Mục đích nghiên cứu của đề tài là trên cơ sở lý luận và đánh giá thực trạng nguồn nhân lực ngành y tế tỉnh Lai Châu, luận văn đề xuất phương hướng và các giải pháp nhằm phát triển nguồn nhân lực y tế tại tỉnh Lai Châu, từ đó nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ y tế tại địa phương, hướng tới xây dựng hệ thống y tế công bằng, chất lượng, hiệu quả và phát triển, tăng cường công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân tỉnh Lai Châu trong tình hình mới.
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ
Trang 2Công trình được hoàn thành tại:
HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA
Người hướng dẫn khoa học: TS Bùi Kim Chi
Phản biện 1: PGS.TS Bùi Huy Khiên
Có thể tìm hiểu luận văn tại Thư viện Học viện Hành chính Quốc gia
hoặc trên trang Web Khoa Sau đại học, Học viện Hành chính Quốc gia
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Nguồn nhân lực và phát triển nguồn nhân lực là một trong những vấn
đề cốt lõi của sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội và là mối quan tâm hàng đầu của mỗi địa phương, khu vực, quốc gia Vì vậy, giải quyết vấn đề nhân lực đang là yêu cầu được đặt ra hết sức cấp thiết, vừa mang tính thời sự, vừa mang tính chiến lược trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội
Nhân lực y tế được coi là một thành phần rất quan trọng của hệ thống y tế, là yếu tố chính bảo đảm hiệu quả và chất lượng dịch vụ y tế Năm 2006, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đưa ra định nghĩa: “Nhân lực
y tế bao gồm tất cả những người tham gia chủ yếu vào các hoạt động nhằm nâng cao sức khỏe.” Theo đó, nhân lực y tế bao gồm cả những người cung cấp dịch vụ y tế, người làm công tác quản lý và cả nhân viên giúp việc mà không trực tiếp cung cấp các dịch vụ y tế
Nghị quyết số 46/NQ – TW ngày 23/02/2005 của Bộ Chính trị đã nêu rõ: “Nghề y là một nghề đặc biệt, cần được tuyển chọn, đào tạo, sử dụng và đãi ngộ đặc biệt
Lai Châu là tỉnh miền núi vùng cao, địa bàn rộng và trải dài, có địa hình phức tạp, giao thông đi lại hạn chế nên người dân gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận và sử dụng các dịch vụ y tế Sau 14 năm tái lập tỉnh (từ tháng 11/2003), ngành y tế tỉnh Lai Châu vẫn đang phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức
Trong những năm qua, tỉnh Lai Châu cũng đã có nhiều chính sách kêu gọi, thu hút và đào tạo nguồn nhân lực y tế, đặc biệt là bác sỹ có chất lượng về công tác tại tỉnh Nhưng từ năm 2014 đến nay,
y tế Lai Châu không thu hút được các bác sỹ chính quy về công tác,
mà số lượng cán bộ có trình độ đại học tăng lên do các cán bộ y tế đã có
Trang 4thời gian công tác và sinh sống tại địa phương hoặc được cử đi học theo diện chuyên tu, cử tuyển
Tuy nhiên hiện nay, công tác phát triển nguồn nhân lực y tế tại tỉnh Lai Châu vẫn còn gặp nhiều khó khăn như thiếu cán bộ có trình độ chuyên môn cao, nhất là tuyến y tế cơ sở
Mục tiêu của y tế Lai Châu đến năm 2020 là đạt 12 bác sỹ/vạn dân, tương đương toàn tỉnh dự kiến sẽ có 608 bác sỹ, chiếm 30% trong tổng số nhân viên y tế
Vì vậy, nhằm mô tả toàn cảnh về tình hình nhân lực y tế tại tỉnh Lai Châu, từ đó làm cơ sở đề xuất các giải pháp khả thi hướng đến phát triển nguồn nhân lực y tế của tỉnh, nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ y tế, đáp ứng tốt hơn nhu cầu chăm sóc và nâng cao sức khỏe của nhân dân, tác
giả đã lựa chọn vấn đề “Phát triển nguồn nhân lực ngành y tế tỉnh Lai
Châu” làm đề tài nghiên cứu
2 Tình hình nghiên cứu
