Cuộc kháng chiến Kết quả, ý nghĩa của nhân dân Việt Nam - Triều đình cử - Pháp bị cầm chân Nguyễn Tri tại Đà Nẵng từ Phương chỉ huy tháng 8/1858 đến kháng chiến tháng 2/1859, kế - Quân d[r]
Trang 1Phần ba LỊCH SỬ VIỆT NAM (1858-1918)
Chương I VIỆT NAM TỪ 1858 ĐẾN CUỐI THẾ KỈ XIX
Bài 19
NHÂN DÂN VIỆT NAM KHÁNG CHIẾN CHỐNG PHÁP XÂM LƯỢC ( TỪ1858 ĐẾN TRƯỚC 1873)
I MỤC TIÊU BÀI HỌC
1 Kiến thức
Sau khi học xong bài học, yêu cầu HS cần:
- Ý đồ xâm lược của thực dân phương tây, cụ thể là Pháp, có từ rất sớm
- Quá trình xâm lược Việt Nam của thực dân pháp từ 1858-1873
- Cuộc kháng chiến chống pháp xâm lược của nhân dân ta từ 1858-1873
2 Tư tưởng
- Giúp HS hiểu được bản chất xâm lược và thủ đoạn tàn bạo của chủ nghĩa thực dân
- Đánh giá đúng mức nguyên nhân và trách nhiệm của triều đình phong kiến nhà Nguyễn trong việc tổ chức kháng chiến
- Giáo dục tinh thần yêu nước, ý thức tự tôn dân tộc
3 Kỹ năng.
- Củng cố kĩ năng phân tích, nhận xét, rút ra bài học lịch sử
- Sử dụng lược đồ trình bày diễn biến các sự kiện
II THIẾT BỊ VÀ TÀI LIỆU DẠY HỌC
- Lược đồ Mặt trận Gia Định
- Tư liệu về cuộc kháng chiến ở Nam Kì
- Tranh ảnh về các nhân vật lịch sử có liên quan đến bài học
- Văn thơ yêu nước cuối thế kỉ XIX
III TIẾN HÀNH TỔ CHỨC DẠY HỌC.
1 Kiểm tra bài cũ:
2 Dẫn dắt vào bài mới
Trang 2- Ngày 31/8/1858 thực dân Pháp nổ súng chính thức mở màn cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam Ngay từ đầu, quân dân ta đã anh dũng chiến đấu chống quân xâm lược.Với sức mạnh quân sự Pháp ngày càng mở rộng chiến tranh xâm lược, song đi đến đâu chúng cũng vấp phải sự kháng cự mãnh liệt của nhân dân ta Để hiểu được cuộc xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp và cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân ta từ 1858-1873, chúng ta cùng tìm hiểu bài học hôm nay
3 Tổ chức các cuộc hoạt động dạy và học trên lớp
GV: Trước khi tìm hiểu cuộc kháng chiến chống
Pháp của nhân dân ta, chúng ta sẽ tìm hiểu về
cuộc xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp
Trước hết tìm hiểu tình hình Việt Nam giữa thế kỉ
XIX trước cuộc xâm lược của thực dân Pháp
I Liên quân Pháp - Tây Ban Nha xâm lược Việt Nam Chiến sự ở Đà Nẵng.
