Biểu tượng nghệ thuật trong thơ trữ tình phong cảnh của s a esenin

Có những tác giả đã đi vào khai thác một số vấn đề nổi bật trong thơ Esenin như tình yêu quê hương đất nước, tình mẹ hay chất triết lí trong thơ, chứ chưa có công trình nghiên cứu chuyên

BIỂU TƯỢNG NGHỆ THUẬT

TRONG THƠ TRỮ TÌNH PHONG CẢNH

CỦA S.A.ESENIN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

HÀ NỘI, 5/2019

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

TRẦN THỊ HẰNG

BIỂU TƯỢNG NGHỆ THUẬT

TRONG THƠ TRỮ TÌNH PHONG CẢNH

CỦA S.A.ESENIN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Người hướng dẫn khoa học

TS LÊ THỊ THU HIỀN

HÀ NỘI, 5/2019

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo khoa Ngữ văn đặc biệt là các thầy cô giáo chuyên ngành Văn học nước ngoài đã tận tình hướng dẫn, giảng dạy suốt thời gian tôi học tập, nghiên cứu và rèn luyện tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Tôi xin chân thành cảm ơn cô giáo TS Lê Thị Thu Hiền đã tận tâm, chu

đáo hướng dẫn tôi thực hiện khóa luận này

Mặc dù đã có nhiều cố gắng để thực hiện đề tài một cách hoàn chỉnh nhất, song khóa luận vẫn không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự góp ý của quý thầy, cô giáo để khóa luận được hoàn chỉnh hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2019 Tác giả khóa luận

Trần Thị Hằng

LỜI CAM ĐOAN

Tác giả khóa luận xin cam đoan:

- Công trình nghiên cứu này do chính tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của cô

giáo TS Lê Thị Thu Hiền

- Các kết quả nghiên cứu chưa được công bố ở các nghiên cứu khác hay trên

bất kỳ phương tiện truyền thông nào

Tôi xin chịu hoàn toàn mọi trách nhiệm về kết quả nghiên cứu trong khóa luận tốt nghiệm của mình

Hà Nội, tháng 5 năm 2019 Tác giả khóa luận

Trần Thị Hằng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp của đề tài 6

7 Bố cục 6

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ BIỂU TƯỢNG NGHỆ THUẬT

TRONG THƠ TRỮ TÌNH PHONG CẢNH CỦA S.A.ESENIN 7

1.1 Những vấn đề chung về biểu tượng 7

Khái niệm biểu tượng 7

Đặc điểm của biểu tượng nghệ thuật trong văn học 8

1.2 Biểu tượng vẻ đẹp thiên nhiên, con người Nga 9

Biểu tượng cánh đồng 10

Biểu tượng cây bạch dương 17

Một số biểu tượng khác 24

1.3 Biểu tượng đời sống văn hóa tinh thần Nga 29

1.4 Biểu tượng triết lý 32

Biểu tượng nghĩa địa - Thánh giá và triết lý tồn tại 32

Biểu tượng ánh trăng và triết lý về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên 34

CHƯƠNG 2: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG BIỂU TƯỢNG

TRONG THƠ TRỮ TÌNH PHONG CẢNH CỦA S.A.ESENIN 38

2.1 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ 38

2.1.1 Nghệ thuật sử dụng từ tượng hình 39

2.1.2 Nghệ thuật sử dụng từ tượng thanh 40

2.1.3 Nghệ thuật sử dụng từ loại 41

2.2 Nghệ thuật sử dụng màu sắc 44

2.4 Nghệ thuật nhân cách hóa 50 2.5 Không gian - thời gian nghệ thuật 52

KẾT LUẬN 57 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong kho tàng văn học nhân loại, nền văn học Nga chiếm một vị trí đặc biệt quan trọng Đó là cái nôi của nhiều trào lưu văn học có ảnh hưởng mạnh mẽ đến văn chương thế giới Nhân dân Nga đã vô cùng tự hào vì văn đàn của mình với

“ngần ấy chùm sao sáng rực tên tuổi vĩ đại”, bao gồm các nhà văn, nhà thơ nổi

tiếng như: A.X.Puskin, S.A.Esenin, M.Iu.Lecmôntôp, N.V.Gôgôn, V.G.Bêlinxki, Ph.M.Đôxtôiepxki, L.Tônxtôi, A.P.Sêkhôp, A.M Gorki, M.A.Sôlôkhôp,… Từ cuối thế kỉ XIX đến đầu thế kỷ XX đất nước Nga ngập trong những cơn bão táp cách mạng Nhưng chính từ những cuộc bão táp cách mạng ấy, đất mẹ Nga hồn hậu, thiên nhiên Nga thơ mộng, làng quê Nga đầy sức sống đã sản sinh ra những hồn thơ

vĩ đại, làm giàu thêm cho kho tàng văn học Nga vốn đã đầy tính lãng mạn và sâu sắc nhân văn

Nếu kể tên các nhà thơ tiêu biểu và xuất sắc của thế kỷ XX thì không thể

không nhắc đến Esenin Bằng “tài năng thi ca độc đáo” của mình, Esenin đã viết

lên những vần thơ có sức ảnh hưởng và lan tỏa mạnh mẽ đối với nền văn học Nga hiện đại Thơ Esenin nảy nở một cách tự nhiên trên thềm lục địa văn hoá dân gian Nga và từ đó vươn tới đỉnh cao của thi ca thế giới Trong dòng chảy ồn ào của lịch

sử Nga thơ Esenin giống như một mạch nước ngầm, lúc nhẹ nhàng êm dịu, lúc dữ dội cuộn trào Tiếng thơ ấy vừa làm cho người ta say đắm, vừa làm cho người ta day dứt, trăn trở với những áng thơ tuyệt đẹp về phong cảnh thiên nhiên Nga, xúc động với những vần thơ chân thật về tình yêu, ám ảnh với những vần thơ tự thú…và hơn hết là những bài thơ viết về nước Nga với những suy nghĩ, trăn trở rất thật cho vận mệnh của Tổ quốc Những bài thơ đó sẽ còn sống mãi trong trái tim mỗi người dân Nga Đúng như lời kêu gọi của viện Đuma quốc gia Nga nhân kỷ niệm 100 năm

ngày sinh Esenin: “Esenin chính là nước Nga, là tâm hồn Nga và trái tim Nga”

Cùng với một số nhà thơ khác, Esenin đã sáng lập nên trường phái chủ nghĩa hình tượng và “vị chủ soái” này luôn nhấn mạnh tính hình tượng trong thơ của

mình Ông viết: “Trong thơ tôi, bạn đọc cần chú ý tính cảm xúc và tính hình tượng

mà nó đã từng chi phối các nhà thơ trẻ tuổi Không phải tôi mới nghĩ ra hình tượng này, nó đã từng và đang là cơ sở tinh thần và cái nhìn Nga, nhưng tôi là người đầu tiên phát hiện và lấy làm nền tảng trong thơ mình, nó sống trong tôi một cách hữu

cơ, và niềm say mê nó là cảm xúc của tôi Đây chính là đặc điểm của thơ tôi.”

[13-tr.9] Chính điều ấy đã tạo nên trong thơ Esenin những biểu tượng mang tư tưởng và thế giới quan của ông về cuộc sống Đó là những biểu tượng như: cây

bạch dương, cánh đồng, dòng sông, ngôi nhà, ánh trăng, cánh rừng, ngọn lửa, con đường Đằng sau mỗi biểu tượng ấy đều ẩn chứa những giá trị ý nghĩa sâu sắc

Tuy vậy, lâu nay khi nhắc đến thơ trữ tình Esenin, người ta chủ yếu lưu ý đến các nội dung như tình yêu quê hương đất nước, tình yêu đôi lứa hay mảng thơ về loài vật, nội dung triết lý trong thơ Esenin Chính vì vậy, mà trong bài viết này chúng tôi

quyết định chọn đề tài“Biểu tượng nghệ thuật trong thơ trữ tình phong cảnh của S.A

Esenin” với mong muốn có thể góp phần đem lại cái nhìn trọn vẹn hơn về thơ Esenin

- “Kinh thánh của tâm hồn Nga” Qua mỗi biểu tượng mà Esenin khắc họa trong thơ,

chúng ta sẽ thấy được những quan niệm, tâm tư, tình cảm của nhà thơ cũng như những lo lắng về sự thay đổi của đất nước Nga ở tương lai Dường như tất cả những

sự vật, sự việc hiện lên trong trang thơ của Esenin luôn đầy đủ mọi gam màu của cuộc sống

2 Lịch sử vấn đề

Do hạn chế về ngoại ngữ và tài liệu tham khảo, trong phần lịch sử vấn đề chúng tôi chỉ xin nêu những ý kiến có liên quan trực tiếp đến đề tài thông qua nguồn tài liệu tiếng Việt Gần một thế kỷ trôi qua, thơ Esenin trải qua sự sàng lọc khắc nghiệt của thời gian và cho đến nay vẫn chiếm được trái tim bao thế hệ độc giả Ở Nga người ta càng ngày càng thấy rõ giá trị thơ ca của Esenin thông qua nhận định, đánh giá của các giới, các ngành và các nhà nghiên cứu:

Nhà văn M Gorki có viết về tài năng của Esenin: “một nhà thơ có tài năng

đặc sắc và hoàn toàn Nga” [8-tr.5]

Iu.N Bêlinxki lại tinh tế khi nhận thấy đằng sau những nét vẻ bề ngoài của

Esenin ẩn chứa một “tiểu vũ trụ” phức tạp với những tâm sự dường như luôn được giấu kín: “Những bức chân dung còn giữ được nói chung truyền đạt những nét đáng

yêu trên gương mặt anh, nụ cười anh, khi thì hồn hậu, khi thì ngổ ngáo” [9-tr.217]

Iu Procusep một nhà nghiên cứu tâm huyết về Esenin trong lời tựa “Tuyển

thơ Esenin” cho rằng thiên nhiên trong thơ Esenin “nhiều vẻ, đa sắc, đó không phải

là phong cảnh chết cứng mà rất sống động, nó hiện hữu vui buồn theo số phận đất nước và số phận nhà thơ” [8-tr.6]

Hầu hết những lời nhận định, đánh giá trên đã chỉ ra dấu ấn đậm nét trong thơ Esenin là tình yêu quê hương đất nước, chất trữ tình đằm thắm và tài năng nghệ thuật của thi sĩ Tuy vậy, lại chưa có nhận định nào đi sâu vào thế giới biểu tượng nghệ thuật trong thơ Esenin để thấy được vẻ đẹp thuần khiết của đất nước và con người Nga được thể hiện trong đó