Nhân lực y tế là vấn đề đang được quan tâm hiện nay và đã có nhiều nghiên cứu về nhân lực y tế ở Việt Nam được thực hiện, tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, trong đó các nội dung nghiên cứu thường tập trung vào:
1) Số lượng và phân bổ: tình trạng thiếu/thừa cán bộ y tế, nhân lực y
tế khối dự phòng/điều trị, nhân lực y tế giữa các chuyên ngành, nhân lực y
tế tại tuyến y tế cơ sở, nhân lực y tế vùng thành thị/nông thôn, nhân lực y
tế vùng khó khăn, vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, nhân lực y tế khu vực công lập và tư nhân;
2) Chất lượng nguồn nhân lực: trình độ và kinh nghiệm của cán bộ y
tế về chuyên môn sâu, chuyên ngành, quản lý, phân tuyến, dự phòng/điều trị, thành thị/nông thôn và các vùng khác;
3) Quản lý và sử dụng nguồn nhân lực: công tác lập quy hoạch, kế hoạch và quản lý nhân lực tại các tuyến; công tác theo dõi, quản lý nhân
Trang 5lực, đánh giá kết quả công việc của nhân viên y tế, khen thưởng, kỷ luật,
bổ nhiệm, bố trí, sắp xếp
Trong thời gian qua, nhiều công trình khoa học, đề tài nghiên cứu, luận án, luận văn, báo cáo dự án đã công bố kết quả liên quan đến phát triển nguồn nhân lực y tế Các kết quả này thường đề cập đến một phần hoặc toàn bộ các khía cạnh về nhân lực y tế như đã nêu Kết quả cụ thể của một số nghiên cứu như sau:
- Viện Chiến lực và Chính sách Y tế (2012): Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng thu hút và duy trì cán bộ y tế tuyến cơ sở ở một số tỉnh miền núi
- Nguyễn Thị Thúy Nga, Nguyễn Thị Bình An (2014) Các yếu tố ảnh hưởng đến duy trì và phát triển nhân lực y tế, Tạp chí Y tế Công cộng , số
33, 9.2014
- Nguyễn Phương Hoa, Bùi Thị Duyên (2012) Khảo sát thực trạng nhân lực y tế tại tuyến y tế cơ sở, tỉnh Hòa Bình năm 2010, Tạp chí Nghiên cứu Y học 80 (3) 2012
Ngoài các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn nói trên còn có một số công trình nghiên cứu sau:
Tác giả Nguyễn Hoàng Thanh (2011),“Phát triển nguồn nhân lực
ngành y tế tỉnh Quảng Nam” Luận văn thạc sĩ chuyên ngành kinh tế phát
triển , Đại học Đà Nẵng
Tác giả Nguyễn Duy Linh (2013), “Phát triển nguồn nhân lực ngành
Tác giả Nguyễn Thành Trung (2015),“Hoàn thiện chính sách thu hút
nguồn nhân lực ngành y tế tỉnh Quảng Ngãi” Luận văn Thạc sỹ kinh tế,
Đại học Đà Nẵng
- Luận án tiến sĩ của Lê Thúy Hường (2015), “Nguồn nhân lực y tế ở Đồng bằng Sông hồng”, chuyên ngành kinh tế chính trị của trường Học viện chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
Trang 6Những công trình nói trên, ở những mức độ khác nhau đã giúp tác giả luận văn có cơ sở dữ liệu và kiến thức cần thiết để có thể tiếp cận và đi sâu nghiên cứu phát triển nguồn nhân lực y tế trên địa bàn tỉnh Lai Châu Cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu nào về phát triển nguồn nhân lực y tế tỉnh Lai Châu một cách có hệ thống Do đó với đề tài :
“Phát triển nguồn nhân lực ngành y tế tỉnh Lai Châu”, bản thân mong
muốn thực hiện nghiên cứu một cách hệ thống chủ đề này trong phạm vi ngành Y tế nói chung và ngành Y tế tỉnh Lai Châu nói riêng
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở lý luận và đánh giá thực trạng nguồn nhân lực ngành y tế tỉnh Lai Châu, luận văn đề xuất phương hướng và các giải pháp nhằm phát triển nguồn nhân lực y tế tại tỉnh Lai Châu, từ đó nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ y tế tại địa phương, hướng tới xây dựng hệ thống y tế công bằng, chất lượng, hiệu quả và phát triển, tăng cường công tác bảo vệ, chăm
sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân tỉnh Lai Châu trong tình hình mới
3.2 Nhiệm vụ của luận văn
