Theo Rousseau, việc học tập đích thực là "học tập về thân phận con người, ai trong chúng ta biết chịu đựng tốt hơn các điều hay điều dở của cuộc đời này là người được giáo dục tốt hơn cả[r]
Trang 1Giáo án ngữ văn 8
Tuần 30 - Bài 27
Soạn ngày 11 tháng 3năm 2011.
Tiết 109 + 110: văn bản:
Đi bộ ngao du
(Trích Ê-min hay về giáo dục)
Ruxô
-A Mục tiêu cần đạt:
- Học sinh hiểu rõ được quan điểm đi bộ ngao du của tác giả Đây là một văn bản
mang tính chất nghị luận với cách lập luận chặt chẽ, có sức thuyết phục, mang đậm
sắc thái cá nhân của nhà văn Pháp Ru-xô
- Giáo dục lòng yêu quí tự do, khám phá những điều thú vị
B Chuẩn bị:
- Giáo viên: ảnh chân dung Ru-xô, tác phẩm ''Ê-min hay về giáo dục'' Một số hình
ảnh về thiên nhiên
- Máy chiếu đa năng, máy tính
- Học sinh: soạn bài
C Các hoạt động dạy học:
I Tổ chức lớp:
II Kiểm tra bài cũ :
III Bài mới:
ở tiết học trước, ta đã làm quen với văn bản Đi bộ ngao du của nhà văn Ru-xô Có lẽ điều
tuyệt vời nhất của việc ngao du bằng đôi chân là ta được hoàn toàn tự do thoải mái theo ý
thích của mình Nhưng không chỉ có thế, con người còn nhận ra được nhiều điều lí thú
khác qua hoạt động này Để hiểu hơn về điều đó, hôm nay cô và các em sẽ tiếp tục tìm
hiểu phần còn lại
Hoạt động của thầy Hoạt động của trò
GV gọi 1 HS đọc đoạn 2
Talet, Platông, Pitago, là những nhà toán
học, triết học thời cổ đại rất nổi tiếng Họ
luôn quan sát và nghiền ngẫm lúc dạo chơi
? Mở đầu đoạn bằng những tên tuổi này, tác
giả đã bàn đến lợi ích nào của việc đi bộ
ngao du?
GV: Đây chính là luận điểm 2 của văn bản
? Nhà văn đưa ra những luận cứ nào để
chứng tỏ dạo bước ngao du là một cách trau
dồi tri thức?
GV đưa một số hình ảnh minh họa cho lí lẽ
trên
1 HS đọc to Lớp theo dõi
- Đi bộ ngao du được trau dồi tri thức
b Đi bộ ngao du được trau dồi tri thức
+ Xem xét tài nguyên mà trái đất phô bày phong phú
+ Tìm hiểu các sản vật nông nghiệp và cách thức trồng trọt
+ Sưu tầm các mẫu vật từ tự nhiên
Trang 2? Quan sát các hình ảnh trên, em có cảm
tưởng như thế nào về thiên nhiên?
? Theo em, dạo chơi bằng đi bộ, quan sát và
nghiền ngẫm, ta có thể có kiến thức của một
nhà nghiên cứu tự nhiên không? Có thể sưu
tầm cho mình những mẫu vật lí thú không?
GV: Sưu tầm mẫu vật là một thú vui thanh
cao và bổ ích Không chỉ có các nhà nghiên
cứu tự nhiên mới sưu tập mà cả các bậc vua
chúa cũng có thú vui tao nhã này
? Theo em hiểu phòng sưu tập của vua chúa
thường là nơi lưu giữ và trưng bày các mẫu
vật như thế nào?
GV đưa câu hỏi HĐN
? Tại sao tác giả lại khẳng định: Phòng sưu
tập cảu Ê-min thì phong phú hơn các phòng
sưu tập của vua chúa
? Từ việc so sánh và khẳng định như vậy,
Ru-xô muốn thể hiện ý nghĩa gì?
? Cách học hỏi từ thiên nhiên có ưu thế gì so
với cách nghiên cứu tự nhiên của các triết
gia phòng khách?