Ở Việt Nam, thơ S.A.Esenin bắt đầu được tuyển dịch sang tiếng Việt từ những năm 1960 và đến năm 1995 thì đã có gần 100 bài thơ được dịch và in trong

hai tuyển tập thơ Esenin Người Việt Nam biết đến thơ Esenin và yêu mến thơ ông qua bản dịch của Thuý Toàn, Đặng Bảy, Tế Hanh, Bằng Việt, Xuân Diệu, Nguyễn Viết Thắng, Đoàn Minh Tuấn, Trần Đăng Khoa, Nguyễn Mộng Sinh…Trong suốt quá trình thơ Esenin được dịch và giới thiệu ở Việt Nam, trên báo chí cũng lần lượt xuất hiện một số bài nghiên cứu, phê bình về thơ Esenin Có thể điểm qua một số bài viết quan trọng sau:

Nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh nhà thơ S.A.Esenin, dịch giả Thúy Toàn

đã chủ biên tuyển tập các tác phẩm của S.A.Esenin và in trong tập “thơ Esenin”

được xuất bản bởi Nhà xuất bản Văn học Hà Nội, 1995 Trong tuyển tập này tác giả Thúy Toàn có bài giới thiệu về tiểu sử và những sáng tác chính của Esenin

Thúy toàn đã đặc biệt nhấn mạnh: “nhà thơ trữ tình tinh vi, nhà ảo thuật phong

cảnh Nga, nhạy cảm đền kỳ lạ đối với vẻ đẹp, âm thanh và mùi vị của đất, Esenin là một nghệ sĩ lớn bậc thầy, mạnh bạo trong lĩnh vực hình thức câu thơ Các hình tượng cô đọng và tươi mát đến kinh ngạc - hầu như bao giờ cũng là một sự khám phá nghệ thuật thực sự” [4-tr.15] Bên cạnh đó, tác giả cũng tập hợp và giới thiệu

một số nhận xét của các nhà văn Nga về nhà thơ Esenin, trong đó nhà văn L

Leônốp đã nhận xét: “Tài năng vang dội của Esenin cho thấy có một điện tích sáng

tạo lớn lao Tôi tin rằng Sergei Esenin còn có thể làm được nhiều hơn nữa Dòng mật sáng tạo của anh chưa cạn, chỉ còn phải chờ đợi một ít nữa thôi, là nó lại phun lên từ những bể chứa bí mật của Esenin, như thể vào mùa xuân nước mật ngọt ngào trong lành ứa ra từ vết khía trên thân bạch dương” [4-tr.249]

Trong giáo trình “Văn học Nga” (ĐHSPHN 2002) và cuốn “Văn học Nga

trong nhà trường” [7] Tác giả Hà Thị Hoà có một số bài viết về Esenin như “X.A Esenin - thi sĩ của bạch dương Nga”, “Esenin - thi sĩ của nước Nga Xô Viết” và đặc

biệt bài viết “Esenin - thi sĩ cuối cùng của làng quê Nga” Những bài viết của tác

giả Hà Thị Hoà là tư liệu quý mang tính chất đặt nền móng và có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc hình thành và triển khai đề tài của chúng tôi

Trong bài viết “Quê hương trong thơ Esenin” của tác giả Nguyễn Hải Hà được in trong quyển “Văn học Nga sự thật và cái đẹp” [5] có những nhận xét khái

quát về đề tài tình yêu quê hương trong thơ trữ tình Esenin Ngoài ra, Nguyễn Hải

Hà còn trích dẫn một số bài thơ trữ tình phong cảnh của Esenin để minh họa cho những nhận định, phân tích, đánh giá của mình, chứng minh cho tình yêu thiên nhiên, tình yêu quê hương đất nước của Esenin

Nhà thơ Esenin còn được đưa vào giới thiệu trong quyển: “Lịch sử văn học

Xô Viết” (quyển 1, tập 1) Ở đó, đề cập đến một số đề tài chủ yếu trong thơ của

Esenin cả giai đoạn trước và sau cách mạng tháng Mười Tuy đây chỉ là một bài viết tương đối ngắn nhưng đã làm nổi bật vẻ đẹp của bức tranh thiên nhiên phong cảnh

Nga: “Trong thơ trước cách mạng ông đã sáng tạo những hình ảnh tuyệt diệu về

thiên nhiên Nga và cuộc sống nông thôn Nga Thiên nhiên, nông thôn và đất nước trong thơ ông đã hòa lẫn làm một trong những rung cảm đep.” [3-tr.111]

Gần đây, Esenin và thơ của ông đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều khóa luận tốt nghiệp và luận văn tại các trường Đại học Sư phạm Có thể điểm qua một số đề tài sau:

Khóa luận tốt nghiệp của Lã Thị Thơ (Đại học sư phạm Hà Nội 2) nói về

“Esenin và Nguyễn Bính - nhìn từ góc độ so sánh loại hình” Qua đó khẳng định và

lý giải nguồn gốc của sự tương đồng, gần gũi trong thơ ca của hai thi nhân Ý kiến này đã gợi mở những điều khá mới mẻ về thơ Nguyễn Bính, đồng thời giúp ta có một cách nhìn nhận và đánh giá mới về thơ Esenin

Luận văn thạc sĩ “Tình yêu trong thơ Esenin” của Phạm Thị Lịch (Đại học

sư phạm Hà Nội - 2009) với việc chỉ ra những tình cảm, cảm xúc của Esenin trước thiên nhiên đất nước Nga, trước con người Nga và trước tất cả mọi loài vật nhỏ bé, tác giả luận văn đã giúp cho người đọc thấu hiểu tâm hồn nhà thơ Nga vĩ đại và nhận ra những nét đặc sắc trong nghệ thuật thơ tình của Esenin

Qua quá trình xem xét và thống kê tư liệu đề cập đến đối tượng nghiên cứu, chúng tôi rút ra một số kết luận như sau:

Esenin là nhà thơ lớn - tác giả tiêu biểu cho nền văn học Nga - Xô Viết được các nhà nghiên cứu văn học Nga và thế giới quan tâm

Nhìn chung, nội dung của tất cả các bài viết về Esenin đều mang tính chất giới thiệu về tiểu sử và sự nghiệp sáng tác của thơ Esenin Có những tác giả đã đi vào khai thác một số vấn đề nổi bật trong thơ Esenin như tình yêu quê hương đất nước, tình mẹ hay chất triết lí trong thơ, chứ chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu nào đi tìm hiểu về những biểu tượng nghệ thuật được thể hiện trong thơ của

ông Đây chính là khoảng trống để chúng tôi mạnh dạn tìm hiểu đề tài “Biểu tượng

nghệ thuật trong thơ trữ tình phong cảnh của S.A.Esenin” với mong muốn góp thêm

nguồn tài liệu để có thể đọc, thưởng thức các sáng tác của thiên tài thơ không chỉ của nước Nga này

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích của đề tài là đi sâu nghiên cứu những biểu tượng nghệ thuật đặc sắc trong thơ của Esenin, từ đó chỉ ra đặc điểm và nghệ thuật khắc họa biểu tượng trong thơ của ông

- Để đạt được mục đích trên, chúng tôi đặt ra những nhiệm vụ sau:

+ Thứ nhất: Tìm hiểu lý thuyết về biểu tượng, đặc điểm và cơ chế hình thành của biểu tượng để làm cơ sở cho đề tài

+ Thứ hai: Nghiên cứu nội dung biểu tượng nghệ thuật trong thơ trữ tình phong cảnh của Esenin: biểu tượng cánh đồng, cây bạch dương, ngôi nhà gỗ, dòng sông, con đường, ánh trăng, mặt trời, dòng sông, nhà thờ Qua đó chỉ ra những giá trị ý nghĩa biểu trưng mà Esenin gửi gắm sau mỗi biểu tượng như thiên nhiên và con người Nga, đời sống tinh thần của người dân Nga và những biểu tượng mang tính triết lí

+ Thứ ba: Bên cạnh đó tìm hiểu thêm một số đặc điểm nghệ thuật xây dựng

biểu tượng trong thơ trữ tình phong cảnh của Esenin Với việc tiếp cận với mục đích

nghiên cứu trên, chúng tôi tìm và làm rõ cái hay cái đẹp trong thơ ông, một nhà thơ lớn của thời đại, một nhà thơ lớn của Nga và nhân loại

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Thơ Esenin đa dạng và phong phú đem đến cho người đọc, người nghiên cứu nhiều vấn đề cần lưu tâm Song, thật khó để có thể một cái nhìn toàn diện về tất cả các biểu tượng nghệ thuật trong sáng tác của Esenin Bởi sức sáng tạo của thi sĩ rất dồi dào với khối lượng tác phẩm đồ sộ Thêm vào đó là vấn đề dịch thuật, chuyển

thể tác phẩm Do đó, với đề tài “Biểu tượng nghệ thuật trong thơ trữ tình phong

cảnh của Sergei Esenin” đối tượng nghiên cứu chúng tôi tập trung khám phá là

những biểu tượng nghệ thuật đặc sắc nhất được Esenin sử dụng trong mảng thơ trữ tình phong cảnh

Trong quá trình nghiên cứu, do không có đủ điều kiện tìm hiểu tất cả các tài liệu một cách đầy đủ nhất về nhà thơ, nên khi thực hiện đề tài nghiên cứu này, chúng tôi sẽ tìm hiểu những tư liệu về đặc điểm thơ trữ tình phong cảnh Esenin và

lý thuyết về biểu tượng nhằm mục đích phục vụ cho việc hiểu sâu hơn những nội dung viết về biểu tượng nghệ thuật trong thơ trữ tình phong cảnh của ông Tất cả

những ngữ liệu thơ sử dụng trong bài nghiên cứu được tham khảo từ tập “Thơ

Esenin” (Nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh Esenin) do Thúy Toàn chủ biên, Nhà

xuất bản Văn học Hà Nội - 1995 Với các dịch giả nổi tiếng như Thúy Toàn, Tế Hanh, Đoàn Minh Tuấn, Trần Đăng Khoa, Nguyễn Mộng Sinh, Nguyễn Văn Quảng, Anh Ngọc, Hồng Thanh Quang, Ngoài ra, chúng tôi có tham khảo thêm các bản dịch khác của một vài dịch giả trên các trang web Đó là những bài thơ thành công nhất của Esenin