Để đạt được mục đích nghiên cứu của đề tài, luận văn tập trung thực hiện các nhiệm vụ sau:
3.2.1 Phân tích làm rõ các quan điểm của Đảng, Nhà nước về nguồn nhân lực y tế; trình bày các khái niệm có liên quan như: Nguồn nhân lực, phát triển nguồn nhân lực; nguồn nhân lực y tế, phát triển nguồn nhân lực y tế; Xác định rõ các yếu tố ảnh hưởng nguồn nhân lực y tế; Các yếu tố ảnh hưởng nguồn nhân lực y tế tỉnh Lai Châu
3.2.2 Nghiên cứu thực trạng nguồn nhân lực ngành y tế tại tỉnh Lai Châu thông qua các tiêu chí đánh giá nguồn nhân lực như: số lượng, cơ cấu (bộ phận, chuyên môn); xác định và phân tích các yếu tố nhân lực y tế tại tỉnh
Trang 7Lai Châu như: chế độ, chính sách đãi ngộ của nhà nước, thu hút nhân lực (hỗ trợ ban đầu về tài chính và nhà đất, hỗ trợ đào tạo, tuyển dụng nhân lực, bố trí sắp xếp nhân lực…), đào tạo, bồi dưỡng…
3.2.3 Đề xuất các nhóm giải pháp nhằm phát triển nguồn nhân lực y tế tại tỉnh Lai Châu trong thơi gian tới, như: về con người, cơ chế chính sách…
Đưa ra các kiến nghị đối với các bên liên quan nhằm tạo cơ sở tiền đề
để phát triển nguồn nhân lực y tế tại tỉnh Lai Châu
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là phát triển nguồn nhân lực ngành
y tế tỉnh Lai Châu
4.2 Phạm vi nghiên cứu:
Phạm vi về thời gian: nghiên cứu sử dụng số liệu thống kê trong 4 năm, từ
năm 2014 đến năm 2017
5 Phương pháp nghiên cứu
a.) Phương pháp phân tích - tổng hợp
Luận văn sử dụng phương pháp phân tích để lý giải tính cấp thiết và ý nghĩa mà đề tài nghiên cứu đặt ra trong phát triển nguồn nhân lực y tế của tỉnh Lai Châu
Luận văn sử dụng phương pháp tổng hợp để tóm lược nội dung sau mỗi phần phân tích, đánh giá Phương pháp tổng hợp được sử dụng để khái quát vấn đề, tóm lược nội dung của từng mục và các kết luận của từng chương của luận văn
b) Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp
Luận văn sử dụng số liệu thống kê y tế sẵn có từ các báo cáo thống kê
y tế của Sở y tế Tỉnh Lai Châu, niên giám thống kê y tế các năm 2014,
2015, 2016, 2017 và số liệu từ các nghiên cứu liên quan đã được công bố
Trang 8c Phương pháp điều tra xã hội học
Thực hiện cuộc khảo sát đối với 180 nhân viên y tế làm việc tại các
cơ sở y tế tỉnh Lai Châu: BVĐK tỉnh Lai Châu, TTYT huyện Nội dung khảo sát tập trung chủ yếu nhận diện nguồn nhân lực y tế tuyến tỉnh, tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến việc phát triển nguồn nhân lực y tế như: chính sách đãi ngộ, tuyển dụng, quản lý và sử dụng nhân lực y tế; chính sách đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ, xác định nguồn nhân lực
y tế trong thời gian tới
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
6.1 Ý nghĩa lý luận
Kết quả nghiên cứu của luận văn góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận
về phát triển nguồn nhân lực y tế, nội dung và các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển nguồn nhân lực y tế của tỉnh
Hệ thống hóa và làm rõ thêm một số vấn đề lý luận cơ bản về nguồn nhân lực nói chung và nguồn nhân lực y tế nói riêng như: Làm rõ khái niệm về nguồn nhân lưc và nguồn nhân lực y tế; Phân tích và làm rõ đặc điểm của nguồn nhân lực y tế; Phân tích những nhân tố ảnh hưởng đến nguồn nhân lực y tế;
6.2 Ý nghĩa thực tiễn của luận văn
- Luận văn phân tích, đánh giá thực trạng phát triển nguồn nhân lực y tế của tỉnh Lai Châu giúp các cơ quan chức năng của tỉnh nắm bắt được những kết quả đạt được, những hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế
- Trên cơ sở phân tích, đánh giá thực trạng phát triển nguồn nhân lực y
