Như vậy, qua việc xử lý thống kê số liệu, so sánh kết quả, đánh giá về mặt chuyên môn có thể thấy rõ rằng mô hình Giải pháp nâng cao kỹ năng khai thác kiến thức từ bản đồ ở địa lí lớp 8 [r]
Trang 1Tên đề tài: Giải pháp nâng cao kỹ năng khai thác kiến thức từ bản đồ địa
lí cho học sinh 8A2
Tác giả: Lê Kim Hoàng
Đơn vị: Trường THCS Phương Thịnh
I/ TÓM TẮT
“Địa lí bắt đầu từ bản đồ và kết thúc bằng bản đồ” Quả đúng như vậy Trong bộ môn Địa lý ở trường phổ thông nói chung và Địa lý lớp 8 nói riêng, việc sử dụng bản đồ, lược đồ trong các tiết dạy là rất thường xuyên và thiết thực Bản đồ không những là phương tiện minh hoạ cho nội dung bài học mà còn chứa đựng kiến thức cho học sinh khai thác, giúp các em hiểu sâu hơn, cụ thể hơn thế giới xung quanh chúng ta và những vấn đề Địa lý liên quan Mặt khác, trong dạy học Địa lý, việc hướng dẫn cho học sinh sử dụng, và khai thác kiến thức từ bản đồ là khâu hết sức quan trọng Hiện nay trong chương trình đổi mới của sách giáo khoa Địa lí lớp 8 - thì tất cả các bài học có in bản đồ, lược đồ Vì vậy, các đề kiểm tra, đề thi học sinh giỏi môn Địa lí đều có cho học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ
Tuy vËy, víi nhiÒu em häc sinh líp 8 Trường THCS Phương Thịnh, kỹ năng khai thác kiến thức từ bản đồ còn rất yếu Trong giờ học học sinh chỉ tích cực suy nghĩ, trả lời câu hỏi của giáo viên, phát hiện và giải quyết vấn đề khi nội dung đã có ghi sẵn trong sách giáo khoa Kết quả là học sinh thuộc bài nhưng hiểu chưa sâu sắc về sự vật hiện tượng, kĩ năng vận dụng vào thực tế chưa cao Trước hiện trạng trên, giải pháp của tôi đưa ra là giáo viên phải nâng cao
kỹ năng khai thác kiến thức từ bản đồ ở địa lí lớp 8 trường THCS Phương Thịnh nhằm giúp các em có kỹ năng khai thác kiến thức từ bản đồ một cách nhuần nhuyễn, đủ để các em tiếp tục với các kiến thức ở các lớp trên Để khi giáo viên chỉ cần đưa bản đồ ra, các em có thể tự mình đọc, phân tích và hiểu được nội dung và ý nghĩa, nắm bắt được kiến thức cơ bản về điều kiện tự nhiên và tài nguyên, thiên nhiên, kinh tế của một địa phương, một quốc gia, một khu vực
Trang 2hay của một châu lục Từ đó học sinh sẽ phân tích được những thuận lợi và khó khăn mà tự nhiên mang lại
Nghiên cứu được tiến hành trên hai nhóm tương đương: hai lớp 8A1 và 8A2 trường THCS Phương Thịnh Lớp 8A2 là thực nghiệm và 8A1 là lớp đối chứng đều do tôi dạy, thực hiện nghiêm túc, công bằng, công khai Lớp thực nghiệm được thực hiện giải pháp thay thế khi dạy Kết quả cho thấy tác động đã
có ảnh hưởng rõ rệt đến kết quả học tập của học sinh: lớp thực nghiệm đã đạt kết quả học tập cao hơn so với lớp đối chứng Điểm bài kiểm tra đầu ra của lớp thực nghiệm có giá trị trung bình là 8, 9; điểm bài kiểm tra đầu ra của lớp đối chứng
