình một con

đường mới, một hướng đi mới nhưng vẫn lâm vào bế tắc

-Bài thơ kết thúc bằng một câu hỏi tu từ.Có người cho rằng

câu hỏi đó thể hiện sự bế tắc tuyệt vọng, cô đơn của nhà

thơ.Em nghĩ thế nào?

GV mở rộng: âm hưởng bi kịch bao trùm bài thơ: bi kịch của

một nhà nho nhận thức được sự trì trệ, lạc hậu của chế độ

nhưng không tìm ra lối thoát- nhưng hiệu quả mà nó mang lại

thì có ý nghĩa tích cực Độc giả có thể qua đó mà thêm lòng

tin vào phẩm hạnh , dũng khí của con người.Dù gặp bao

thách thức trong đời sống, nó vẫn tồn tại, vẫn sống mạnh mẽ

và bảo vệ những lí tưởng nhân văn cao đẹp

Bài ca ngắn nhưng ý nghĩa có thể vô hạn “anh đứng làm chi

trên bãi cát”, câu hỏi mà nhà thơ tự đặt cho mình từ thế kỉ 19,

giờ đây đang được đặt lại trước lương tâm của mọi độc giả,

một câu hỏi vẫn đầy tính thời sự:thúc giục, khuyến khích con

người hành động

Hoạt động 4: GV hướng dẫn HS khái quát giá trị nội dung và

nghệ thuật của bài thơ

Nói thêm về cách xưng hô: khách-lữ khách- ngôi thứ 3

Quân- anh: ngôi thứ 2

Ngã- tôi: ngôi thứ 1

Tác giả muốn đặt mình vào vị trí khác nhau, các điểm nhìn

khác nhau bộc lộ tâm trạng của chính mình, đối thoạivới

chính mình

Hoạt động 5: GV cho HS luyện tập

Bài thơ chứa đựng sự phản kháng âm thầm đối với trật tự hiện

hành, cảnh báo sự thay đổi tất yếu trong tương lai Trong một

bài thơ khác ông viết:

Từ khi vượt bể qua đất Ba Sơn

-Anh đứng làm chi trên bãi cát?

câu hỏi mang âm hưởng của một lời thúc giục: nhân vật trữ tình tự giục mình, từ

bỏ con dường trước mắt, con đường công danh mờ mịt, cần phải thoát khỏi cơn say danh lợi vô

nghĩaKhao khát thay đổi cuộc sống

=> Câu hỏi kết thúc đã gieo vào lòng độc giả niềm hi vọng, dù là thứ hi vọng khắc khoải, mong manh

III- Tổng kết

1 Nội dung

-Biểu lộ sự chán ghét của một người trí thức đối với con đường danh lợi tầm thường đương thời và niềm khao khát thay đổi cuộc sống

làm hiện lên chân dung tinh thần một nhà trí thức lớn tỉnh táo trước hiện thực, nhân cách cứng cỏi, bản lĩnh

2 Nghệ thuật

-Hình ảnh tượng trưng -Nhịp điệu diễn tả nội dung -Câu hỏi tu từ

IV- Luyện tập Qua bài thơ này, hãy thử lí giải vì sao CBQ đã khởi nghĩa chống lại nhà Nguyễn

Mới cảm thấy vũ trụ là bao la

Chuyện văn chương trước đây thực là trò trẻ con

Trong thế giới này có ai thật là bậc tài trai

Mà lại phí cả một đời đọc mấy pho sách cũ

CBQ đã thấy phải làm được việc gì lớn lao hơn, có ích cho

đời hơn Đó là lí do dẫn ông đến cuộc khởi nghĩa chống lại nhà Nguyễn