1 Tình hình Việt Nam giữa thế kỉ XIX, trước cuộc xâm lược của thực dân Pháp.
*Hoạt động 1:Cả lớp
- GV hướng dẫn HS theo dõi SGK để thấy được
:tình hình chính trị, kinh tế, xã hội của Việt Nam
giữa thế kỉ XIX trước cuộc xâm lược của thực
dân Pháp
- Giữa thế kỉ XIX Việt Nam là một nước độc lập , có chủ quyền song chế độ phong kiến đã lâm vào khủng hoảng, suy yếu trầm trọng
- HS theo dõi SGK, kết hợp với kiến thức đã học
để trả lời:
+ Chính trị: giữa thế kỉ XIX , trước khi thực dân
Pháp xâm lược, Việt Nam là một quốc gia có chủ
quyền song chế độ phong kiến nhà Nguyễn đã
bước vào khủng hoảng, suy yếu trầm trọng
- Nông nghiệp sa sút, mất mùa, đói kém thường
xuyên
- Nông nghiệp sa sút, mất mùa, đói kém thường xuyên
- Công thương nghiệp đình đốn lạc hậu do chính
sách “bế quan toả cảng” của nhà nước
- Công thương nghiệp đình đốn lạc hậu do chính sách
“bế quan toả cảng” của nhà nước
+ Quân sự lạc hậu, chính sách đối ngọai sai lầm:
“cấm đạo”, xua đuổi giáo sĩ
+ Quân sự lạc hậu, chính sách đối ngọai sai lầm: “cấm đạo”, xua đuổi giáo sĩ
+ Xã hội: nhiều cuộc đấu tranh chống triều đình + Xã hội: các cuộc khởI nghĩa
Trang 3bùng nổ chống lạI triều đình nổ ra
khắp nơi
*Hoạt động 2:Cá nhân
- GV:Giữa thế kỉ XIX chế độ phong kiến Việt Nam
bước vào khủng hoảng, nền kinh tế sa sút, quân
đội lạc hậu, yếu kém Đặt Việt Nam trong bối
cảnh châu Á và thế giới, lúc đó em có suy nghĩ gì
?
GV gợi ý: em hãy liên hệ với bài Trung Quốc ,Ấn
Độ, Đông Nam Á cuối thế XIX đầu thế kỉ XX
HS dựa vào phần kiến thức đã học ở chương I để
trả lời: Trong lúc Việt Nam đang suy yếu, khủng
hoảng thì chủ nghĩa tư bản Âu - Mĩ đang đẩy
mạnh xâm lược thuộc địa ở khắp nơi trên thế
giới Việt Nam và Đông Nam Á là khu vực quan
trọng, giàu tài nguyên Chế độ phong kiến đang
khủng hoảng, vì vậy tất yếu Việt Nam trở thành
đối tượng xâm lược của thực dân phương Tây (
Việt Nam cũng như các nước châu Á khác, đứng
trước nguy cơ bị xâm lược)
- GV nhận xét bổ sung sau đó dẫn tắt: Thực dân
phương Tây và Pháp đã chuẩn bị xâm lược Việt
Nam như thế nào chúng ta cùng tìm hiểu phần 2:
Thực dân Pháp ráo riết chuẩn bị xâm lược Việt
Nam
*Hoạt động 1: Cả lớp, cá nhân 2.Thực dân Pháp ráo riết
chuẩn bị xâm lược Việt Nam.
- GV nêu câu hỏi: Dựa vào những kiến thức đã
học ở lớp 10 em hãy cho biết Việt Nam tiếp xúc
với phương Tây từ khi nào?