? Phát hiện thái độ của Ru-xô khi gọi những
nhà nghiên cứu trong phòng thí nghiệm là
các triết gia phòng khách?
GV: Quả đúng như vậy, nghiên cứu như thế
làm sao có được cái nhìn toàn cảnh có thể
giao hòa và cảm thông với thiên nhiên
? Nhận xét về cách lập luận của tác giả ở
phần này?
=> Thiên nhiên hùng vĩ, bí hiểm, sống động
và mĩ lệ vô cùng
- Có thể có
- Lưu giữ và trưng bày các mẫu vật đa dạng
và quý hiếm
HS thảo luận
Đáp án: + Phòng sưu tập của vua chúa do bàn tay sắp đặt của con người tạo nên
+ Còn phòng sưu tập của Ê-min là cả trái đất rộng lớn muôn hình muôn vẻ Sự sắp xếp của tự nhiên phong phú hài hòa sống động mà không một nhà khoa học tài giỏi nào có thể làm tốt hơn
- Ru-xô muốn khẳng định:
+ Thực tế khách quan có vai trò quan trọng
đối với nhận thức của con người + Con người có thể kiểm nghiệm, mở rộng tầm hiểu biết từ việc quan sát và suy ngẫm
về thiên nhiên
- Các triết gia phòng khách nghiên cứu tự nhiên trong phòng sưu tập nên tầm nhìn hạn hẹp, đơn điệu và cứng nhắc
- Học hỏi từ thiên nhiên không chỉ là cách học giàu tính thực tiễn, sống động mới mẻ, sâu sắc mà còn góp phần bồi dưỡng tình cảm yêu mến gắn bó với thiên nhiên, với quê hương đất nước
+ Ngầm mỉa mai chế nhạo
- Lập luận chặt chẽ, giàu sức thuyết phục
- sử dụng linh hoạt các kiểu câu: Câu trần thuật, câu nghi vấn, câu phủ định
- Sử dụng phép so sánh
- Cách diễn đạt giàu hình ảnh và biểu cảm
Trang 3? Hãy chỉ ra yếu tố biểu cảm trong đoạn 2?
GV:
? Trong thực tế có rất nhiều tư tưởng triết
học, nhiều phát minh khoa học vĩ đại nảy
sinh khi con người giao hòa với thiên nhiên
Em hãy tìm VD minh họa?
GV: Qua đó ta thấy thiên nhiên, qua cách đi
bộ ngao du mà người ta tiếp cận, là một
trường học lớn, là người thầy vĩ đại của con
người Nhưng hòa mình với thiên nhiên để
mở mang đầu óc, ta có nên xem nhẹ việc
học trong sách vở hay không? Vì sao?
GV: Các em ạ Nhà văn M.Gorki đã nói
rằng: " Mỗi cuốn sách đều là một bậc thang
nhỏ mà khi bước lên, tôi tách khỏi con thú
để tới gần con người, tới gần quan niệm về
cuộc sống tốt đẹp nhất và về sự thèm khát
cuộc sống ấy." Vào thế kỉ 18, nhứng điều
Ru-xô đưa ra có ý nghĩa tích cực, nhưng
trong thời đại ngày nay - thời đại của công
nghệ thông tin- các em còn phải tiếp nhận
tri thức từ nhiều nguồn khác nhau như nghe
đài, xem TV, theo dõi thông tin mạng một
cách có chọn lọc để làm giàu vốn tri thức
của mình
? Vậy ta chỉ nên hiểu và tiếp thu quan điểm
của Ru-xô ở khía cạnh nào?
? Đó cũng là cách học nào của Nguyễn
Thiếp trong văn bản Bàn luận về phép học
GV: Đi bộ ngao du không chỉ giúp ta mở
mang tầm hiểu biết mà còn là liều thuốc
thần diệu giúp ta cải thiện sức khỏe tinh
thần Chúng ta cùng chuyển sang luận điểm
3
? Đọc đoạn văn còn lại?
? tìm các từ ngữ và câu văn có sức truyền
cảm cao?