5 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài này chúng tôi sử dụng một số phương pháp sau:

+ Phương pháp khảo sát, thống kê, phân loại + Phương pháp tiếp cận hệ thống

+ Phương pháp nghiên cứu lịch sử + Phương pháp phân tích, tổng hợp, khái quát + Phương pháp so sánh, đối chiếu

6 Đóng góp của đề tài

- Ý nghĩa khoa học: Ở Việt Nam, thơ Esenin đã và đang thu hút được sự quan tâm của sinh viên, học viên và các nhà nghiên cứu Tuy nhiên, mảng thơ viết về biểu tượng và nghệ thuật xây dựng biểu tượng trong thơ trữ tình phong cảnh của ông chưa có công trình nào tập trung nghiên cứu Vì vậy, khi chọn đề tài này chúng tôi mong muốn góp phần bổ sung vào chỗ trống trong việc nghiên cứu về thơ Esenin, đem lại cái nhìn trọn vẹn hơn về hồn thơ của “chàng trai Riadan”

- Ý nghĩa thực tiễn: Bên cạnh đó, việc nghiên cứu giá trị nội dung của các biểu tượng và những phương thức nghệ thuật thể hiện trong thơ trữ tình phong cảnh của Esenin giúp trang bị thêm kiến thức cho việc tìm hiểu về tác giả, tác phẩm văn học Nga Đây là việc làm có ý nghĩa thiết thực với người làm công tác giảng dạy phổ thông Đặc biệt trong tình trạng hiện nay, việc nghiên cứu và học văn học nước ngoài trong nhà trường còn gặp nhiều lúng túng, nhất là ở phương pháp tiếp cận Nghiên cứu đề tài này sẽ góp phần trang bị phương pháp nghiên cứu cho giáo viên, giúp ích cho việc giảng dạy văn học nước ngoài trong nhà trường

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: MỘT SỐ BIỂU TƯỢNG NGHỆ THUẬT TRONG THƠ TRỮ TÌNH PHONG CẢNH CỦA S.A.ESENIN

1.1 Những vấn đề chung về biểu tượng

Khái niệm biểu tượng

Thuật ngữ “Biểu tượng” có nguồn gốc từ thời cổ Hy Lạp gắn liền với tên

tuổi của Aristot Trải qua các thời kì, khái niệm này ngày càng được hoàn thiện và được nhìn nhận cách đa chiều

Nhìn từ góc độ văn hóa, rõ ràng có thể thấy mỗi nền văn hóa được cấu thành bởi nhiều yếu tố khác nhau và một trong những yếu tố đó chính là biểu tượng Các

tác giả cuốn “Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới” cho rằng: “Mọi nền văn hóa đều

có thể xem như một tập hợp các hệ thống biểu tượng trong đó xếp hàng đầu là ngôn ngữ, quy tắc hôn nhân, các quan hệ kinh tế, nghệ thuật, khoa học, tôn giáo,…”

[2-tr.10] Với cách hiểu như vậy, biểu tượng chính là một trong những cơ sở để xác định

đặc trưng của một nền văn hóa cũng như mối quan hệ của các nền văn hóa với nhau

Xét từ góc độ ngôn ngữ, theo các nhà ngôn ngữ học: “Biểu tượng là một kí

hiệu tùy thuộc vào đối tượng mà nó biểu hiện do một luật lệ thông thường là một sự liên tưởng chung” [12, Theo S.X.Pocxo] Có thể nó, nhìn từ góc độ ngôn ngữ học,

biểu tượng là một sự vật có hình ảnh mang tính chất thông điệp được dùng để gợi ra những ý nghĩa đa dạng ẩn sau nó

Trở lại với góc độ văn học, nhìn từ đây có rất nhiều cách hiểu về biểu tượng Văn học là nghệ thuật ngôn từ với đặc trưng phản ánh hiện thực đời sống, thể hiện

tư tưởng, tình cảm của con người thông qua hình tượng nghệ thuật Muốn làm được như vậy, nhà văn phải mã hóa ngôn từ, tạo ra một thế giới nghệ thuật in đậm dấu ấn của chủ thể sáng tạo với những hình tượng có giá trị Những hình tượng nghệ thuật này ra đời gắn với ý nghĩa biểu đạt của nó làm thành các biểu tượng nghệ thuật đa nghĩa trong văn học Các nhà nghiên cứu lý luận học cho rằng: Biểu tượng là

“phương tiện tạo hình và biểu đạt” có tính “đa nghĩa” trong tác phẩm văn học

Trong lĩnh vực thơ ca, biểu tượng chính là một trong những phương tiện diễn đạt hiệu quả M.Bakhin coi biểu tượng là đặc trưng khu biệt quan trọng nhất

của tác phẩm trữ tình so với tiểu thuyết: “Chính sự vận động của biểu tượng thơ

ca sẽ giả định phải có một ngôn ngữ thống nhất, tương hợp trực tiếp với đối tượng của mình” [1-tr.54]

Như vậy, dù được xem xét ở nhiều khía cạnh song hầu hết các nhà nghiên cứu đều nhấn mạnh đến vai trò và giá trị của biểu tượng, đồng thời nêu bật tính đa nghĩa của biểu tượng trong tác phẩm văn học

Đặc điểm của biểu tượng nghệ thuật trong văn học

Văn học gắn liền với hiện thực nhưng không bao giờ là sự bê nguyện hiện thực cuộc sống và trong tác phẩm bởi thế giới nghệ thuật trong tác phẩm là một thế giới hư cấu, giống thật chứ không phải thật Để tạo nên một thế giới như thế việc xây dựng những biểu tượng nghệ thuật là điều không thể bỏ qua Trong tác phẩm văn học biểu tượng là những hình ảnh sự vật cụ thể, cảm tính bao hàm trong nó nhiều ý nghĩa, gây ấn tượng sâu sắc đối với người đọc Nó chính là sự mã hóa cảm xúc, ý tưởng, là phương tiện diễn đạt cô đọng, hàm súc của nhà văn, có sức khai mở rất lớn trong sự tiếp nhận của độc giả Chúng ta có thể xác định biểu tượng nghệ thuật trên một số đặc trưng cơ bản sau:

Thứ nhất, tính tất yếu giữa hai mặt của biểu tượng: Mối quan hệ giữa cái

biểu trưng và cái được biểu trưng của biểu tượng “mang tính có lý do, tính tất yếu”

Chẳng hạn “dòng sông” thuộc hệ biểu tượng nước trong văn hóa nhân loại với những đặc điểm bản thể mang tính vật chất như nguồn nước, dòng chảy liên tục, thác nước,… từ ý nghĩa đó các nhà văn liên tưởng và đưa vào tác phẩm của mình tạo nên dòng chảy cuộc đời, nguồn sống, nguồn sức mạnh, khả năng thanh tẩy,… Qua đó, rõ ràng thấy được ở biểu tượng giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt luôn tồn tại mối quan hệ về bản chất

Thứ hai, biểu tượng luôn mang tính đa trị: Khác với các dấu hiệu, ký hiệu thông thường luôn mang tính đơn trị thì biểu tượng lại mang tính đa trị Nếu như các dấu hiệu, ký hiệu thông thường tỉ lệ giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt là 1:1 (một cái biểu đạt: một cái được biểu đạt) thì dung lượng giữa cái biểu trưng và cái biểu trưng không được chia theo tỉ lệ này, chỉ một cái biểu đạt giúp ta nhận thức ra nhiều cái được biểu đạt, hoặc đơn giản hơn… cái được biểu đạt dồi dào hơn cái biểu đạt

Thứ ba, biểu tượng có tính sản sinh: Biểu tượng khác cơ bản với các dấu hiệu, ký hiệu khác ở chỗ, ngoài chức năng thay thế, chức năng biểu hiện, chức năng giao tiếp thì chức năng quan trọng nhất của biểu tượng là chức năng thẩm mĩ: sản sinh ra các hình tượng nghệ thuật Khi đi vào tác phẩm văn học, được gọi là một biểu tượng khi một sự vật, hiện tượng nào đó tồn tại trong mình một ý nghĩa biểu trưng nào đó, được cộng đồng, giai cấp, dân tộc thừa nhận, nó luôn hướng về một ý nghĩa cố định nào đó, nhưng đồng thời lại tiềm ẩn khả năng mở ra những ý nghĩa khác trong sự cảm nhận của con người Hay nói khác đi, từ nghĩa gốc ban đầu, các

nhà văn sẽ xây dựng để tạo nên cho biểu tượng những biến thể loại hình Chẳng hạn, trong ca dao, con thuyền thường là biểu tượng cho người con trai, gắn với sự chuyển động, tìm tòi - chí hướng ra đi tìm sự nghiệp:

“Thuyền về có nhớ bến chăng, Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền.”

Thì cũng trong ca dao nó lại mở ra một lớp nghĩa mới gắn liền với người con gái - đó là thân phận lênh đênh, trôi dạt:

“Thuyền em lựa bến cắm sào,

Em chờ phụ mẫu định nơi nào sẽ hay.”