- HS nhớ lại kiến thức cũ để trả lời
- GV nhận xét và nhắc lại, kết hợp trình bày phần
mới: những người phương Tây đầu tiên đến Việt
Nam là các lái buôn Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha,
họ đã biết đến Việt Nam từ lâu (thế kỉ XVI), lúc
đầu đơn giản chỉ là buôn bán và truyền đạo, về
sau khi chủ nghĩa tư bản phát triển, nhu cầu thị
trường lớn, vì vậy đã tranh giành buôn bán và
- Tư bản phương Tây và Pháp nhòm ngó xâm nhập vào Việt Nam rất sớm, bằng con đường buôn bán và truyền đạo
Trang 4muốn xâm lược đặt ách thống trị Trong cuộc
chạy đua thôn tính phương Đông, tư bản Pháp đã
lợi dụng việc truỳên đạo Thiên Chúa như một
công cụ xâm lược.Thế kỉ XVII, các giáo sĩ Pháp
đã tới Việt Nam truyền đạo, trong đó có một số
kết hợp với việc dò xét tình hình, vẽ bản đồ,
vạch kế hoạch cho cuộc xâm lược của người
Pháp sau này
Trong cuộc chạy đua xâm lược Việt Nam, Pháp tỏ
ra tích cực hơn cả, chớp mọi cơ hội để can thiệp
vào Việt Nam Cuối thế kỉ XVIII, khi phong trào
nông dân Tây Sơn nổ ra, Nguyễn Ánh đã cầu
cứu nước ngoài nhằm khôi phục lại quyền lực
Giám mục Bá Đa Lộc đã chớp cơ hội đó tạo điều
kiện cho tư bản Pháp can thiệp vào Việt Nam
bằng Hiệp ước Vécxai năm 1787.Với Hiệp ước
này, tư bản Pháp hứa sẽ giúp Nguyễn Ánh đánh
lại nhà Tây Sơn, đổi lại Pháp được sở hữu cảng
Hội An, đảo Côn Lôn và độc quyền mua bán tại
Việt Nam
- Thực dân Pháp đã lợi dụng việc truyền bá đạo Thiên Chúa giáo để xâm nhập vào Việt Nam
- Năm 1787 Bá Đa Lộc đã giúp tư bản Pháp can thiệp vào Việt Nam bằng hiệp ước Vécxai
-GV mở rộng: Bá Đa Lộc là giáo sĩ người Pháp,
năm 1776 được phái sang Cam-pu-chia, ở đây
ông gặp Nguyễn Ánh Bá Đa Lộc đã ra sức
thuyết phục Nguyễn Ánh cầu viện nước Pháp
Năm 1784 Nguyễn Ánh giao Vương Ấn và
hoàng tử Cảnh (mới 5 tuổi) nhờ Bá Đa Lộc đưa
sang Pháp Được sự đồng ý của vua Pháp, Bá Đa
Lộc đã thay mặt Nguyễn Ánh ký với Pháp điều
ước Véc- xai năm 1787 Năm 1799, trong một
lần theo quân Nguyễn Ánh đánh ra Quy Nhơn,
Bá Đa Lộc ốm chết Nguyễn Ánh mang ơn người
Pháp, vì vậy đã cho 40 cố vấn người Pháp tham
gia chính quyền, nên người Pháp càng có điều
kiện để điều tra tình hình và can thiệp vào Việt
Nam
- GV tiếp tục trình bày: Giữa thế kỉ XIX, nước
Pháp tiến nhanh trên con đường phát triển tư bản
chủ nghĩa, càng ráo riết tìm cách đánh chiếm
Trang 5Việt Nam để tranh giành ảnh hưởng với Anh ở
khu vực châu Á Vì vậy, năm 1857 Napôlêông
III lập Hội đồng Nam Kì để bàn cách can thiệp
vào Việt Nam, tích cực chuẩn bị đánh Việt Nam
Việt Nam đứng trước nguy cơ bị thực dân
Pháp xâm lược
-Năm 1857 , Napôlêông III lập Hội đồng Nam Kì để bàn cách can thiệp vào Việt Nam, đồng thời tích cực chuẩn bị đánh Việt Nam Việt Nam đứng trước nguy cơ bị thực dân Pháp xâm lược
- GV dẫn dắt: Pháp xâm lược Việt Nam như thế
nào? Cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân
dân Việt Nam từ khi Pháp xâm lược đến trước
khi Pháp đánh Bắc Kì năm 1873 ra sao? Chúng
ta cùng tìm hiểu những phần còn lại của bài
-GV hướng dẫn HS lập bản thống kê các cuộc
kháng chiến chống Pháp xâm lược của nhân dân ta
từ năm 1858 đến trước1873 ( trước khi Pháp xâm
lược Bắc Kì ) theo mẫu:
- HS kẻ bảng vào vở
- HS theo SGK tự thống kê các sự kiện
- GV bao quát lớp hướng dẫn, khuyến khích HS tự