tế của tỉnh Lai Châu, luận văn đề xuất các giải pháp phát triển nguồn nhân lực y tế của tỉnh Lai Châu đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới
- Các kết quả nghiên cứu của luận văn có thể làm bằng chứng khoa học
để các cấp chính quyền của tỉnh Lai Châu nghiên cứu, vận dụng và áp
Trang 9dụng vào thực tế địa phương Nội dung của luận văn cũng có thể làm tư
liệu tham khảo cho các nhà hoạch định chính sách và những nhà quản lý y
tế để đề xuất những can thiệp và đưa ra những chính sách phù hợp về phát
triển nguồn nhân lực y tế
7 Kết cấu của Luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phần
chính của Luận văn được kết cấu theo 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển nguồn nhân lực y tế
Chương 2: Thực trạng phát triển nguồn nhân lực ngành y tế tỉnh Lai
Châu
Chương 3: Các giải pháp phát triển nguồn nhân lực ngành y tế tỉnh
Lai Châu
Trang 10Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN
NGUỒN NHÂN LỰC Y TẾ 1.1 Một số khái niệm
1.1.1.Nhân lực
Nhân lực là nguồn lực có vai trò rất quan trọng và không thể thiếu đối với mọi hoạt động của một tổ chức, hoạt động của nó chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố do đó rất đa dạng và phức tạp Vì vậy, việc sử dụng nguồn nhân lực một cách hiệu quả đang là mục tiêu hàng đầu của các tổ chức
Nhân lực được hiểu là nguồn lực của mỗi người, bao gồm cả thể lực
và trí lực; nó phản ánh sức người và khả năng lao động của con người
Ngân hàng Thế giới cho rằng: nguồn nhân lực là toàn bộ vốn con người bao gồm thể lực, trí lực, kỹ năng nghề nghiệp… của mỗi cá nhân Như vậy, ở đây nguồn lực con người được coi như một nguồn vốn bên cạnh các loại vốn vật chất khác: vốn tiền tệ, công nghệ, tài nguyên thiên nhiên
Theo thuyết lao động xã hội: “Nguồn nhân lực bao gồm toàn bộ dân
cư có khả năng lao động” [7, tr.7] Hay: “Nguồn nhân lực được hiểu theo nghĩa hẹp hơn, bao gồm nhóm dân cư trong độ tuổi lao động có khả năng lao động” [7, tr.7,8]
Trang 11Theo giáo trình Kinh tế nguồn nhân lực (2008) của trường Đại học Kinh tế Quốc dân thì: “Nguồn nhân lực là nguồn lực con người có khả năng sáng tạo ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội được biểu hiện ra
là số lượng và chất lượng nhất định tại một thời điểm nhất định” [3, tr.12] Theo luận án tiến sĩ (2009) của TS Lê Thị Mỹ Linh thì: “Nguồn nhân lực của một tổ chức bao gồm tất cả những người lao động làm việc trong tổ chức đó có sức khoẻ và trình độ khác nhau, họ có thể tạo thành một sức mạnh hoàn thành tốt mục tiêu của tổ chức nếu được động viên, khuyến khích phù hợp” [12, tr.11]
Từ những quan niệm trên, dưới nhiều góc độ, khía cạnh, có nhiều quan niệm về nguồn nhân lực Nhưng nhìn chung theo tác giả thống nhất nội
dung cơ bản: Nguồn nhân lực là nguồn cung cấp sức lao động cho xã hội,
là yếu tố cấu thành lực lượng sản xuất, giữ vai trò trung tâm và quyết định
sự phát triển kinh tế- xã hội của một quốc gia; đồng thời là chỉ tiêu đánh giá sự phát triển, tiến bộ xã hội của quốc gia
Theo đó, nguồn nhân lực trong tổ chức bao gồm ba mặt cơ bản:
Số lượng nguồn nhân lực: thể hiện quy mô của tổ chức, số lượng nhân viên càng đông, qui mô tổ chức càng lớn và ngược số lượng nhân viên ít thì qui mô tổ chức nhỏ
1.1.3 Phát triển nguồn nhân lực
Cho đến nay, do xuất phát từ các cách tiếp cận khác nhau, nên vẫn có nhiều cách hiểu khác nhau khi bàn về phát triển nguồn nhân lực
Tổ chức lao động quốc tế (ILO) định nghĩa: “Phát triển nguồn nhân lực bao hàm phạm vi rộng hơn, không chỉ là sự chiếm lĩnh lành nghề hoặc vấn đề đào tạo nói chung, mà còn là sự phát triển năng lực và sử dụng năng lực đó vào việc làm có hiệu quả, cũng như thoả mãn nghề nghiệp và cuộc sống cá nhân”[78]