Trong biểu tượng nghệ thuật thường đan xen giữa yếu tố truyền lớp (lớp nghĩa cố định) và yếu tố cách tân (lớp nghĩa sản sinh) Chính sự đa dạng ấy khiến cho việc xây dựng biểu tượng nghệ thuật trong tác phẩm văn học một mặt dễ thức dậy những nỗi niềm từ ngàn đời trong tâm thức độc giả, mặt khác lại tạo nên cảm hứng từ những điều mới lạ Để giải mã một biểu tượng nghệ thuật, hoặc cảm thụ một tác phẩm giàu tính biểu tượng sẽ phải đi từ những cái cụ thể như ngôn từ, các thủ pháp nghệ thuật,… để tìm ra những cái hàm ẩn đằng sau những biểu tượng nghệ thuật được xây dựng

1.2 Biểu tượng vẻ đẹp thiên nhiên, con người Nga

Sergei Alexandrovich Esenin (1895-1925) là nhà thơ trữ tình nổi tiếng

của Nga, được mệnh danh là “thi sĩ của làng quê” 30 năm tuổi đời của Esenin

trải qua bao thăng trầm, sóng gió Song cuộc đời ngắn ngủi ấy không thể trói buộc được nhà thơ vĩ đại luôn tha thiết với dân tộc và tổ quốc Nga Đối với Esenin nghệ thuật không phải là sự cầu kỳ của những nét văn hoa, mà cái quan trọng nhất là ngôn ngữ Bằng tài năng sử dụng ngôn ngữ kỳ diệu của mình, Esenin - vị chủ soái của nhóm thơ hình tượng đã tạo nên trong thơ ca những cách tân nghệ thuật độc đáo Chính bản thân Esenin cũng đã từng khẳng định vị

trí quan trọng của hình tượng trong thơ của mình: “Trong thơ tôi, bạn đọc cần

chú ý tính cảm xúc và tính hình tượng mà nó đã từng chi phối các nhà thơ trẻ tuổi Không phải tôi mới nghĩ ra hình tượng này, nó đã từng và đang là cơ sở tinh thần và cái nhìn Nga, nhưng tôi là người đầu tiên phát hiện và lấy làm nền tảng trong thơ mình, nó sống trong tôi một cách hữu cơ, và niềm say mê nó là cảm xúc của tôi Đây chính là đặc điểm của thơ tôi” [13-tr.9]

Chính việc ý thức rõ vai trò quan trọng của hình tượng trong biểu đạt cảm xúc trữ tình, Esenin đã mã hóa những hình tượng ấy để tạo nên những biểu tượng nghệ thuật để độc giả thưởng ngoạn, buộc họ phải suy ngẫm, phải thức dậy cả

những suy tư và cảm nhận, lưu giữ trong lòng người những dư vị sống động Chính những biểu tượng ấy đã làm nên giá trị đặc sắc cho mỗi sáng tác của Esenin Lật mở những trang thơ trữ tình phong cảnh của Esenin có thể thấy các biểu tượng được xuất hiện với tần số cao và vô cùng phong phú Đó là biểu tượng cánh đồng, cây bạch dương, ngôi nhà, ánh trăng, giọt sương, nhà thờ, mặt trời, ánh lửa, Tất cả những biểu tượng ấy được khơi gợi từ văn hóa dân gian, óc liên tưởng sáng tạo và nghệ thuật trác việt của nhà thơ

Các nhà thơ Nga ở mọi thời đại đều gắn bó chặt chẽ số phận cá nhân của

mình với vận mệnh nước Nga, với nhân dân Nga Esenin từng khẳng định: “Thơ

trữ tình của tôi sống được bởi một tình yêu lớn - tình yêu đối với quê hương, đối với Tổ quốc”:

Ôi nước Nga cánh đồng màu đỏ thắm

Và màu xanh ngã xuống giữa lòng sông Tôi yêu đến vui sướng và đau khổ Nỗi sầu thương hồ nước trải mênh mông.”

(THÚY TOÀN dịch)

Sinh ra cùng những “bài ca trên thảm cỏ”, thơ trữ tình của Esenin không

thể vắng bóng những biểu tượng nghệ thuật về phong cảnh thiên nhiên Đó là vẻ đẹp của một nước Nga giản dị, nguyên sơ nhưng cũng không kém phần huyền ảo được sáng tạo bởi một thiên tài thơ có tình yêu sâu sắc với Tổ quốc, quê hương Trong tất cả những biểu tượng nghệ thuật xuất hiện trên trang thơ trữ tình phong cảnh của Esenin thì biểu tượng cánh đồng, biểu tượng cây bạch dương, biểu tượng ngôi nhà gỗ và một số biểu tượng khác như cánh rừng, con đường, dòng sông,…

là những biểu tượng tiêu biểu nhất cho thiên nhiên Nga tươi đẹp và bộc lộ cách chân thực tâm hồn Nga, trái tim Nga nồng hậu, đượm tình

Biểu tượng cánh đồng

Qua khảo sát trong trong tài liệu “Thơ Esenin” [4] và 1 số tài liệu trên các

trang web thì tần xuất biểu tượng cánh đồng xuất hiện trong thơ Esenin là rất lớn Trong số hơn 130 bài thơ của ông mà chúng tôi tìm đọc được thì có tới trên 50 bài thơ của ông có biểu tượng cánh đồng và tần số hình tượng này xuất hiện trong thơ trữ tình phong cảnh của Esenin là 25/30 bài Điều đó chứng tỏ rằng trong ý niệm của nhà thơ, cánh đồng là một hình ảnh quen thuộc, gần gũi và rất giàu sức gợi cảm

Để giải mã biểu tượng cánh đồng trong thơ Esenin, ta phải lý giải được ý nghĩa biểu tượng của hình ảnh này trong hệ thống văn hóa nhân loại Theo Wikipedia

“Cánh đồng là một khu vực đất đai rộng lớn ở vùng đồng quê hoặc ở khu vực ngoại

ô được sử dụng trong lĩnh vực một nông nghiệp để trồng trọt, chăn nuôi Địa hình và cấu tạo thổ nhưỡng của cánh đồng thường là đồng bằng xen lẫn với các con dốc thoải, đất đai phong phú chất hữu cơ, thuận lợi cho trồng trọt” [18]

Theo “Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới”, cánh đồng mà mẫu gốc là

đồng bằng được coi là bình nguyên ánh sáng “Đồng bằng là biểu tượng của

không gian, của mặt đất vô biên, nhưng với tất cả các ý nghĩa của chiều nằm ngang, độc lập với chiều thẳng đứng Khi dùng từ này để nói các bình nguyên trên trời là để chỉ khoảng cách mênh mông vô tận, nơi các thần linh du ngự và các sứ giả dẫn hồn cũng dẫn dắt những linh hồn chết lên đấy Thần Mithra thường được gọi bằng cái tên “chúa tể các đồng bằng” Theo quan niệm của các dân tộc Celtes về thế giới: Đồng - là tên gọi riêng chỉ thế giới bình nguyên lạc thú Tên gọi này thường dùng để gọi xứ Ailen- mảnh đất này coi như thay thế cho địa đàng

“cánh đồng fal” Đồng bằng được nhân cách hóa từ nữ thần Macha [2-tr.312]

Trong tiếng Hy Lạp cánh đồng được gọi là "agros" và tiếng Latin là "ager" đều dùng để chỉ về một diện tích đất trồng có ranh giới rõ ràng (hành lang) Trong khi

đó ở Úc và New Zealand thì cánh đồng được gọi là "paddock" có nghĩa là nơi các gia súc gặm cỏ và là không gian để các loại gia súc như bò, cừu chạy nhảy Ở Việt Nam, cánh đồng thường được biến đến với những cánh đồng lúa cò bay thẳng cánh được

hình thành từ những thửa ruộng [18] Còn trong tiếng Nga cánh đồng được gọi là

“поле” [17] Đây là lời bài hát “Cánh đồng Nga” được dịch ra Tiếng Việt:

“Tuyệt vời những cánh đồng lúa nước Nga Đẹp sao giây phút trăng lên cao ánh tỏa vàng Khi tuyết rơi lấp đầy niềm đau cũng dâng tràn

Và khi hạnh phúc, lúc sướng vui lòng tôi vẫn nhớ Xiết bao đẹp tuyệt vời” [16]

Rõ ràng có thể thấy, biểu tượng cánh đồng không chỉ lưu dấu ấn mạnh mẽ trong văn học Nga mà còn gắn bó sâu sắc với văn hóa đất nước này Esenin xuất thân từ một ngôi làng nhỏ thuộc tỉnh Riadan miền trung nước Nga Đây là một vùng quê thanh bình, tuyệt đẹp nằm bên bờ sông Ôka xanh biếc, đất đai phì nhiêu, màu mỡ với những cánh đồng trải dài, dòng sông thơ mộng và khu rừng tuyệt đẹp Bởi vậy ông bị cuốn hút mãnh liệt bởi những vẻ đẹp đầy màu sắc của thiên nhiên làng quê mà cánh đồng là một hình ảnh không thể bỏ qua

xưa, phảng phất nét u hoài nhưng đẹp đến mê đắm Những cánh đồng “xanh tít tắp

tận chân mây” cho “kẻ hành hương” được “ngắm nhìn thuê thỏa”

Nhà thơ không chỉ ngắm nhìn, cảm nhận cánh đồng ở một trạng thái duy nhất

mà luôn đặt nó trong sự vận động và gắn với cuộc sống lao động của người dân:

“Cánh đồng đây đó hiện lên Trần trụi nhiều mảng đen đen đất cày” [15]

Hay:

“Đồng ruộng gặt rồi, rừng trơ trụi Mặt nước mờ hơi ấm, mù sương.”

(THÚY TOÀN dịch)

Trong những câu thơ trên, không phải là cánh đồng bát ngát “xanh tít tận

chân mây” nữa mà là cánh đồng “trần trụi” với những mảnh đen “đất cày”, là cánh

“đồng gặt” rồi trơ trụi Nhưng dù ở trạng thái nào thì cánh đồng ấy vẫn thật đẹp

Thay cho sự mênh mông, bát ngát, cánh đồng hẹp lại, chút xuống lá vàng cùng với sương mù và khí ẩm từ mặt hồ dâng lên đã vẽ nên bức tranh thiên nhiên tuyệt diệu

Biểu tượng cánh đồng còn được Esenin khắc họa cách cụ thể, sống động qua nhiều thời điểm trong ngày Có cánh đồng lúc bình minh sáng sớm:

“Những lúa đồng vàng ánh giữa mù sương”

(THÚY TOÀN dịch) Hay:

“Nơi bình minh nghiêng đổ nước hồng Tưới đầm những luống dài bắp cải Cây phong non ngửng đầu chới với

Bú dòng sữa mẹ, sữa màu xanh.”