học
- Sau khi HS lập bảng,GV treo bảng hoặc trình
chiếu trên PowerPoint bảng thống kê do GV
chuẩn bị sẵn làm thông tin phản hồi giúp HS đối
chiếu chỉnh sửa phần HS tự làm
Mặt trận Cuộc
xâm lược của Pháp
Cuộc kháng chiến của nhân dân ta
Kết quả, ý nghĩa
Đà Nẵng
1858
Gia Định
1859-1860
Trang 6Mặt trận Cuộc xâm lược
của thực dân Pháp
Cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam
Kết quả, ý nghĩa
Đà Nẵng 1859 - Ngày 31/8/1858,
liên quân Pháp- Tây Ban Nha dàn trận trước cửa biển Đà Nẵng
- Ngày 1/9/1858 Pháp tấn công bán đảo Sơn Trà, mở đầu cuộc xâm lược Việt Nam
- Triều đình cử
Phương chỉ huy kháng chiến
- Quân dân ta anh dũng chống trả quân xâm lược đẩy lùi các đợt tấn công của địch, thực hiện
kế hoạch “vườn không nhà trống”
gây cho địch nhiều khó khăn
- Khí thế kháng chiến sôi sục trong
cả nước
- Pháp bị cầm chân tại Đà Nẵng từ tháng 8/1858 đến tháng 2/1859, kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh bước đầu bị thất bại
-Gia Định
1859-1860
- Tháng 2/1859 Pháp đánh vào Gia Định, đến ngày 17/2/1859, Pháp đánh chiếm thành Gia Định
- Nhân dân chủ động kháng chiến ngay từ đầu: chặn đánh, quấy rối và tiêu diệt địch
- Làm thất bại kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh của thực dân Pháp buộc chúng phải chuyển sang chinh phục từng gói nhỏ
- Năm 1860 Pháp gặp nhiều khó khăn dừng các cuộc tấn công, lực lượng địch ở Gia Định rất mỏng
- Triều đình không tranh thủ tấn công
mà cử Nguyễn Tri Phương vào Gia Định xây dựng phòng tuyến Chí Hoà để chặn giặc
- Pháp không mở rộng đánh chiếm được Gia Định, ở vào thế tiến thoái lưỡng nan
Trang 7- Nhân dân tiếp tục tấn công địch ở đồn Chợ Rẫy tháng 7/1860, trong khi triều đình xuất hiện tư tưởng chủ hoà
- HS đối chiếu chỉnh sửa bảng thống kê của mình
- GV giúp HS nắm vững những kiến thức cơ bản bằng một số câu hỏi:
+ Tại sao Pháp chọn Đà Nẵng làm mục tiêu tấn công đầu tiên trong cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam? GV dùng lược đồ cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân ta ( 1858-1873 ), giới thiệu trên lược đồ vị trí Đà Nẵng là một cửa biển nước sâu, lại gần kinh đô Huế (cách khoảng 100 km)
- HS quan sát lược đồ trả lời:
+ Đà Nẵng là cảng nước sâu vì vậy tàu chiến có thể hoạt động dễ dàng + Có thể dùng Đà Nẵng làm bàn đạp tấn công Huế,buộc triều Nguyễn phải đầu hàng, kết thúc nhanh chóng cuộc xâm lược Việt Nam
- GV bổ sung: Đà Nẵng còn là nơi thực dân Pháp xây dựng được cơ sở giáo dân theo Kitô, chúng hy vọng được giáo dân ủng hộ Vì vậy, sáng ngày 1/9/1858 từ các tàu neo đậu ở cửa biển Đà Nẵng, liên quân Pháp - Tây Ban Nha đã nã đại bác lên bờ, rồi cho quân đổ bộ lên bán đảo Sơn Trà Nguyễn Tri Phương đã đốc thúc quân, dân xây dựng phòng tuyến liên trù dài 3 km để chặn giặc ngay tạI cửa biển Nhân dân còn dùng cột tre thùng gỗ đựng đầy đất đá lấp sông Vĩnh Điện để chặn tàu chiến địch Nhân dân vùng ven biển kiên cường chống trả quân xâm lược, khiến địch thất bại trong âm mưu đánh nhanh, thắng nhanh Tây Ban Nha nản chí
bỏ cuộc Pháp phải thay đổi kế hoạch Tháng 2/1859 quay mũi tấn công vào Gia Định để thực hiện âm mưu mới “chinh phục từng gói nhỏ”
- GV tiếp tục nêu câu hỏi: Tại sao Pháp lại đánh Gia Định, chứ không đánh ra Bắc
Kì?