- VD: + Acsimet phát minh ra định luật về lực đẩy của chất lỏng khi đang ngâm mình dưới nước Quên mất mình đang tắm, ông nhảy lên reo: Ơrêka!
+ Niutơn phát minh ra định luật vạn vật hấp dẫn khi ông đang ngồi dưới gốc táo
ở trong vườn, một trái táo rơi xuống đầu ông +
- Hòa mình với thiên nhiên để mở mang đầu
óc, ta không nên xem nhẹ việc học trong sách vở
Vì: + Sách là kho tàng tinh hoa tri thức của nhân loại được đúc rút từ lí luận và thực tiễn + Sách có sức mạnh vượt qua thời gian
và không gian giúp ta hiểu về các miền đất
xa xôi bí ẩn, về lịch sử loài người từ thời cổ
đại đến nay + Sách giúp ta bồi đắp tâm hồn, tình cảm, khám phá thế giới
- Tiếp xúc với thiên nhiên để mở rộng tầm hiểu biết
- Kết hợp hài hòa lí thuyết với thực tiễn cuộc sống
- Học đi đôi với hành
c Đi bộ ngao du giúp tăng cường sức khỏe và tinh thần
HS đọc
- mơ màng, buồn bã, cáu kỉnh…
- vui vẻ, khoan khoái
- Ta hân hoan biết bao khi về đến gần nhà!
Trang 4? Những yếu tố biểu cảm này có tác dụng gì
cho lời văn nghị luận?
? Vậy ông muốn thuyết phục ta tin điều gì
? Hình thức so sánh nào được sử dụng?
? ý nghĩa của cách thể hiện này là gì?
? Người bộ hành thu được kết quả thế nào
sau chuyến ngao du?
? Vì sao dạo bước ngao du đem lại cho ta lợi
ích to lớn như vậy?
? Chỉ riêng cá nhân tôi cảm nhận được lợi
ích tuyệt vời đó hay điều ấy cúng là chân lí
chung của mọi người?
? Nhờ cách xưng hô nào mà em biết được
như vậy?
? Một trong những đặc điểm của văn nghị
luận trung đại là chất chính luận kết hợp với
chất trữ tình Hãy chỉ ra cách kết hợp ấy
trong đoạn 3 và trong toàn văn bản?
GV: Sự kết hợp giữa tư duy lô gic của một
luận văn và tư duy bằng hình ảnh của một
tiểu thuyết chính là đặc điểm nổi bật của
văn nghị luận Ru-xô
? Kết thúc văn bản, Ru-xô viết: "Khi chỉ
muốn đến một nơi nào ta có thể phóng bằng
xe ngựa trạm; nhưng khi ta muốn ngao du
thì cần phải đi bộ"
? Theo em đây là câu kết của đoạn 3 hay là
câu kết toàn văn bản?
? Nêu nhậ xét của em về cách kết thúc vấn
đề của nhà văn
Một bữa cơm đạm bạc mà sao có vẻ ngon lành thế! Ta thích thú biết bao khi lại ngồi vào bàn ăn! Ta ngủ ngon giấc biết bao trong một cái giường tồi tàn!
=> Tăng sức thuyết phục cho lập luận + Sức khỏe được tăng cường
+ Tính khí vui vẻ
- So sánh hai trạng thái tinh thần khác nhau:
Người đi bộ ngao du: vui vẻ, hân hoan, khoan khoái
Người ngồi trong xe ngựa: mơ màng, buồn bã, cáu kỉnh,
đau khổ
=> Khẳng định lợi ích tih thần của đi bộ ngao du
+ Ăn ngon, ngủ ngon + Tinh thần sảng khoái, lòng tràn ngập niềm vui hân hoan
- Cơ thể vận động, khí huyết lưu thông, con người khỏe khoắn
- Chiêm ngưỡng cảnh non xanh nước biếc,
mở căng lồng ngực hít thở khí trời trong lành, con người có thể rũ bỏ mọi ưu phiền, lòng nhẹ nhàng thanh thản và niềm yêu cuộc sống dạt dào dâng
- Đó là điều mà tôi trải nghiệm và cũng là chân lí chung của mọi người
- Cách xưng hô: Tôi - Ta; ta lấn át tôi; tôi hòa vào ta
- Lập luận chặt chẽ, chứng cớ sinh động
- Cách diễn đạt giản dị trong sáng đan xen hài hòa các yếu tố miêu tả và biểu cảm để lời văn nghị luận thêm sinh động hấp dẫn
- câu kết toàn văn bản
+ Kết thúc ngắn gọn, khéo léo, vừa tầm, thiết thực, như một lời khuyên, lời khẳng
Trang 5? Nhắc lại ba luận điểm làm sáng tỏ "khi ta
muốn ngao du thì cần phải đi bộ"?