là 7,21 Kết quả kiểm chứng t-test cho thấy p < 0,05 có nghĩa là có sự khác biệt lớn giữa điểm trung bình của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng Điều đó chứng minh rằng giải pháp nâng cao kỹ năng khai thác kiến thức từ bản đồ ở địa lí lớp
8 là rất cần thiết góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn
II GIỚI THIỆU
1 Hiện Trạng
Trong chương trình Địa lí lớp 8 chủ yếu là nghiên cứu Địa lí tự nhiên Châu Á và địa lí tự nhiên Viêt Nam , với việc sử dụng rất nhiều các loại bản đồ khác nhau Xác định được bản đồ với vai trò rất lớn trong việc cung cấp kiến thức về Địa lí cho các em Đọc và chỉ bản đồ tốt các em dễ dàng nắm bắt kiến thức và chắc chắn sẽ học được tốt môn học và có niềm đam mê môn học
Qua việc thăm lớp, dự giờ khảo sát trước tác động, tôi thấy rất nhiều học sinh dường như không biết cách khai thác bản đồ với mỗi bản đồ treo tường trên lớp có nhiều em chưa biết đâu là các hướng Bắc – Nam – Tây – Đông Do vậy kiến thức các em tiếp thu được sau mỗi tiết học là không chắc chắn hay nói đơn giản là “ học vẹt” nên rất nhanh quên Điều này đã ảnh hưởng lớn đến chất lượng bộ môn, nên nhiều năm qua trường không có học sinh giỏi cấp tỉnh ở bộ môn địa
Trang 3Để thay đổi hiện trạng trên, đề tài nghiên cứu này sẽ giúp cho học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ một cách nhuần nhuyễn hơn và xem bản đồ như một nguồn dẫn đến kiến thức
2 Giải pháp thay thế:
- Tận dụng triệt để các thiết bị dạy học Địa lí như tranh ảnh, bản đồ Qua bản đồ, học sinh dễ dàng có được các biểu tượng trong không gian đồng thời phát triển tư duy địa lí
- Trong quá trình dạy học bản thân luôn chủ động tạo nhiều cơ hội nhất cho các em được làm việc cùng bản đồ, đồng thời hình thành kĩ năng chỉ bản đồ
và trình bày kiến thức mình nắm bắt một cách đúng đắn và hiệu quả nhất…
- Phát triển cho học sinh tư duy địa lí đó là tư duy liên hệ tổng hợp xét đoán dựa trên bản đồ
- Giao bµi tËp vÒ nhµ víi c¸c bản đồ trống để học sinh điền các đối tượng địa lí
3 Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Trong lịch sử của môn phương pháp giảng dạy Địa lí có rất nhiều tác giả đã
đề cập rất hay đến vấn đề rèn kĩ năng cho học sinh, trong giảng dạy Điạ lí:
- Đề tài "Sử dụng bản đồ trong dạy học Địa Lí" của giáo viên trường THCS Đông Yên - Quốc Oai - Hà Tây
- Kỹ năng đọc và phân tích bản đồ tự nhiên các châu lục của tác giả Phan Thị Nguyệt – Trường THCS Chí Tân
- Rèn kỹ năng học và phân tích bản đồ, lược đồ địa lý 8 của Võ Thanh Khiết trường THCS Lao Bảo, huyện Hướng Hóa
4 Vấn đề nghiên cứu:
Giải pháp nâng cao kỹ năng khai thác kiến thức từ bản đồ ở địa lí lớp 8A2 có làm nâng cao kết quả học tập của học sinh ở bô môn địa lí không?