Trang 12Đứng trên quan điểm xem “con người là nguồn vốn - vốn nhân lực”, Yoshihara Kunio cho rằng: “Phát triển nguồn nhân lực là các hoạt động đầu tư nhằm tạo ra nguồn nhân lực với số lượng và chất lượng đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế-xã hội của đất nước, đồng thời đảm bảo sự phát triển của mỗi cá nhân” [95]
Theo Bùi Văn Nhơn trong sách quản lý và phát triển nguồn nhân lực
xã hôị, xuất bản năm 2006: “Phát triển nguồn nhân lực là tổng thể các hình thức, phương pháp, chính sách và biện pháp nhằm hoàn thiện và nâng cao chất lượng cho nguồn nhân lực
Từ những luận điểm trình bày trên, trong nghiên cứu này phát triển
nguồn nhân lực của một quốc gia là sự biến đổi về số lượng và chất lượng
nguồn nhân lực trên các mặt thể lực, trí lực, kỹ năng, kiến thức và tinh thần cùng với quá trình tạo ra những biến đổi tiến bộ về cơ cấu nguồn nhân lực Nói một cách khái quát nhất, phát triển nguồn nhân lực chính là quá trình tạo lập và sử dụng năng lực toàn diện con người vì sự tiến bộ kinh tế- xã hội và sự hoàn thiện bản thân mỗi con người; là đề cập đến vấn đề chất lượng nguồn nhân lực và khía cạnh con người
1.1.4 Nguồn nhân lực y tế
Tổ chức y tế thế giới đã định nghĩa “Cán bộ y tế / nguồn nhân lực y
tế là những người tham gia vào các hoạt động với mục đích chính là tăng cường sức khỏe cộng đồng” (WHO, 2006) Theo đó , nhân lực y tế bao gồm những người trực tiếp cung cấp dịch vụ, những người làm công tác quản lý và cả nhân viên giúp việc mà không trực tiếp cung cấp dịch vụ y
tế Nó bao gồm cán bộ y tế chính thức và cán bộ không chính thức như tình nguyện viên xã hội, những người chăm sóc sức khỏe gia đình, lang y; kể cả những người làm việc trong ngành y tế và trong những ngành khác (như
quân đội, trường học hay các doanh nghiệp) [1, tr.1-3]
Trang 13Nguồn nhân lực y tế được Tổ chức Y tế thế giới định nghĩa là “ tất cả mọi người tham gia vào các hoạt động chăm sóc và nâng cao sức khỏe”, là
trung tâm của mỗi hệ thống y tế
Trong nghiên cứu này, nguồn nhân lực y tế là tổng thể những người
có khả năng lao động với thể lực, trí lực và phẩm chất đạo đức phù hợp với đặc điểm nghề nghiệp trong lĩnh vực y tế, đang và sẽ tham gia vào các hoạt động nhằm bảo vệ và nâng cao sức khoẻ của nhân dân, cộng đồng
Nguồn nhân lực y tế bao gồm tất cả những người tham gia vào các hoạt động nhằm chăm sóc, nâng cao sức khỏe của các tầng lớp nhân dân
Cụ thể, nguồn nhân lực trong y tế là những là các cán bộ, y bác sỹ, y tá, hộ
lý, công nhân viên làm việc trong các bệnh viện, trung tâm, trạm y tế ở tất
cả các tuyến y tế trên phạm vi cả nước
1.1.5.Phát triển nguồn nhân lực y tế:
Phát triển nguồn nhân lực y tế là tổng thể các hình thức, phương pháp, chính sách và biện pháp nhằm tạo ra sự thay đổi tích cực về số lượng, chất lượng và cơ cấu nguồn nhân lực y tế, được biểu hiện ở việc hoàn thiện và nâng cao kiến thức, kỹ năng, nhận thức của nguồn nhân lực nhằm đáp ứng đòi hỏi về nguồn nhân lực y tế cho sự phát triển kinh tế xã hội trong từng giai đoạn phát triển
- Phát triển nguồn nhân lực y tế là sự phát triển cả về mặt số lượng,
chất lượng và cơ cấu nguồn nhân lực hợp lý
Vì thế Phát triển nguồn nhân lực y tế là nhiệm vụ cấp bách, được Đảng, nhà nước các cơ quan quản lý nhà nước đặc biệt chú trọng và được đặt lên hàng đầu
1.2 Đặc điểm của nguồn nhân lực y tế
Nguồn nhân lực y tế bị chi phối bởi tính chất đặc thù của nghề y
Cụ thể: - Nghề y là một nghề đặc biệt, có thời gian đào tạo dài hơn các ngành nghề khác, kỹ năng, chuyên môn phải được đào tạo liên tục Giáo