? Dựa vào những hiểu biết của em về nhà
văn, giải thích vì sao ông lại sắp xếp 3 luận
điểm theo trình tự như thế?
GV: Sự sắp xếp này cũng phù hợp với quy
luật về tâm lí và nhận thức của con người:
Đi bộ ngao du chính là lúc con người tự do
thoải mái nhất, từ đó mà trau dồi củng cố
được vốn tri thức nhiều nhất Và khi con
người được tự do thoải mái thì tri thức được
bồi bổ, sức khỏe được tăng cường, tinh thần
được sảng khoái
Đọc tác phẩm ta còn thấy hiện lên bóng
dáng của nhà văn, nhà triết học lớn của pháp
thế kỉ 18, đó là những quan điểm của ông về
giáo dục con người
Để tìm ra quan điểm của Ru-xô về giáo dục
chúng ta làm bài tập trắc nghiệm sau:
? Văn bản Đi bộ ngao du thể hiện phương
châm giáo dục nào của Ru-xô?
A Giáo dục theo tự nhiên, thoải mái không
gò bó
B Giáo dục trong thực tiễn cuộc sống và
thiên nhiên chứ không bó hẹp trong sách vở
C Giáo dục tri thức kết hợp với giáo dục
thể chất và tình cảm
D Cả ba ý trên đúng
? Theo em, những tư tưởng trên về giáo dục
của Ru-xô ngày nay còn giá trị không, vì
sao?
? Qua đó em hiểu gì về con người tác giả?
định chắc nịch: "khi ta muốn ngao du thì
cần phải đi bộ"
- Hoàn toàn tự do
- Trau dồi tri thức
- Có lợi cho sức khỏe tinh thần + Là người khát khao tự do cháy bỏng, cả
cuộc đời đấu tranh cho tự do nên xếp tự do vào vị trí thứ nhất
+ Từ nhỏ, Ru-xô ít được học hành, khát vọng học tập theo đuổi suốt đời nhà văn nên
ông xếp ý này vào vị trí thứ hai + Lợi ích về sức khỏe được đặt sau cùng vì
ông đặt nó trong ý nghĩa kép với hai luận
điểm trên: Vừa tự do vừa mở rộng tầm hiểu biết lại tốt cho sức khỏe và tinh thần
2 Bóng dáng nhà văn Ru-xô
HS làm bẳng tay, chọn phương án đúng để trả lời
Đáp án : D
- Ngày nay những tư tưởng ấy của Ru-xô
còn nguyên giá trị Vì: Những tư tưởng ấy góp phần đào tạo nên những con người phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ, tâm hồn lại giàu vốn sống thực tiễn phù hợp với yêu cầu hiện tại về con người của đất nước ta
=> Là con người: + Giản dị + Quí trọng tự do + Yêu mến, gắn bó sâu sắc với thiên nhiên, coi trọng thế giới tự nhiên
Trang 6? Nêu những nhận xét của em về nghệ thuật
đặc sắc cuiar văn bản?
? Nghệ thuật đó góp phần thể hiện nội dung
gì?
III Tổng kết:
1 Nghệ thuật:
- Lập luận chặt chẽ, chứng cứ sinh động, lí luận kết hợp với các trải nghiệm thực tiễn
- Cách diễn đạt giản dị, trong sáng, kết hợp hài hòa các yếu tố miêu tả và biểu cảm
2 Nội dung:
- Đi bộ ngao du đem lại cho con người nhiều lợi ích thiết thực : Hpanf toàn tự do thoải mái, được trau dồi tri thức, tăng cường sức khỏe và tinh thần
=> Ru-xô là người giản dị, quí trọng tự do, yêu mến, gắn bó sâu sắc với thiên nhiên
IV Luyện tập:
BT1: Hệ thống bài học bằng cách điền vào mô hình sau?