5 Giả thuyết nghiên cứu:
Qua vấn đề nghiên cứu này học sinh lớp 8 ở trường THCS Phương Thịnh
Trang 4- Có kỹ năng đọc và phân tích bản đồ để từ đó hiểu được nội dung kiến thức địa lí trên bản đồ
- Có khả năng tự học, tự nghiên cứu để rút ra kiến thức trên bản đồ
- Các bài kiểm tra, bài thi phải làm tốt những kiến thức khai thác từ bản đồ
III PHƯƠNG PHÁP
1 Phương Pháp nghiên cứu
- Phương pháp trực quan, phân tích
- Phương pháp quan sát: Qua dự giờ thao giảng ở tổ chuyên môn
- Phương pháp nghiên cứu lý luận
- Phương pháp so sánh
- Phương pháp khảo sát, thống kê, tổng kết kinh nghiệm
2 Khách thể nghiên cứu
Tôi được phân công giảng dạy bộ môn Địa lí 8 ở Trường THCS Phương Thịnh, huyện Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp Trường gồm có 11 lớp/ 4khối, khối 8 gồm 3 lớp 8A1, 8A2 và 8A 3
* Về giáo viên: Lê Kim Hoàng - trình độ chuyên môn Đại học sư phạm Địa
lí có kinh nghiệm giảng dạy bảy năm, giảng dạy năm học 2011-2012 cả 3lớp 8 Tôi chọn lớp 8A 2 là lớp thực nghiệm để thực hiện đề tài nghiên cứu
* Về học sinh: Thành phần, tỉ lệ giới tính, tôn giáo, năng lực nhận thức của
HS ở 2 lớp là tương đương được thể hiện ở bảng sau
* Về ý thức học tập:
- Ưu điểm : Đa số các em có ý thức học tập, trên lớp chú ý nghe giảng, về nhà học bài và làm bài đầy đủ, trong năm học 2010 - 2011 các em đều có học lực đạt TB trở lên
Trang 5- Hạn chế : Đa số HS vẫn còn lạ lẫm với ĐMPPDH, HS có các kĩ năng đọc, nói, viết, trình bày một vấn đề chưa tốt, hoặc chưa mạnh dạng trước thầy cô và bạn bè Có một số HS còn lười học, chưa có ý thức cao trong học tập
Thời gian tiến hành thử nghiệm và tiến hành thực nghiệm thu thập kết quả từ ngày 10 tháng 08 năm 2011 đến 30 tháng 01 năm 2012
3 Thiết kế nghiên cứu
Tôi sử dụng thiết kế 2: Kiểm tra trước và sau tác động đối với 2 nhóm tương đương (được mô tả ở bảng 1):
Bảng 1 Thiết kế nghiên cứu
Thực nghiệm
8A 2
áp dụng các giải pháp nâng cao kỹ năng khai thỏc kiến thức từ bản
đồ
O3
Đối chứng
8A 1
xuyên áp dụng các giải pháp nhằm nâng cao kỹ năng khai tháckiến thức
từ bản đồ
O4
Ở thiết kế này, tôi sử dụng phép kiểm chứng T-Test độc lập
Kết quả:
Bảng 3 Kiểm chứng để xác định các nhóm tương đương
Lớp 8A2( thực nghiệm) Lớp 8A1 (đối chứng)
Trang 6p = 0,449 >0,05 , từ đó kết luận sự chênh lệch điểm số trung bình của 2 nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng là không có ý nghĩa, 2 nhóm được coi là tương đương nhau
Trang 74 Quy trình nghiên cứu
* Chuẩn bị bài của giáo viên:
Mỗi lớp tôi chọn 10 Học sinh có trình độ ngang nhau : 10 em học sinh Lớp 8A2 là lớp thực nghiệm, và 10 em học sinh lớp 8A1 làm lớp đối chứng Kết quả kiểm tra cho thấy điểm trung bình của 2 nhóm không có sự khác nhau, do
đó tôi dùng phép kiểm chứng T-Test để kiểm chứng sự chênh lệch giữa điểm số trung bình của 2 nhóm trước khi tác động
- Ở lớp 8A 2 ( nhóm thực nghiệm) : Dạy học thường xuyên áp dụng các giải pháp nhằm nâng cao kỹ năng khai thác kiến thức từ bản đồ
+ Trong các tiết làm bài tập địa lí giáo viên cho từng học sinh làm việc với bản đồ
+ Giáo viên hướng dẫn học sinh khi khai thác trên bản cần được tiến hành theo tuần tự
+ Giáo viên cần đặt nhiều câu hỏi kích thích tính tò mò của học sinh và tạo nhiều cơ hội để các em được làm việc nhiều với bản đồ và lược đồ
+ Giáo viên thường xuyờn áp dụng công nghệ thông tin để rèn kỹ năng khai thác kiến thức từ bản đồ cho học sinh trên máy tính
- Ở lớp 8A1 ( nhóm đối chứng) : Dạy học không thường xuyên áp dụng các giải pháp nhằm nâng cao kỹ năng khai thác kiến thức từ bản đồ
* Tiến hành dạy thực nghiệm:
Thời gian tiến hành thực nghiệm vẫn tuân theo kế hoạch dạy học của nhà trường và theo thời khóa biểu ngay từ đầu năm học để đảm bảo tính khách quan
5 Đo lường và thu thập dữ liệu
- Đầu năm học 2011-2012 tôi dạy 3 tuần từ bài 1 đến bài 3, sau đó tôi tiến hành ra đề kiểm tra trước tác động ở nội dung 3 bài Đề kiểm tra gồm có 3 câu
tự luận
- Bài kiểm tra sau tác động là bài kiểm tra khi học xong nội dung bài 13 tình hình phát triển kinh tế –xã hội khu vực Đông Á ( tức là sau khi học hết chương trình học kì 1) Gồm có 3 câu hỏi tự luận
Trang 8- Nội dung câu hỏi, đáp án và biểu điểm (xem phần phụ lục).
