a/ Do thay đổi của các nhân tố sinh thái vô sinh: Các nhân tố sinh thái vô sinh tác động trực tiếp lên sinh vật mà không phụ thuộc vào mật độ cá thể trong quần thể nên còn được Các nhân [r]
Trang 1Ngày soạn: 02/03/09
Tiết 42
BIẾN ĐỘNG SỐ LƯỢNG CÁ THỂ CỦA QUẦN THỂ SINH VẬT
I Mục tiêu
Kiến thức:
Sau khi học bài này học sinh cần:
- Nêu được các hình thức biến động số lượng của quần thể, lấy được ví dụ minh họa
- Nêu được các nguyên nhân nên biến động số lượng cá thể trong quần thể và
nguyên nhân quần thể tự điều chỉnh về trạng thái cân bằng
- Nêu được cách quần thể điều chỉnh số lượng cá thể
- Vận dụng những kiến thức của bài học vào giải thích các vấn đề có liên quan trong sản xuất nông nghiệp và bảo vệ môi trường
II Phương pháp
Thảo luận nhóm, hỏi đáp, diễn giảng
III Phương tiện
Tranh hình 39.1 hình 39.2 hình 39.3 sách giáo khoa
IV Tiến trình
1 ổn định : Kiểm tra sỉ số.
2 Bài cũ: 5’
Một quần thể ổn định thì 4 nhân tố là mức độ sinh sản mức độ tử vong, mức độ xuất cư và mức độ nhập cư có liên quan với nhau như thế nào?
3 Bài mới:
1’ Khi nào thì số lượng cá thể của quần thể bị biến động ? Dựa vào đâu mà các nhà nông nghiệp xác định được đúng thời vụ để gieo trồng đạt hiệu quả và năng xuất cao ít tốn
chi phí? Để trả lời câu hỏi trên hôm nay chúng ta cùng nghiên cứu Bài: 39 Biến động số lượng cá thể của quần thể sinh vật
13’ Hoạt động 1
Quan sát hình 39.1
B và cho biết vì sao
sống lượng thỏ và
mèo rừng lại tăng
và giảm theo chu kì
gần giống nhau?
Theo em thế nào là
biến động theo chu
Thỏ là thức ăn của mèo rừng, số lượng mèo rừng phụ thuộc vào lượng thức ăn
là thỏ khi số lượng thỏ tăng lên, mèo rừng có nguồn thức
ăn dồi dào nên có điều kiện tăng số lượng cá thể Tuy nhiên số lượng thỏ phụ thuộc vào số lượng mèo rừng ( thỏ và mèo rừng khống chế lẫn nhau
Biến động theo chu kì : xảy
ra do những thay đổi có chu
kì của điều kiện môi trường
I Biến động số lượng cá thể.
1.Biến động theo chu kì:
Biến động theo chu kì : xảy ra do những thay đổi có chu kì của điều kiện môi trường
Trang 2kì ? Cho ví dụ
Thế nào là biến
động không theo
chu kì? Cho ví dụ
Hoạt động 2
Em hãy thảo luận
điền vào phiếu học
tập ( 3 phút)
Giáo viên
kết luận ( phiếu học tập
)
Từ phiếu học tập ta
có thể chia nguyên
nhân gây biến động
số lượng cá thể của
quần thể thành 2
nhóm đó là nhân tố
sinh thái vô sinh và
nguyên nhân thay
đổi do các nhân tố
sinh thái hữu sinh
Các nhân tố sinh
thái vô sinh và hữu
sinh có ảnh hưởng
như thế nào tới
trạng thái cân bằng
quần thể? Lấy ví dụ
minh họa
Sự điều chỉnh số
lượng cá thể trong
Ví dụ: cá cơm ở biển peru
có chu kì biến động là 7 năm khi có dòng nước nóng chảy về làm cá chết hàng loạt
Biến động không theo chu kì: xảy ra do những thay đổi bất thường của môi trường
tự nhiên hay do hoạt động khai thác tài nguyên quá mức của con người gây nên
Ví dụ : Những năm trời rét nhiệt độ dưới 80C thì ếch nhái chết hàng loạt
Học sinh thảo luận nhóm Nhóm 1 báo cáo kết quả Các nhóm còn lại nhận xét
Các nhân tố sinh thái vô sinh tác động trực tiếp lên sinh vật mà không phụ thuộc vào mật độ cá thể trong quần thể nên còn được gọi là nhóm nhân tố không phụ thuộc vào mật độ quần thể
Các nhân tố sinh thái vô sinh ảnh hưởng đến trạng thái sinh lí cá thể … Điều kiện môi trường không thuận lợi, mức sinh sản giảm, khả năng thụ tinh kém, sức sống con non thấp,
2 Biến động không theo chu kì:
Biến động không theo chu kì: xảy ra do những thay đổi bất thường của môi trường tự nhiên hay do hoạt động khai thác tài nguyên quá mức của con người gây nên
II Nguyên nhân gây biến động
và sự điều chỉnh số lượng cá thể của quần thể
1.Nguyên nhân gây biến động
số lượng cá thể của quần thể
a/ Do thay đổi của các nhân tố sinh thái vô sinh:
Các nhân tố sinh thái vô sinh tác động trực tiếp lên sinh vật mà không phụ thuộc vào mật độ cá thể trong quần thể nên còn được gọi là nhóm nhân tố không phụ thuộc vào mật độ quần thể
b/ Do thay đổi của các nhân tố hữu sinh:
Nhóm các nhân tố hữu sinh luôn
bị chi phối bởi mật độ cá thể của quần thể nên được gọi là nhóm nhân tố phụ thuộc mật độ quần thể
2.Sự điều chỉnh số lượng cá thể của quần thể
Quần thể sống trong môi trường nhất định luôn có su hướng điều chỉnh số lượng cá thể bằng cách giảm số lượng cá thể hoặc kích thích làm cho số lượng cá thể
Trang 3quần thể có ý nghĩa
gì?