(THÚY TOÀN dịch)

Trên cánh đồng, những “luống dài bắp cải” được bình minh rót lên giọt

“nước hồng” và những cây phong non đang “ngửng đầu chới với” Cách sử dụng

màu xanh thật độc đáo: Màu xanh của những cây bắp cải, của cây phong non mới

mọc và của cả “dòng sữa mẹ” đã khiến cho không gian trên cánh đồng trở nên tươi mát và thoáng đãng Đặc biệt nghệ thuật nhân hóa “cây phong non ngửng đầu

chới với” để “bú dòng sữa mẹ” đã làm cho cảnh vật trở nên thật sống động và

đậm chất “người”

Buổi chiều trên cánh đồng quê đẹp đến mê đắm khiến thi sĩ phải thốt lên:

“Tôi mê chiều nay lắm Cánh đồng vàng yêu thương”

(TẾ HANH dịch) Điểm nhìn được mở ra thật xa và rộng Ánh ráng vàng của mây trời chiếu tỏa xuống cánh đồng một màu vàng no ấm:

“Đã xế chiều Hoàng hôn vẩy ánh vàng Lên ruộng đồng sẫm tối”

(THÚY TOÀN dịch)

Và khi đêm về, vạn vật như tĩnh lại:

“Dòng sông lấp lánh bạc Con suối lấp lánh bạc Bạc lấp lánh cỏ hoa Thảo nguyên thành bát ngát”

(TRẦN ĐĂNG KHOA dịch) Dòng sông, con suối, cỏ cây trên cánh đồng như đắm mình trong sắc bạc của ánh trăng Trong cái tối tăm của đất trời, không gian mở rộng ra một cánh đồng bao

la, bát ngát

Không chỉ dừng lại ở đó nét vẽ của Esenin còn đưa người đọc đến với một bức tranh thiên nhiên đầy màu sắc của cánh đồng qua các mùa trong năm Sự xuất hiện của cánh đồng trong thời khắc khởi đầu của một năm thật đẹp, thật ấn tượng:

“Khi xuân đập vỡ băng đầu Sông hồi hộp chảy những ngày đầu tiên Cánh đồng đây đó hiện lên

Trần trụi những mảng đen đen đất cày” [15]

Khi xuân đến, băng tan và dòng sông bắt đầu chảy cũng là lúc người dân Nga cày đất khắp cánh đồng chuẩn bị cho một vụ gieo hạt mới đã làm nên một vẻ đẹp thơ mộng rất riêng của cánh đồng Nga mỗi độ xuân đến:

“Cỏ non như lụa đầu nghiêng xuống

Trời đất thơm lừng hương nhựa thông

Ôi, đám cây rừng, ôi bãi ruộng -

Ngây ngất lòng ta say bước xuân.”

(THÚY TOÀN dịch)

Cả một cánh đồng sáng ngời, lung linh Sự liên tưởng độc đáo khiến cỏ non trở nên mềm mại như lụa biết nghiêng đầu đón xuân Và trong cái không khí ấy hương nhựa thông nồng nàn phả vào rừng cây, bãi ruộng Tất cả tạo nên một cánh

đồng mùa xuân tuyệt diệu làm “ngây ngất” lòng người

Khi hè tới, những cánh đồng “trần trụi” đất cày đã bước vào mùa thu hoạch:

“Đồng ruộng gặt rồi, rừng trơ trụi, Mặt nước mờ hơi ấm, mù sương.”

Đến vai cây bạch dương”

(TẾ HANH dịch) Trong thơ Esenin, mỗi mùa nước Nga lại thay một bức tranh thiên nhiên mới

và bức tranh nào cũng tuyệt đẹp Mùa đông nước Nga được phủ tuyết trắng ngần và cánh đồng cũng phủ phủ kín tuyết như ngàn con thiên nga trắng:

“Có thể không phải mùa đông ngoài nội

Mà thảo nguyên sà trắng cánh thiên nga.”

(THÚY TOÀN dịch) Rất nhiều lần khi viết về cánh đồng mùa đông Esenin nhắc đến tuyết:

“Ôi cái sâu thăm thẳm đất cây rừng!

Ôi cái vui của ruộng đồng phủ tuyết!”

(THÚY TOÀN dịch) Và:

“Bình nguyên tuyết, vầng trăng trắng toát Mảnh đất quê vải liệm phủ trắng mình”

(THÚY TOÀN dịch) Hình ảnh tuyết trên cánh đồng Nga rất phong phú, đa dạng bởi sự liên tưởng độc đáo, sâu sắc của tác giả Đọc những vần thơ ấy người đọc như lạnh toát nơi sống lưng, buốt giá tới tận tâm can Thiên nhiên trên cánh đồng màu đông đẹp nhưng vô cùng khắc nghiệt với sự sống con người

Và một nét rất đặc sắc trong thơ Esenin đó là việc sử dụng màu sắc cách hài hòa

và độc đáo Trong bảng màu của Esenin lên tới con số 36 màu khác nhau thì hình tượng cánh đồng xuất hiện với 6 màu Trong thơ trữ tình phong cảnh của Esenin hình tượng cánh đồng xuất hiện với 3 màu nổi bật là màu xanh, màu vàng và màu đỏ

Dưới con mắt của Esenin - hoạ sĩ của đồng quê, cánh đồng mang một sắc xanh trải dài ngút mắt:

“Theo lối mòn nát nhàu tôi tất tả

Ra bao la đồng ruộng trải ngát xanh.”

(THÚY TOÀN dịch) Hay:

“Còn dưới màu xanh khắp thảo nguyên Anh đào làn khói thở hơi mơ màng”

(THÚY TOÀN dịch) Màu xanh là một gam màu lạnh, tượng trưng cho sự sống, sự bình yên và hy

vọng Hơn nữa, cái màu của niềm tin ấy lại được trải rộng “tít tắp” khiến không

gian như mở rộng, gợi sự trầm tĩnh của làng quê dưới cái nhìn nhân hậu, dịu dàng của nhà thơ Cánh đồng màu xanh phải chăng chính là ước mơ về một nông thôn thanh bình, yên ấm vẫn thường trực trong sâu thẳm nỗi buồn của Esenin?

Bên cạnh màu xanh, cánh đồng còn hiện lên với màu vàng tươi sáng:

“Tôi mê chiều nay lắm lắm Cánh đồng vàng yêu thương”

(TẾ HANH dịch) Khung cảnh cánh đồng trở nên thật mờ ảo, nên thơ:

“Những lúa đồng vàng ánh giữa mù sương”

(THÚY TOÀN dịch) Màu vàng là màu của tin yêu, của hạnh phúc Đặc biệt nó là gam màu ưa thích trong bức tranh thiên nhiên của thi sĩ Bởi đó cánh đồng vàng mà Esenin viết

chính là màu sắc huy hoàng, chói sáng của quê hương “Nước Nga vàng”

Nhưng dù vậy, màu vàng no ấm, và màu xanh hy vọng vẫn không thể che lấp được nỗi buồn nhức nhối của cánh đồng mênh mông trong sầu thương:

“Ôi nước Nga cánh đồng màu thắm đỏ

Và màu xanh ngã xuống dưới lòng sông Tôi yêu đến sướng vui và đau khổ Nỗi sầu thương hồ nước trải mênh mông.”

(THÚY TOÀN dịch)

Hình ảnh cánh đồng đỏ thắm biểu trưng cho nước Nga nghèo, buồn nhưng rất đẹp - một nước Nga cổ xưa chỉ còn tồn tại trong những ai hoài của một nhà thơ yêu tổ quốc, yêu thiên nhiên say đắm Sự kết hợp hài hòa màu sắc trong thơ mang lại một bức tranh tuyệt đẹp khiến người đọc mãi nhớ nó và mãi còn run rẩy lên vì nó

❖ Cánh đồng - tình yêu của nhà thơ

Trong các sáng tác của mình Esenin luôn đặt vào đó tâm hồn và tình cảm của mình Bởi vậy mà mỗi bài thơ của ông đều rất chân thực và sống động Khi viết về những bài thơ trữ tình phong cảnh, Esenin gửi gắm ở đó tình cảm say đắm trước thiên nhiên Nga tươi đẹp và tấm lòng gắn bó sâu sắc với Tổ quốc Nga

Là một người có tâm hồn rộng mở, ông dành một tình yêu mãnh liệt cho cảnh sắc làng quê mình Phải yêu, phải gắn bó lắm thì nhà thơ mới có thể chớp được những khoảnh khắc tuyệt vời này của thiên nhiên trên cánh đồng:

“Nơi bình minh nghiêng đổ nước hồng Tưới đầm những luống dài bắp cải Cây phong non ngửng đầu chới với

Bú dòng sữa mẹ, sữa màu xanh.”

(THÚY TOÀN dịch) Thiên nhiên trong thơ Esenin như có hồn và hòa quyện với con người Con người trong thiên nhiên, thiên nhiên trong tâm hồn của con người Con người trong thơ của Esenin đã hòa lẫn làm nên một cảm xúc đặc biệt, mạnh mẽ:

“Nhà gỗ thông khoác áo choàng tượng Chúa

Một màu xanh mắt ngắm nhìn thuê thỏa Một màu xanh tít tắp tận chân mây

Như một kẻ hành hương từ xa đến, Tôi ngắm nhìn mãi đồng ruộng của Người

Bên lối rào le te quanh thôn xóm Những cây phong gầy guộc lá reo vui.”

(THÚY TOÀN dịch) Phần lớn những bài thơ được sáng tác trong những năm 1910- 1912 (Esenin mới độ tuổi 15, 17) đều mang một vẻ đẹp trong sáng, tươi mới của một tâm hồn nghệ sĩ nhạy cảm, nhìn cuộc sống với tinh thần lạc quan, tin tưởng nên ở bài thơ nào cũng tràn ngập ánh sáng, niềm vui, sự thiết tha giao cảm với thiên nhiên

Qua những bài thơ trữ tình phong cảnh của Esenin, người đọc sẽ thấy được nhà thơ như giao cảm với thiên nhiên, cảm nhận thiên nhiên bằng tất cả các giác

quan của mình, bằng cả tâm hồn mình Mỗi sự vật, sự việc tồn tại trong đời sống, từ những hình tượng nhỏ bé trên cánh đồng qua cảm nhận của nhà thơ đều trở nên

thân quen Đúng như nhận định của Gorki: “Esenin không phải chỉ là một con

người mà còn là một đại phong cầm tạo hoá sinh ra hoàn toàn cho thơ ca, sinh ra

để diễn đạt nỗi buồn vô tận của đồng ruộng, để thể hiện tình yêu với tất cả những gì

có sự sống ở trên đời và khẳng định tình thương là điều xứng với con người hơn tất

cả mọi điều” [8-tr.5]

Tình yêu quê hương đất nước là nguồn mạch cảm hứng chi phối toàn bộ sáng tác của Esenin Xuôi theo trang viết của ông, ta bắt gặp những câu thơ buồn đến não lòng về cái nghèo của quê hương Đó là nỗi băn khoăn lo lắng cho vận mệnh, tương lai của đất nước Nga từ một nước nông nghiệp chuyển sang giai đoạn sắt thép nhưng chính những bàn tay sắt đã thay đổi làng quê, phá bỏ những giá trị tốt đẹp Nhà thơ cảm thấy đau đớn, xót xa khi miền quê thân yêu nay đã bỏ đi những sinh hoạt, lao động ngày mùa cũng không còn rộn ràng, háo hức:

“Miền quê ta hoang vắng Miền quê ta trống trơ, Đồng cỏ chưa ai cắt, Rừng cây và nhà tu.”