Qua thời gian nghiên cứu, thực hiện giải pháp thay thế kết quả như sau
* Bảng 3: So sánh điểm trung bình kiểm tra sau tác động
Lớp 8A2 (thực nghiệm) Lớp 8A1( đối chứng)
Chênh lệch giá trị TB
chuẩn (SMD)
1,01
Biểu đồ so sánh trung bình trước tác động và sau tác động
của nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Trước tác động Sau tác động
Nhóm đối chứng Nhóm thực nghiệm
Trang 9VI PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ BÀN LUẬN KẾT QUẢ
1 Phân tích
Như trên đã chứng minh rằng kết quả 2 nhóm trước tác động là tương đương Sau tác động kiểm chứng chênh lệch ĐTB bằng T-Test cho kết quả P = 0,008, cho thấy sự chênh lệch giữa ĐTB nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng rất có ý nghĩa, tức là chênh lệch kết quả ĐTB nhóm thực nghiệm cao hơn ĐTB nhóm đối chứng là không ngẫu nhiên mà do kết quả của tác động
Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn SMD = 1 , 01 Điều đó cho
68 , 1
2 , 7 9 ,
8
thấy mức độ ảnh hưởng của “Giải pháp nâng cao kỹ năng khai thác kiến thức từ bản đồ ở địa lí lớp 8” của nhóm thực nghiệm là rất lớn
Giả thuyết của đề tài “Giải pháp nâng cao kỹ năng khai thác kiến thức từ bản đồ ở địa lí lớp 8 A 2 ” đã được kiểm chứng
2 Bàn luận:
Như vậy trước khi tác động điểm TB của 2 lớp là tương đương , sau khi tác động điểm TB lớp thực nghiệm cao hơn lớp đối chứng Kết quả của bài kiểm tra sau tác động của nhóm thực nghiệm là TBC= 8,9, kết quả bài kiểm tra tương ứng của nhóm đối chứng là TBC = 7,2 Sau tác động kiểm chứng chênh lệch điểm trung bình bằng T-Test p =0,008< 0.05, cho thấy sự chênh lệch giữa điểm trung bình nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng rất có ý nghĩa
Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn của hai bài kiểm tra là SMD = 1.01 Theo bảng tiêu chí Cohen điều này có nghĩa mức độ ảnh hưởng của tác động là rất lớn
Như vậy, qua việc xử lý thống kê số liệu, so sánh kết quả, đánh giá về mặt chuyên môn có thể thấy rõ rằng mô hình Giải pháp nâng cao kỹ năng khai thác kiến thức từ bản đồ ở địa lí lớp 8 giúp học phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập, học sinh hiểu sâu sắc bài học và nắm vững được kiến thức cơ bản trọng tâm Giả thuyết của đề tài “Giải pháp nâng cao kỹ năng khai thác kiến thức từ bản đồ ở địa lí lớp 8A 2” ở trường THCS Phương Thịnh,
Trang 10huyện Cao Lãnh giai đoạn hiện nay đã được kiểm chứng.
V KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
1 Kết luận
Qua sáu tháng thực hiện đề tài, tôi nhận thấy kĩ năng khai thác kiến thức từ bản đồ của các em học sinh lớp 8A2( Lớp thực nghiệm) là rất nhuần nhuyễn và chính xác hơn so với lớp 8A1 ( Lớp đối chứng) Thể hiện qua các thao tác khá chuẩn khi chỉ các đối tượng địa lí từ kí hiệu điểm, đường, diện Học sinh đã biết tìm kiến thức qua phân tích các sự vật, hiện tượng trong mối quan hệ biện
chứng, như từ vị trí địa lí để suy xét về đặc điểm khí hậu, cảnh quan,…
Kết quả của bài kiểm tra sau tác động của nhóm thực nghiệm là TBC= 8,9, nhóm đối chứng là TBC = 7,2 Điểm trung bình lớp thực nghiệm cao hơn lớp đối chứng Điều đó chứng chinh giải pháp nâng cao kỹ năng khai thác kiến thức từ bản đồ ở địa lí lớp 8 trường THCS Phương Thịnh vào giảng dạy đã nâng cao hiệu quả học tập của học sinh Vì kiến thức của các em tiếp thu được sau mỗi tiết học, mỗi bài học là không còn học vẹt nữa, nhớ máy móc nữa, mà thay vào
đó là cách học đọc được và hiểu được các đối tượng đạ lí được thể hiện trên bản
đồ sẽ khắc sâu kiến thức hơn Trong những năm học tới trường THCS Phương Thịnh triển khai áp dụng giải pháp nâng cao kỹ năng khai thác kiền thức từ bản
đồ địa lí ở tất cả các khối lớp 6,7,8,9 thì chất lượng bộ môn địa lí của trường sẽ rất cao Số lượng thi học sinh giỏi môn địa lí không chỉ dừng lại ở cấp huyện
mà còn ở các cấp cao hơn nữa
2 Khuyến nghị
- Cần quan tâm về cơ sở vật chất như trang thiết bị máy tính, máy chiếu Projector hoặc màn hình ti vi màn hình rộng có bộ kết nối cho từng phòng học
- Cần xây dựng phòng học bộ môn địa lí
- Trang bị thêm nhiều lược đồ, tranh, ảnh , hình vẽ về bộ môn địa lí
- Cần liên hệ các nhà sách mua nhiều sách tham khảo cho giáo viên, mua các nguồn tư liệu về môn địa lí: xem phim địa lí
Trang 11VI MỘT SỐ BÀI TẬP VÍ DỤ VỀ “GIẢI PHÁP NÂNG CAO KỸ NĂNG KHAI THÁC KIẾN THỨC TỪ BẢN ĐỒ Ở ĐỊA LÍ LỚP 8’’
A Các bước đọc và phân tích bản đồ, lược đồ:
Gồm có 3 bước:
Bước 1: Đọc tên lược đồ, bản đồ để biết nội dung địa lý được thể hiện
trên lược đồ, bản đồ là gì
Bước 2: Đọc bảng chú giải để biết cách người ta thể hiện đối tượng đó
trên lược đồ, bản đồ như thế nào? Bằng các kí hiệu gì? Bằng màu sắc gì?
Bước 3: Dựa vào các ký hiệu, xác lập mối quan hệ địa lý để nêu đặc
điểm của đối tượng, giải thích các đặc điểm và sự phân bố (nếu cần)
B Kỹ năng xác định phương hướng trên bản đồ
Xác định phương hướng một cách chính xác trên bản đồ là một kỹ năng hết sức quan trọng Việc xác định vị trí địa lý, mô tả dòng sông, dãy núi, bình nhuyên, cao nguyên, hướng của núi… Sẽ sai lệch nếu không xác định đúng phương hướng trên bản đồ Việc xác định phương hướng trên bản đồ phải luôn dựa vào các đường kinh tuyến và vĩ tuyến Chỉ có các đường kinh tuyến mới nối liền hai điểm bắc và nam Khi kinh tuyến là đường chỉ hướng bắc và nam thì vĩ tuyến là đường chỉ đông và tây
- Muốn hình thành và phát triển kỹ năng xác định phương hướng cho học sinh, công việc đầu tiên giáo viên phải làm là yêu cầu học sinh thuộc
và nhớ các quy định về phương hướng trên bản đồ