1
5
Trang 7Vượt qua khoảng cách 250 năm, tưởng như Rousseau là người sống cùng thời với chúng ta, đang chia sẻ
những nỗi lo âu và bất bình của những người vừa là thủ phạm vừa là nạn nhân của một nền giáo dục đang
phạm nhiều sai lầm từ cơ sở triết lý, cách thiết kế cho đến phương pháp sư phạm với mọi hậu quả đáng sợ
cho phụ huynh lẫn con cái.
Ta hãy thử nghe ông nói: “Chúng ta xót thương cho số phận của tuổi thơ, thế mà chính số phận chúng ta
mới cần xót thương Những nỗi đau lớn nhất của chúng ta là do chúng ta mà ra” Vì đâu nên nỗi? Vì
“người ta không hề hiểu biết tuổi thơ: dựa trên những ý tưởng sai lầm của ta về tuổi thơ thì càng đi càng
lạc lối (….) Họ luôn tìm kiếm người lớn trong đứa trẻ mà không nghĩ về hiện trạng của đứa trẻ trước khi
nó là người lớn”.
Nói cách khác, đó là nền giáo dục không hề “nhìn rõ chủ thể mà trên đó ta cần thao tác Vậy xin các vị
hãy bắt đầu bằng việc nghiên cứu kỹ hơn các học trò của mình” Và cũng vì không hiểu rõ “chủ thể” của
giáo dục là người học nên người lớn tha hồ sử dụng phương pháp áp đặt: “thay vì giúp ta tìm ra các chứng
minh, người ta đọc cho ta viết các chứng minh ấy, thay vì dạy ta lập luận, ông thầy lập luận hộ ta và chỉ
rèn luyện trí nhớ của ta thôi” Trong khi đó, đúng ra “vấn đề không phải là dạy các môn khoa học, mà là
đem lại cho người học hứng thú để yêu khoa học và đem lại phương pháp để học những môn đó, khi hứng
thú này phát triển hơn lên.
Chắc chắn đó là một nguyên lý cơ bản của bất kỳ nền giáo dục tốt nào” (Bùi Văn Nam Sơn)
Mọi thứ từ bàn tay Tạo hoá mà ra đều tốt: mọi thứ đều suy đồi biến chất trong bàn tay con người Con
người bắt ép một chất đất phải nuôi các sản phẩm của chất đất khác, một cái cây phải mang quả của cây
khác, con người hoà trộn và lẫn lộn các khí hậu, các yếu tố, các mùa, con người cắt xẻo các bộ phận trong
thân thể con chó của mình, con ngựa của mình, nô lệ của mình, họ đảo lộn mọi thứ, họ làm biến đổi xấu
xí mọi thứ, họ ưa sự dị dạng, các quái vật, họ không muốn cái gì y nguyên như tự nhiên đã tạo ra, ngay cả
con người cũng thế, họ phải rèn tập con người cho họ, như một con ngựa để kéo cỗ máy, họ phải uốn vặn
con người theo kiểu cách của họ, như một cái cây trong vườn nhà họ.
Không có điều này, thì mọi sự có lẽ còn tệ hơn nữa, và giống loài chúng ta không muốn được đào luyện
nữa vời Trong tình trạng ngày nay trở đi của sự vật, một con người bị phó mặc cho bản thân giữa những
người khác ngay từ khi ra đời, sẽ là kẻ bị biến dạng nhiều nhất Các thành kiến, uy quyền, sự cần thiết,
tấm gương, mọi thể chế xã hội, trong đó chúng ta bị chìm ngợp, sẽ bóp nghẹt bản tính tự nhiên ở anh ta,
và chẳng để gì thay thế vào đó Ở đấy bản tính tự nhiên sẽ như một cây non mà sự tình cờ làm mọc ra
giữa đường, và người qua kẻ lại chẳng bao lâu sẽ làm chết, khi va vào nó từ mọi phía và uốn nó theo mọi
hướng.