Khi môi trường
thuận lợi số lượng
cá thể của quần thể
như thế nào? Tại
sao?
Khi điều kiện môi
trường không thuận
lợi số lượng cá thể
trong quần thể như
thế nào? Tại sao
Quan sát hình 39.3
và cho biết khi nào
quần thể đạt trạng
thái cân bằng ?
Quần thể đạt mức
độ cân bằng khi các
yếu tố : mức sinh
sản (b) mức độ tử
vong (d) xuất cư (e)
nhập cư (i) có quan
hệ với nhau theo
phương trình
Mức sinh sản+ nhập
cư = tử vong + xuất
cư ( b + i = d + e)
Nhóm các nhân tố hữu sinh luôn bị chi phối bởi mật độ
cá thể của quần thể nên được gọi là nhóm nhân tố phụ thuộc mật độ quần thể
Cạnh tranh giữa các cá thể,
kẻ thù, sức sinh sản, tử vong, phát tán, có ảnh hưởng số lượng cá thể trong quần thể
Có ý nghĩa rất quan trọng giúp cho quần thể có thể tồn tại và phát triển
Nguồn thức ăn đồi dào, các nhân tố điều chỉnh mật độ ( cạnh tranh, kẻ thù , ) tác động làm cho quần thể tăng mức sinh sản , giảm mức độ
tử vong, nhiều cá thể từ nơi khác nhập cư tới sống trong quần thể => số lượng cá thể của quần thể tăng lên
Khi số lượng cá thể tăng cao
=> nguồn sống giảm cạnh tranh giữa các cá thể, tăng mức độ tử vong giảm mức sinh sản => xuất cư=> số lượng cá thể được điều chỉnh => số lượng cá thể giảm
Khi số lượng cá thể ổn định
và phù hợp với khả năng cung cấp môi trường sống
=> quần thể cân bằng
của quần thể tăng cao Trong môi trường thuận lợi: Thức ăn dồi dào, ít kẻ thù, sức sinh sản tăng, tử vong giảm, nhập cư tăng => cá thể quần thể tăng nhanh chóng
Trong môi trường không thuận lợi
Số lượng cá thể cao, thức ăn thiếu hụt, nơi sống chật chội, cạnh tranh giữa các cá thể , mức
tử vong cao, sức sinh sản giảm, xuất cư tăng, => số lượng quần thể được điều chỉnh giảm xuống
3 Trạng thái cân bằng của quần thể:
Khi số lượng cá thể trong quần thể ổn định và phù hợp với khả năng cung cấp nguồn sống của môi trường
Phiếu học tập
Hãy nêu những nguyên nhân gây nên sự biến động số lượng cá thể của các quần thể theo chu
kì và không theo chu kì (Trong các ví dụ đã nêu ở phần I)
Cáo ở đồng rêu phương bắc
Trang 4Sâu hại mùa màng
Cá cơm ở vùng biển peru
Chim cu gáy
Muỗi
Ếch nhái
Bị sát, ếch nháy ở miền bắc Việt
Nam
Bị sát, chim nhỏ, gặm nhấm
Động thực vật vùng u minh
thượng
Thỏ ở Oõxtralia
Đáp án
Cáo ở đồng riêu phương bắc Phụ thuộc vào số lượng co mồi là chuột Lemmut
Sâu hại mùa màng Vào mùa cĩ khí hậu ấp áp, sâu hại sinh sản nhiều
Cá cơm ở vùng biển peru Dịng nước nĩng làm cá cơm chết hàng loạt
sản nhiều
Bị sát, ếch nháy ở miền Bắc Việt
Bị sát, chim nhỏ, gặm nhấm Số lượng giảm do lũ lụt bất thường
Động thực vật vùng u minh
Thỏ ở Oõxtralia Số lượng tăng giảm bất thường do nhiểm vi rút gây bệnh
u nhầy
4 Củng cố: 5’
1 Nguyên nhân của những biến động số lượng cá thể trong quần thể là gì?
2 Vì sao nĩi : Trong tự nhiên quần thể sinh vật cĩ su hướng điều chỉnh số lượng cá thể của mình ở mức cân bằng?
Đáp án:
1 Do những thay đổi của những nhân tố sinh thái vơ sinh của mơi trường ( khí hậu, thổ nhưỡng ,…) và các nhân tố hữu sinh ( cạnh tranh các cá thể trong cùng 1 đàn,
số lượng kẻ thù, )
2 Mật độ cá thể của quần thể cĩ ảnh hưởng tới mức độ sữ dụng nguồn sống trong mơi trường , tới mức độ sinh sản và tử vong của cá thể Khi số lượng cá thê thấp
mà điều kiện sống của mơi trường thuận lợi ( nguồn sống dồi dào, khí hậu phù hợp, ) số cá thể mới sinh ra tăng lên Ngược lại, khi số lượng cá thể tăng cao dẫn tới điều kiện sống của mơi trường khơng thuận lợi, số cá thể bị chết tăng lên
5 Dặn dị: 1’
Trang 5Về nhà làm bài tập 2.3.4 sách giáo khoa trang 174.
Chuẩn bị bài 40