(THÚY TOÀN dịch) Như vậy, Esenin đã rất khéo léo khi xây dựng hình tượng trong thơ của mình Qua những biểu tượng nghệ thuật trong thơ trữ tình phong cảnh của ông, đặc biệt là biểu tượng cánh đồng, người đọc được bắt gặp một tâm hồn Nga thật đẹp với tình yêu say đắm trước thiên nhiên cảnh vật nơi làng quê Nga và tình yêu đất nước Nga nồng thắm

Biểu tượng cây bạch dương

Nói đến thiên nhiên của nước Nga là nói đến xứ sở của những hàng bạch dương rì rào và tha thướt, luôn đắm mình bên dòng sông trong xanh thẫm, với những lời hát, câu ca văng vẳng sau những chiếc lá bạch dương xanh hiền hòa

Cây bạch dương là loài cây thân gỗ kích thước từ nhỏ tới trung bình hay các cây bụi, chủ yếu sinh sống trong khu vực có khí hậu ôn đới phương Bắc Các lá đơn

có thể khía răng cưa hay có thùy Quả là loại quả cánh nhỏ, mặc dù các cánh có thể không thấy rõ ở một số loài Bạch dương được coi là quốc thụ của Nga, nó được sùng bái như là một nữ thần trong tuần lễ xanh vào đầu tháng sáu Người ta gọi nước Nga là xứ sở của bạch dương là vì lý do như vậy

“Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới” định nghĩa “Bạch dương là cây hạng

nhất, cây thiêng liêng của các dân tộc Xibia Đối với họ, nó thâu tóm tất cả các chức năng của trục thế giới cũng như trục cột vũ trụ”, “Bạch dương đôi khi gắn với mặt trăng, thậm chí cả mặt trời lẫn mặt trăng, trong trường hợp ấy nó là hai, lá cây cha

và cây mẹ, cây đực và cây cái Nó đóng vai trò phù hộ hoặc nhiều phần hơn là công

cụ để ảnh hưởng của trời đi xuống cõi trần… cây bạch dương tượng trưng cho con đường liên thông để cho những sức mạnh của trời xuống tới hạ giới và những khát vọng của con người lên tới thượng giới Là cây thiêng liêng ở Đông Âu và Trung Á, đặc biệt là ở Nga, nó tượng trưng cho mùa xuân và người con gái” [2-tr.45]

Trong thơ Esenin biểu tượng cây bạch dương xuất hiện rất nhiều với đủ loại

hình vẻ và trở thành “nữ hoàng của cánh đồng” Iuriprocusep cho rằng “Thơ của

Esenin chính là vương quốc của bạch dương” Thật đúng là “ít có nhà thơ nào lại dành những vần thơ đắm đuối tình yêu và tràn đầy những rung cảm thẩm mỹ như Esenin đối với bạch dương Nga” [7-tr.173] Bạch dương được Esenin ví đẹp như

một thiếu nữ trẻ trung với tâm hồn trinh bạch Ông cũng gọi Tổ quốc mình là “xứ sở

của bạch dương gấm lụa”

“Cây bạch dương mảnh mai soi bóng bên hồ”

“Cây bạch dương màu trắng Bên cửa sổ nhà tôi”

(ĐOÀN MINH TUẤN dịch)

“Tôi chỉ muốn ôm vào, ghì sát Những ngực trần trắng mịn của bạch dương”

(NGUYỄN VIẾT THẮNG dịch) Cây bạch dương xào xạc cành lá trong đêm trăng mùa xuân, cây bạch dương ngực trần mịn trắng thơm ngát khiến thi nhân muốn ghì vào lòng, cũng có khi cây bạch dương là cây nến trắng mền cao vút, là dòng sữa ngọt ngào, trong lành đang phun trào giữa trời cao

Khi vạn vật chào đón một ngày mới thì: “Cây bạch dương mơ màng ngái

ngủ khi bình minh lên” Esenin thật tinh tế và sống động biết bao khi ví bạch dương

đang “mơ màng ngái ngủ” Ta như bắt gặp hình ảnh hàng bạch dương trước cửa

nhà ẩn hiện trong làn sương buổi sớm

Khi chiều xuống, bạch dương khoác lên mình tấm áo mới khiến cho tâm hồn thi sĩ mê đắm:

“Tôi mê chiều nay lắm Cánh đồng vàng yêu thương Gió trẻ cuốn vạt áo

Đến vai cây bạch dương”

(TẾ HANH dịch) Hình ảnh cây bạch dương càng đẹp hơn, lung linh hơn với những ngọn nến

to trong đêm xuống:

“Đêm dịu dàng ấm áp Như mùa đông bên lò Hàng bạch dương đứng sáng Như những ngọn nến to”

(ĐOÀN MINH TUẤN dịch)

Hình ảnh cây bạch dương lại một lần nữa xuất hiện khá đặc biệt trong cảm xúc và trí tưởng tượng của nhà thơ Hình ảnh bạch dương không còn trơ trọi phủ đầy tuyết trắng mà nó trở nên tươi sáng hơn với sắc màu của ngọn nến Cây bạch

dương trở nên cứng cỏi gắn trắc Nó mang vẻ đẹp tươi sáng của thiên nhiên “đứng

sáng” Esenin rất linh hoạt trong việc vận dụng hình ảnh thiên nhiên bằng cảm xúc

của mình Đó là sự vận dụng khéo léo, tài tình, tạo nên hình ảnh cây bạch dương

cứng trắc nhưng có chút gì hơi miềm yếu, bởi sự so sánh hàng“bạch dương đứng

sáng” như những “ngọn nến” Đêm xuống hàng bạch dương càng trở nên xanh

thẫm, không chỉ là màu xanh của lá mà là của cả thiên nhiên đất trời Thông qua cảm xúc và trí tưởng tạo hình của nhà thơ, hàng bạch dương trở thành những cây nến to đứng sáng tạo nên một hình ảnh yên bình, ấm áp Esenin đang vẽ lên bức tranh thiên nhiên mà hình ảnh trung tâm là cây bạch dương tuyệt đẹp, đồng thời cũng dự báo hình ảnh đẹp đẽ này sẽ lụi tàn nhanh nếu bàn tay con người cứ vô tình cày xới lên những giá trị đẹp của thiên nhiên Con người phải che chở, bảo vệ thiên nhiên như bảo vệ những cây nến lung linh yếu ớt ấy để thiên nhiên mãi luôn giữ được giá trị sự sống

Nếu như biểu tượng cánh đồng luôn song hành trong bức tranh bốn mùa của nước Nga tươi đẹp thì biểu tượng cây bạch dương cũng hiện lên thật đẹp với thời gian Mùa xuân bạch dương xum xuê cành lá:

“Lào xào trong lá êm đềm bạch dương.”

(XUÂN DIỆU dịch)

Mùa hè bạch dương hòa mình trong gió:

“Gió trẻ cuốn vạt áo Đến vai cây bạch dương”

(TẾ HANH dịch) Khi thu về bạch dương hiện lên trong nỗi nhớ với những câu hát dân ca của người dân ca, của người dân lao động và tiếng hát reo vui của thôn xóm ấm no:

“Dưới bóng cây bạch dương ai đứng hát xa vời Giữa mùa thu âm thanh sao quen thế” [14]

Bức tranh mùa đông trên nước Nga luôn hiện lên thật đẹp với những cây bạch dương trụi lá, phủ đầy tuyết với vẻ đẹp trắng sáng:

“Cây bạch dương trắng muốt Bên cửa sổ nhà tôi

Tuyết ôm trùm cành vắng Như bạc phủ sáng ngời”

(ĐOÀN MINH TUẤN dịch) Hình ảnh cây bạch dương lại đi song hành cùng ngôi nhà Chứng tỏ, Esenin không thụ động ngắm nhìn cây bạch dương cận cảnh, mà nhà thơ nhìn một cách bao quát, chi tiết Từ đó, thông qua cây bạch dương nhà thơ có thể nhận thấy ngay sự chuyển màu của tự nhiên Mùa đông đến tuyết trắng như những mái tóc bạc phơ phủ đầy trên những cành tơ trụi lá Nhưng hình ảnh đó

không mất đi vẻ đẹp quyến rũ của thiên nhiên mà trở nên lung linh, “sáng ngời”,

êm đẹp

Đặc biệt, trong thơ trữ tình phong cảnh của Esenin, bạch dương thường hiện

ra với màu trắng Song đó không phải là màu trắng giản đơn mà là màu trắng lung

linh của “thân cây nến trắng mềm” Màu trắng vừa nói lên vẻ đẹp trong trắng thanh

khiết của bạch dương Có khi thi sĩ dùng màu trắng hai lần trong bốn dòng thơ để nói lên vẻ đẹp của bạch dương:

“Cây bạch dương màu trắng

Bên cửa sổ nhà tôi Tuyết ôm trùm cành vắng

Như bạc phủ sáng ngời”

(ĐOÀN MINH TUẤN dịch) Điều đó đủ thấy rằng, trong thơ trữ tình phong cảnh, Esenin đã có dụng ý nghệ thuật nhất định dùng màu trắng để miêu tả vẻ đẹp của bạch dương khiến bạch dương hiện lên với vẻ đẹp ngời ngời, không lẫn tạp

❖ Bạch dương - con người Nga

Là một nhà thơ có tâm hồn nhạy cảm, yêu quê hương, yêu con người lao

động của quê hương Cho nên, khi đứng trước hàng bạch dương khỏa trần trong gió

cùng những chiếc lá của bạch dương cứ đu đưa cũng làm cho nhà thơ liên tưởng

đến những chàng trai, cô gái nơi làng quê:

“Ôi đẹp quá nước trong phẳng lặng Máu nóng lên khi rét ngọt dịu dàng Sao tôi muốn ôm ghì siết chặt Những bạch dương thơm mát khỏa trần” [11-tr.49]

Dòng nước trong xanh phẳng lặng đã làm “ngọt dịu dàng” tấm lòng của thi

sĩ, một tấm lòng yêu thiên nhiên tha thiết Tình yêu khát khao cháy bỏng của Esenin

như dòng “máu nóng lên” nhưng không dữ dội mà lại ngọt ngào quá đỗi Đó là hình

ảnh “ngực bạch dương”, “khỏa trần” Không chỉ hình ảnh cây bạch dương tạo nên

sự mạnh mẽ của sức sống thiên nhiên nơi làng quê mà còn những mùi hương của

bạch dương “thơm ngát” làm tô thắm thêm chất ngào ngạt của cuộc sống thanh bình

nơi làng quê êm ấm Vì vậy cảm xúc của Esenin càng thêm mãnh liệt hơn khi đứng

trước thiên nhiên tươi đẹp, đứng trước những hàng bạch dương xanh ngút Nhà thơ

không dấu được tấm lòng của mình, đã bày tỏ một cách chân thành cuồng nhiệt, dữ

dội Bằng cái khao khát muốn được “ôm”, “ghì”, “siết”, “chặt” đã tạo nên một cảm

xúc dâng trào, của một trái tim chân thành muốn được giao cảm với thiên nhiên, với