Người ta uốn nắn cây nhờ vun trồng, và đào luyện con người nhờ giáo dục Nếu con người sinh ra vốn
cao lớn và mạnh mẽ, thì tầm vóc và sức mạnh của anh ta sẽ vô dụng đối với anh cho đến khi nào anh học
được cách sử dụng chúng, chúng sẽ bất lợi cho anh, bởi ngăn trở những người khác nghĩ đến việc giúp đỡ
anh, và bị phó mặc cho bản thân, anh ta sẽ chết vì khốn khổ trước khi biết được nhu cầu của mình Người
ta phàn nàn về trạng thái của tuổi thơ, người ta không biết rằng loài người sẽ tiêu vong, nếu như con
người không khởi đầu bằng việc là trẻ thơ.
Chúng ta sinh ra yếu đuối, chúng ta cần sức mạnh, chúng ta sinh ra chẳng có gì, chúng ta cần sự giúp đỡ,
chúng ta sinh ra ngu ngốc, chúng ta cần sự phán đoán Tất cả những gì chúng ta không có khi ra đời và
chúng ta cần đến khi lớn lên, đều được sự giáo dục đem lại cho ta.
Mục lục:
Bùi Văn Sơn giới thiệu
Trang 8“Émile hay là về giáo dục” - một triết lý giáo dục nhân bản: Dạy và học làm người
Lê Hồng Sâm dịch
Lời nói đầu
Quyển một
Quyển hai
Quyển ba
Trần Quốc Dương dịch
Quyển bốn
Quyển năm
Émile hay là Về giáo dục vừa như một chuyên luận giáo dục, vừa như một tiểu thuyết xã
hội - sư phạm với nhân vật hư cấu là cậu bé Émile
Xuyên suốt năm phần của cuốn sách tương ứng với năm giai đoạn phát triển khác nhau
của thời kỳ niên thiếu ở mỗi người, từ lúc mới sinh ra cho đến khi trở thành một công dân
trong xã hội; tư tưởng của Rousseau đều nhằm vào địa vị làm người, vì "ai được giáo
dưỡng tốt cho địa vị này thì không thể thực hành dở các địa vị có liên quan đến địa vị đó”
Theo Rousseau, việc học tập đích thực là "học tập về thân phận con người, ai trong chúng
ta biết chịu đựng tốt hơn các điều hay điều dở của cuộc đời này là người được giáo dục tốt
hơn cả, do đó ta dễ nhận ra sự giáo dục đích thực ở trong các giới huấn ít hơn là ở trong
luyện tập… Mỗi người chỉ nghĩ đến bảo tồn con mình, như thế không đủ, cần dạy nó tự
bảo tồn khi là người trưởng thành, dạy nó chịu đựng các đòn của số phận, dạy nó không sợ
giàu sang và nghèo khổ, dạy nó sống nếu cần, trên băng giá miền Island hay trên núi đá
nóng bỏng vùng Malte…"
Nói về sự "khôn ngoan sai lầm" tước đi quyền được trải nghiệm, tự khám phá của con trẻ
như một chủ thể của một tiến trình giáo dục, Rousseau viết: "Người ta không hề hiểu biết
tuổi thơ Các bậc hiền minh nhất thì chú trọng đến những gì con người cần phải hiểu biết,
mà không xem xét những gì trẻ con có thể học được Họ luôn tìm kiếm người lớn trong
đứa trẻ mà không nghĩ đến hiện trạng của nó trước khi trở thành người lớn"
Tìm đọc Émile hay là Về giáo dục của nhà triết học, nhà văn Jean-Jacques Rousseau
(1712-1778) vào những ngày khai trường năm nay, bạn sẽ có thêm một người bạn lớn đọc
được những âu lo suy nghĩ của bạn - những bậc phụ huynh - đang còn muốn học tập về
thân phận con người để trở thành người cha, người mẹ biết sống với con trẻ của mình
Huỳnh Sơn Phước
(Nguồn: Báo Tuổi Trẻ)