- HS quan sát lược đồ, suy nghĩ trả lời:
+ Gia Định xa Trung Quốc sẽ tránh được sự can thiệp của nhà Thanh
+ Xa kinh đô Huế sẽ tranh được sự tiếp viện của triều đình Huế
+ Chiếm được Gia Định coi như là chiếm được kho lúa gạo của triều đình Huế, gây khó khăn cho triều đình
+ Đánh xong Gia Định sẽ theo đường sông Cửu Long, đánh ngược lên Campuchia (Cao Miên) làm chủ lưu vực sông Mê Kông
- GV bổ sung: người Pháp nhận xét: “ Sài Gòn có triển vọng trở thành trung tâm
Trang 8của một nền thương mại lớn - xứ này giàu sản vật, mọi thứ đều đầy rẫy” Hơn nữa lúc này người Pháp phải hành động gấp vì tư bản Anh sau khi chiếm Singapo và Hương cảng cũng đang ngấp nghé chiếm Sài Gòn để nối liền cửa biển quan trọng trên
Vì tất cả những lí do quan trọng trên, Pháp quyết định đánh Gia Định Ngày 2/2/1859 quân Pháp với 2000 quân và 8 tàu chiến, lợi dụng mùa gió bấc kéo vào Gia Định, ngày 10/2/1859 đến Vũng Tàu Ngày 15/2/1859 quân Pháp tiến sát thành Gia Định Ngày 17/2/1859 Pháp tấn công thành Gia Định, đến trưa quân Pháp chiếm được thành, quan quân triều đình tan rã nhanh chóng
Mặc dù quân đội triều đình tan rã nhanh chóng , song các đội dân binh lại chiến đấu dũng cảm, đêm ngày phục kích, giết chỉ huy giặc, bao vây địch, tổ chức đánh đắm tàu chiến giặc trên sông Sài Gòn, khiến quân Pháp ngày càng lúng túng, chiếm được thành Gia Định nhưng không sao làm chủ được Vì vậy quân Pháp đã dùng thuốc nổ phá thành Gia Định (ngày 8/3/1859), đốt trụi kho lúa gạo và rút quân xuống các tàu chiến
Sang đầu năm 1860 quân Pháp sa lầy ở các chiến trường Trung Quốc và Xiri nên không thể tiếp viện cho chiến trường Việt Nam Vì vậy quân Pháp ở Gia Định gặp nhiều khó khăn, lực lượng rất mỏng có khoảng 1000 tên, lại phải trải ra trên một tuyến dài tới10 km Đây là cơ hội tốt để quân ta đánh bật quân xâm lược ra khỏi bờ cõi Nhưng từ tháng 3/1860 Nguyễn Tri Phương được cử ra làm chỉ huy mặt trận Gia Định đã bỏ lỡ cơ hội đó Ông chỉ lo phòng thủ, huy động quân dân xây dựng một phòng tuyến kiên cố bao gồm một hệ thống đồn lũy dài 16 km ở phía Tây thành Gia Định Hệ thống này lấy đại đồn Chí Hòa làm trung tâm Với 12.000 quân và 150 khẩu đại bác, nhưng không chủ động tấn công giặc mà nằm im chờ giặc tới
Không bị động đối phó như quân đội triều đình, hàng nghìn nghĩa dũng do Dương Bình Tâm chỉ huy đã xung phong đánh đồn Chợ Rẫy, vị trí quan trọng trong tuyến phòng thủ của địch ( tháng 7/1860 )
- GV dặn dò: HS về nhà rút ra một số nhận xét về các cuộc kháng chiến của nhân dân ta, và đọc trước phần tiếp theo
Tiết 2
- GV nêu câu hỏi: Em có nhận xét gì về cuộc kháng chiến của nhân dân ta ở Đà
Nẵng và Gia Định ?