đất trời của quê hương, đất nước

Khi viết về Esenin ở cuốn “Văn học Nga trong nhà trường” Hà Thị Hòa

từng khẳng định: “Hình ảnh bạch dương trong thơ Esenin có một vẻ đẹp đầy sức

quyến rũ Đó là sức quyến rũ của một cơ thể khỏe mạnh căng tràn sức sống được

Esenin cảm nhận qua từng bộ phận của cơ thể bạch dương, thân bạch dương, vai

bạch dương, ngực bạch dương, bàn chân xinh xắn của bạch dương, tiếng bạch

dương, Trong sự liên tưởng của ông, bạch dương đẹp như người thiếu nữ trẻ

trung, trinh bạch” [7]

Quả vậy, trong thơ trữ tình phong cảnh, Esenin miêu tả bạch dương ở mọi

dáng vẻ, đường nét Trước hết là dáng vẻ yểu điệu như vóc dáng mảnh mai của một

nàng thiếu nữ:

“Mái tóc xanh Vòng ngực tròn thiếu nữ,

Ôi bạch dương, bạch dương mảnh dẻ

Cớ chi ngươi nhìn mãi xuống đầm?

Gió nói gì bên tai ngươi thì thầm?

Và cát nữa, cát nói điều gì vậy?

Hay ngươi muốn vầng trăng làm lược chải

Êm êm trái mái tóc - cây - cành? ”

(ANH NGỌC dịch) Không gian bạch dương xuất hiện là không gian trữ tình, mênh mông và thơ mộng Ở đó, tạo vật được thổi hồn và mang những tâm tư tình cảm của con người Gió, cát như đang trò chuyện với bạch dương, vầng trăng cũng trở thành lược chải trên mái tóc bạch dương Còn bạch dương mảnh mai trong thân hình mảnh dẻ và mái tóc xanh mềm mại cũng ẩn chứa nỗi niềm tâm sự, cũng nếm trải cái buồn, cái

bi như con người Bạch dương được so sánh với người phụ nữ trẻ trung, duyên dáng Dưới con mắt thi sĩ, bạch dương đâu phải sinh thể vô hồn, mà cũng có rung động thổn thức như trái tim người con gái khi yêu Sức lôi cuốn ấy, bắt nguồn từ sự rung động đích thực nơi con tim nhà thơ khi đứng trước thiên nhiên Nga đẹp huyền thoại như tranh

Thậm chí, đến những ngón tay bạch dương cũng đẹp như bàn tay của người con gái Nó thon thả, mềm mại và cũng thật điệu đà:

“Trên những cành tơ phấn Tuyết men như đường diềm Những ngón tay thon thả Viền những đường đăng - ten.”

(ĐOÀN MINH TUẤN dịch)

Có thể thấy với tình yêu bạch dương tha thiết cùng tài năng nghệ thuật của mình, Esenin đã xây dựng thành công biểu tượng cây bạch dương để khắc họa bức chân dung của thiếu nữ nơi thôn quê Nga một cách thật đẹp, thật ấn tượng Bạch dương trở thành một biểu tượng mang tính thẩm mĩ rất đặc sắc trong thơ trữ tình phong cảnh của Esenin

❖ Bạch dương - tâm hồn Nga

Với thi sĩ Esenin, bạch dương không chỉ là vẻ đẹp của thiên nhiên mà còn mang linh hồn của tạo vật, của nước Nga Trong thơ Esenin, bạch dương hiện ra như một sinh thể có hồn, cũng mơ màng suy tư:

“Và cây bạch dương đứng Trong giấc mơ âm thầm”

(ĐOÀN MINH TUẤN dịch)

Nhà thơ không chỉ yêu mà còn say đắm bạch dương như say đắm người tình

Ông thú nhận rằng mình “phải lòng” bạch dương:

“Tôi chống việc đến dự ngày lễ thánh Hồn phải lòng những chiếc lá bạch dương”

(ĐOÀN MINH TUẤN dịch) Cảnh sắc thiên nhiên giữa trời đất bao la muôn màu muôn vẻ, đã làm say đắm tâm hồn người thi sĩ yêu thiên nhiên mãnh liệt Nhà thơ đã dành một khoảng tâm hồn lớn cho thiên nhiên cho cây bạch dương Nhìn những chiếc lá bạch dương

nhỏ nhắn xinh tươi, với màu xanh thẫm ngút ngàn đã làm cho Esenin “phải lòng”

say đắm Đó là màu xanh đã làm cho nhà thơ rất đỗi tự hào, và gửi gắm niềm tin yêu nơi cuộc sống của nước Nga yêu dấu ở tương lai

Và Esenin càng yêu hơn con đường bạch dương Nga hiền hòa, đôn hậu:

“Ôi bạch dương Nga Con đường bằng lối đi chật hẹp ” [11-tr.147]

Những hàng bạch dương đã phủ đầy những con đường và lối đi chật hẹp Hình ảnh cây bạch dương biểu trưng cho nước Nga ngày càng tràng đầy sức sống Phủ đầy màu xanh bạch dương thân yêu và bạc ngàn cánh đồng bạch dương Nga

Dưới bóng hàng bạch dương là những câu hát xa vời và những câu ca dao

êm dịu Nơi đất mẹ làng quê là những kỷ niệm xa xưa là những âm thanh quen thuộc Cũng chính dưới hàng bạch dương xanh tươi tốt, nó đã cất giữ bao kỉ niệm của tuổi thơ, của những tình cảm chan hòa tình làng nghĩa xóm Đã làm cho Esenin không thể nào quên được dù bây giờ nhà thơ trở thành kẻ tha phương:

“Dưới bóng cây bạch dương ai đứng hát xa vời Giữa mùa thu âm thanh sao quen thế

Lại những giọt lệ buồn ôi bao nhiêu giọt lệ Như nỗi lòng của kẻ tha hương” [11-tr.13]

Cây bạch dương là nơi ẩn chứa bao kỉ niệm nơi làng quê Đó là những câu hát dân ca của người dân lao động và tiếng hát reo vui của thôn xóm ấm no Tất cả những âm thanh ấy đã đi vào trong tâm thức tuổi thơ của nhà thơ và sẽ mãi là những

kỉ niệm không thể nào quên

Thông qua biểu tượng cây bạch dương, chúng ta thấy được sự hòa huyện, gắn bó giữa con người và thiên nhiên Thiên nhiên là nơi để con người gửi gắm tình thương nỗi nhớ Mỗi hoạt động của thiên nhiên điều gắn với niềm vui, nỗi buồn và những kí ức của con người Esenin - một nhà thơ đa tài, đa cảm dù đi đến nơi đâu nhưng trong lòng vẫn không thể nào quên những hình ảnh bạch dương êm đềm nơi làng quê Cây bạch dương trở thành nỗi nhớ trong lòng của kẻ tha phương

Một số biểu tượng khác

Esenin là nhà thơ sinh ra cùng những bài ca trên thảm cỏ, bởi vậy ông dành một tình cảm chân thành nhất cho mọi cảnh vật thiên nhiên tồn tại trên đời dù chúng rất đỗi bình thường và giản dị Bên cạnh những biểu tượng nghệ thuật nổi bật cho vẻ đẹp Nga như cánh đồng, cây bạch dương vẫn còn rất nhiều những biểu tượng khác đã

đi vào thơ trữ tình phong cảnh của Esenin một cách sinh động và đầy sức sống

Ngôi nhà gỗ là một biểu tượng như vậy Theo “Từ điển biểu tượng văn hóa

thế giới” ngôi nhà “là biểu tượng mang tính nữ, mang ý nghĩa là nơi ẩn thân, là

người mẹ, là sự bảo vệ, là lòng mẹ” [2-tr.678] Theo Bachelard, “ngôi nhà là con người nội tâm, các tầng gác, tầng hầm và tầng áp mái tượng trưng cho các trạng thái đa dạng của tâm hồn Tầng hầm tương ứng với cõi vô thức, tầng áp mái tương ứng với cõi cao thượng của tinh thần.” [2-tr.678]

Trong thơ Esenin, hình tượng ngôi nhà gỗ xuất hiện là trung tâm của bức họa đồng quê, nổi bật giữa màu xanh của vườn tược, của cánh đồng, dòng sông, màu

xanh cây lá, Theo kết quả khảo sát trên tài liệu “thơ Esenin” chúng tôi thấy biểu

tượng ngôi nhà gỗ xuất hiện tới 33 lần Và có 15 bài trên tổng số 30 bài thơ trữ tình phong cảnh của Esenin xuất hiện hình tượng ngôi nhà Đây như một tín hiệu nghệ thuật đặc sắc được nhà thơ xây dựng Ngôi nhà gỗ trở thành biểu tượng về vẻ đẹp vĩnh hằng của thôn quê mà mãi mãi nhà thơ ngưỡng mộ, yêu thương và gắn bó mật thiết với cuộc sống của con người nơi làng quê Nga:

“Ôi nước Nga thân thiết của tôi ơi Nhà gỗ thông khoác áo choàng tượng Chúa”

(THÚY TOÀN dịch) Trong bức tranh bốn mùa của thiên nhiên thì có lẽ mùa đông trên nước Nga

là mê đắm nhất Chính bởi lẽ đó mà hình tượng ngôi nhà gỗ được Esenin khắc họa rất nhiều ở mùa đông:

“Ôi bão tuyết, đồ quỷ tha ma bắt Đóng lớp đinh màu trắng xuống mái nhà”

(ĐOÀN MINH TUẤN dịch) Hay:

“Trên mái nhà tuyết như cát long lanh

Ánh trăng thế chẳng còn gì để trách”