- HS trả lời:
- GV nhận xét bổ sung: ngay từ khi Pháp xâm lược, nhân dân ta cùng quan quân
triều đình nhà Nguyễn đã anh dũng đứng lên đánh giặc, làm thất bại kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh của thực dân Pháp buộc chúng phải thực hiện kế hoạch
Trang 9“chinh phục từng gói nhỏ” Tuy nhiên trong quá trình kháng chiến chống Pháp, triều đình nặng về phòng thủ, bỏ lỡ nhiều cơ hội đánh Pháp Trái lại nhân dân kháng chiến với tinh thần tích cực, chủ động rất cao, tự nguyện đứng lên kháng chiến
- GV cho điểm những HS trả lời đúng.
- GV dẫn dắt: khi Pháp mở rộng đánh chiếm Nam Kì, cuộc kháng chiến của nhân
dân ta tiếp diễn như thế nào? Chúng ta cùng tìm hiểu phần còn laị của bài
- GV hướng dẫn HS lập bảng theo mẫu sau:
- HS theo dõi SGK.Lập bảng
- GV treo lên bảng hoặc trình chiếu trên máy chiếu bảng thống kê do GV tự làm để giúp HS chỉnh sửa bảng thống kê do HS tự làm
Mặt trận Cuôc xâm lược
của thực dân Pháp
Cuộc kháng chiến của triều Nguyễn
Cuộc kháng chiến của nhân dân
Tại miền Đông Nam Kì
1861-1862
Tại miền Đông Nam Kì
từ sau 1862
Tại miền Tây Nam Kì
Trang 10Mặt trận Cuộc tấn công của
thực dân Pháp Thái độ của triều đình Cuộc kháng chiến
của nhân dân
Tại miền
Đông
Nam Kì
1861-1862
(kháng
chiến ở
miền
Đông
Nam Kì
1862-1862)
- Sau khi kết thúc chiến tranh ở Trung Quốc, Pháp mở rộng việc đánh chiếm nước
ta Ngày 23/2/1861 tấn công và chiếm được đồn Chí Hoà
- Thừa thắng đánh chiếm 3 tỉnh miền Đông Nam Kì:
+ĐịnhTường: 12.4.1861 + Biên Hoà: 18.12.1861 +Vĩnh Long: 23.3.1862
- Giữa lúc phong trào kháng chiến của nhân dân dâng cao triều đình đã kí với Pháp Hiệp ước Nhâm Tuất 5/6/1862 cắt hẳn 3 tỉnh miền Đông cho Pháp và phải chịu nhiều điều khoảng nặng nề khác
- Kháng chiến phát triển mạnh
- Lãnh đạo là các văn thân, sĩ phu yêu nước
- Lực lượng chủ yếu là nông dân
”dân ấp, dân lân”
- Các trận đánh lớn: Quý Sơn (Gò Công),
vụ đốt cháy tàu giặc trên sông Nhật Tảo của nghĩa quân Nguyễn Trung Trực Tại miền
Đông
Nam Kì
sau năm
1862
(cuộc
kháng
chiến tiếp
tục miền
Đông
Nam Kì
sau năm
1862 )
- Pháp dừng các cuộc thôn tính để bình định miền Tây
- Triều đình ra lệnh giải tán các đội nghĩa binh chống Pháp
- Nhân dân tiếp tục kháng chiến vừa chống Pháp vừa chống phong kiến đầu hàng
- Khởi nghĩa Trương Định giành thắng lợi, gây cho Pháp nhiều khó khăn
- Sau hiệp ước 1862 nghĩa quân xây dựng căn cứ Gò Công, rèn đúc vũ khí, đẩy mạnh đánh địch ở nhiều nơi Giải phóng nhiều vùng thuộc Gia Định, Định Tường + Ngày 28/02/1863 Pháp tấn công Gò Công, nghĩa quân anh dũng chiến đấu + Ngày 20/8/1864 Trương Định hi sinh, nghĩa quân thất bại