(ĐOÀN MINH TUẤN dịch) Ánh trăng và ngôi nhà gỗ xuất hiện song hành với nhau trong ngòi bút miêu tả thiên nhiên của Esenin Điều này cho người đọc thấy được cảnh vật nơi làng quê rất thanh bình và tĩnh lặng Ngôi nhà và ánh trăng là hai hình ảnh đối xứng và tương phản với nhau Là hai hình ảnh tạo nên nét đẹp thơ mộng, huyền ảo Mái nhà gỗ là nơi ấm áp thân thương của thôn xóm, ánh trăng đem lại nét đẹp thanh bình của làng thôn Ánh trăng góp phần làm tăng thêm vẻ đẹp thơ mộng của ngôi nhà, nó soi rọi xóm thôn, cảnh vật Những hình ảnh ấy đã khắc sâu vào trong tâm hồn của của Esenin

Nhà gỗ thông chính là quê hương, là tình yêu, là niềm thương, là nỗi hoài nhớ khôn nguôi trong tâm hồn thi sĩ:

“Và tôi yêu căn nhà gỗ biết bao Đau âm ỉ vết nhăn trên thân gỗ Những đêm mưa bập bùng bên bếp lửa Bài hát của chúng tôi bao hoang dại lạ kỳ”

(ĐOÀN MINH TUẤN dịch) Nhà gỗ cũng chính là gia đình, là những người ruột mà thi sĩ yêu thương gắn

bó mà khi nghĩ về nó trong ký ức nhà thơ lại tràn ngập những kỉ niệm ngọt ngào suốt thời gian sống bên cạnh ông bà, cha mẹ, các cậu và em gái Thơ Esenin trở đi trở lại

các cụm từ “nhà nhỏ thân yêu”, “nhà gỗ hồn quê”, “ngôi nhà cha mẹ”… Là Tổ quốc,

là đất mẹ, là mái ấm gia đình, ngôi nhà gỗ đã đi vào cả ý thức lẫn vô thức của thi nhân như một cõi bình yên nhất, nơi trú ẩn của trái tim đau khổ Xây dựng biểu tượng ngôi nhà gỗ với nhiều ý nghĩa Esenin một mặt đã thể hiện được một tình yêu tha thiết với mảnh đất Nga, một mặt cho thấy ý thức của con người cá nhân

-“Dù sao tôi vẫn là thi sĩ Của ngôi nhà gỗ nhỏ vàng ươm”

-“Ở đâu nhà của bố tôi Tấm lưng còm sém nắng trời tháng, năm Cát vàng chưa một dấu chân

Trước sân như thể tấm khăn của người

Ở đâu nhà của bố tôi?”

(NGUYỄN VIẾT THẮNG dịch)

Đặc biệt là hai câu thơ:

“Ánh sáng diệu kỳ vào buổi hoàng hôn Xin cứ tỏa trên mái nhà của mẹ”

Tất cả hình ảnh, màu sắc, trạng thái của ngôi nhà gỗ đã góp phần dệt nên một bức tranh phong cảnh đơn sơ mà đẹp đẽ: Ngôi nhà gỗ kiểu Nga quen thuộc rực sáng dưới ánh hoàng hôn, một thế giới giản dị, thanh bình đẹp như trong truyện cổ

mà tuổi thơ của “chàng trai Riadan” từng trôi qua ở đó

Song hành với ngôi nhà gỗ, xuất hiện đến 18 lần trong tổng số 30 bài thơ trữ

tình phong cảnh của Esenin, biểu tượng cánh rừng luôn gợi nhớ đến không gian

quen thuộc của thiên nhiên nơi làng quê Nga:

“Rừng mênh mông và nước mênh mang Đôi cánh vẫy trong không gian vô tận Những thế kỉ của người cùng năm tháng Phủ sương mù không ánh sáng rọi soi”

Trong cuốn “Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới” các tác giả lí giải: “ Trong

chừng mực là biểu tượng của cuộc sống, cây rừng có thể coi như một sợi dây liên

hệ, một thứ trung gian giữa đất , nơi có thể cắm rễ, với vòm trời nơi ngọn cây nối liền hoặc chạm tới.”[2-tr.786] Và cũng nhấn mạnh: “Nhiều nhà thơ nhạy cảm về tính hai mặt huyền bí của rừng, nơi sản sinh ra vừa sự lo lắng, vừa sự bình tâm, sự

ức hiếp và lòng thiện cảm, cũng như tất cả những biểu hiện mạnh mẽ của sự sống.”

[2-tr.786]

Như vậy, cánh rừng chính là biểu tượng cho thiên nhiên tươi đẹp, cho sức

sống mạnh mẽ của con người Bởi đó, trong thơ trữ tình phong cảnh của Esenin biểu tượng cánh rừng luôn bao la rộng lớn đem đến không gian vô tận cho cuộc

sống con người Một bầu không khí thoáng đạt và trong lành biết bao Thiên nhiên

đã gắn bó với con người bao đời, bao thế kỷ Thiên nhiên là nơi bí ẩn, là sức lôi cuốn diệu kỳ đối với con người nơi làng quê Trước khung cảnh tươi đẹp của thiên nhiên hữu tình, của những cánh rừng đầy màn sương rậm đã làm cho nhà thơ xao xuyến, xúc động:

“Ôi cái sâu thăm thẳm đất cây rừng

Ôi cái vui của ruộng đồng phủ tuyết Chỉ muốn đưa vòng tay ra ôm chặt Những cái thân thuỳ liễu nặng yêu thương!”

(THÚY TOÀN dịch)

Cánh rừng là nơi hội tụ biết bao hình ảnh đẹp của thiên nhiên:

“Ở lại rừng gây mật Những bầy ong không đi

Từ trên dãy núi xanh rầm rì Ngọn thác tuôn vàng tươi khúc nhạc”[10, 30]

Đằng sau khu rừng là hoạt động của bầy ong gây mật, và những “dãy núi

xanh rầm rì” bởi những “ngọn thác tuôn vàng” thơ mộng như khúc nhạc ngày

xuân Esenin đã đưa đến trước mắt người đọc cả một khung cảnh sống động về trạng thái hoạt động của sự vật, sự việc tồn tại trong thiên nhiên vừa tươi vui vừa gần gũi

Cùng với hoạt động của vạn vật là cuộc sống sinh hoạt của con người Ta thấy hình ảnh ông lác gác tuần buổi đêm:

“Bên kia sông xa nữa Chừng như sau bìa rừng, Lão gác đêm ngái ngủ

Mõ tuần thảng thốt buông.”

(THÚY TOÀN dịch) Bức tranh thiên nhiên có sự hòa hợp tuyệt vời giữa con người và vạn vật tạo nên sự thanh bình, gắn bó thân thương khiến cho Esenin yêu tha thiết, yêu say đắm:

“Cỏ non như lụa đầu nghiêng xuống Trời đất thơm lừng hương nhựa thông

Ôi đám cây rừng, ôi bãi ruộng Ngây ngất lòng ta say bước xuân”

(THÚY TOÀN dịch) Nhưng ẩn chứa sâu thẳm trong tình yêu của nhà thơ trước thiên nhiên cảnh vật chính là nỗi buồn, nỗi lo về vùng quê nghèo khổ mà thân thương:

“Rừng không rầu rĩ, không reo hát, Bóng đen như một mảnh khăn treo, Một nỗi sầu đau tim xé nát

Ôi, đất quê nhà, đau buốt sao!”

(THÚY TOÀN dịch) Cảnh sắc thiên nhiên đều mang một nỗi buồn man mác Cách mạng tháng Mười thành công, trước sự thay đổi của quê hương Esenin thổn thức, thương nhớ về nước Nga cổ xưa Bởi vậy mà cảnh vật cũng như mang tâm trạng của con người

Cánh rừng ‘không rầu rĩ, không reo hát” gợi một nỗi buồn vô định, rợn ngợp

Giọng thơ cũng mang một nỗi buồn da diết Tất cả đều thể hiện một tình yêu vô hạn với nước Nga, đúng như lời nhận xét của nhà phê bình văn học Nga X.N.Txenxki:

Thơ Esenin là “nỗi buồn vô tận của đồng ruộng Nga và thiên nhiên Nga”

Cùng với ngôi nhà gỗ, cánh rừng thì biểu tượng dòng sông trong thơ trữ

tình phong cảnh của Esenin cũng song hành, góp thêm nét vẽ tươi đẹp cho bức

tranh thiên nhiên “Biểu tượng sông hay dòng nước chảy đồng thời là biểu tượng

cho khả năng của vạn vật, của tính lưu chuyển của mọi dạng thể (F Schoun) của sự phong nhiêu, của cái chết và sự đổi mới” [2-tr.829] Bởi vậy dòng sông mang biểu

tượng cho thiên nhiên tươi đẹp:

“Gà gáy sau dòng sông Nơi mục đồng canh giữ Sáng lên từ đáy nước

Ba ngôi sao xa xôi Sau dòng sông gà gáy” [11-tr.51]

Tiếng gà là sự báo hiệu ngày mới bắt đầu, cuộc sống của con người cũng bắt đầu từ đó Dòng sông chính là nơi bồi đắp phù sa cho ruộng đồng, bờ bãi, cho cuộc sống ngày mùa thêm sinh sôi, no đủ Và càng đẹp hơn nữa khi xuất hiện trên bức

tranh thiên nhiên ấy là hình ảnh “mục đồng” - những con người lao động nhỏ bé,

qua đó bộc lộ cuộc sống khó khăn, vất vả của người dân quê

“Trên nước hồ hồng thắm

Lá vàng bay lộn nhào Như một đàn bướm lượn Bay đến tận trời cao”

(TẾ HANH dịch) Mỗi dòng thơ như những nét vẽ sống động trong bức tranh thiên nhiên thu vàng Không còn là màu nước xanh biếc hay xanh trong mà dòng sông đã khoác lên

mình tấm áo mới qua sự liên tưởng đầy thú vị của Esenin: “nước hồ hồng thắm”

Cái sắc màu tươi sáng ấy mang lại cảm giác yên bình, dịu nhẹ quá đỗi trong lòng người Và giống như một họa sĩ thiên tài, Esenin đã thêm cho bức tranh của mình những nét vẽ rất động: Từng chiếc lá vàng nhẹ nhàng rơi xuống, chao liệng trên mặt nước mà Esenin ví như đàn bướm đang bay lượn trong bồng trời Hẳn phải yêu thiên nhiên say đắm, phải ngắm nhìn thiên nhiên bằng cả trái tim, Esenin mới có thể bắt chụp được khoảnh khắc tuyệt vời ấy

Lý giải về ý nghĩa biểu tượng của dòng sông các tác giả cuốn “Từ điển biểu

tượng văn hóa thế giới” còn cho rằng: “Sự chảy xuôi dòng về đại dương là sự tụ