Dự kiến câu trả lời: + Tiếp cận văn bản từ nhân vật + Tiếp cận văn bản từ đặc trưng thể loại Giáo viên: Như vậy chúng ta có rất nhiều cách để tiếp cận 1 văn bản văn học dân gian, ngày hô
Trang 1TẤM CÁM
( Truyện cổ tích)
Tiết: 13
A-MỤC TIÊU BÀI HỌC
1 Kiến thức:
- Những mâu thuẫn, xung đột giữa dì ghẻ và con chồng trong gia đình phụ quyền thời cổ, giữa thiện
và ác trong xã hội Sức sống mãnh liệt của con người và niềm tin của nhân dân
- Kết cấu của truyện cổ tích : người nghèo khổ, bất hạnh trải qua nhiều hoạn nạn cuối cùng được hưởng hạnh phúc Sử dụng hợp lí, sáng tạo các yếu tố thần kì.
2 Kĩ năng:
- Biết cách đọc-hiểu một truyện cổ tích thần kì, nhận biết truyện cổ tích thần kì qua đặc trưng thể loại.
3 Thái độ, phẩm chất:
- Có được tình yêu đối với người lao động, củng cố niềm tin vào sự chiến thắng của cái thiện, của chính nghĩa trong cuộc sống Biết yêu lẽ phải, công bằng, biết đấu tranh để bảo vệ cái thiện, chính nghĩa, biết lên án diệt trừ cái ác, cái xấu.
4 Năng lực
- Năng lực tự chủ và tự học, năng lực hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo; năng lực
thẩm mỹ, năng lực tư duy; năng lực sử dụng ngôn ngữ.
II PHƯƠNG PHÁP VÀ PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC
1.Phương pháp: thuyết trình, hoạt động nhóm, đối thoại, diễn kịch
2 Phương tiện
GV: SGK, SGV Ngữ văn 10, Tài liệu tham khảo, Thiết kế bài giảng
HS: SGK, vở soạn, tài liệu tham khảo, dàn dựng kịch bản, phân vai, diễn kịch
III TIẾN TRÌNH DẠY HỌC
1 Hoạt động khởi động
Cho học sinh xem 2 video quay lại phần học nhóm tại nhà của học sinh.
- CH1: em hãy cho biết, trong 2 video trên các bạn học sinh đang gặp phải những khó khăn
gì trong quá trình đọc hiểu bài Tấm Cám tại nhà?
Dự kiến câu trả lời:
+ Xác định các mối quan hệ giữa các nhân vật trong truyện?
+ Kết thúc truyện hợp lí hay không? Cô Tấm hiền hay không hiền…?
- CH2: Trong quá trình tìm hiểu bài ở nhà, em hãy nêu các cách tiếp cận, đọc hiểu văn bản
Tấm Cám?
Dự kiến câu trả lời:
+ Tiếp cận văn bản từ nhân vật
+ Tiếp cận văn bản từ đặc trưng thể loại
Giáo viên: Như vậy chúng ta có rất nhiều cách để tiếp cận 1 văn bản văn học dân gian, ngày hôm nay cô sẽ hướng dẫn các em tiếp cận truyện cổ tích Tấm Cám theo 1 hướng mới:
Truyện Tấm Cám dưới góc độ văn hóa
Là người Việt Nam, chắc hẳn, trong thời ấu thơ của mình, ai cũng đã từng hơn một lần được nghe kể truyện cổ tích Tấm Cám Như cây đa trăm tuổi trước sân đình, như dòng nước sông quê dịu mát và trong lành, như mái rơm mái rạ hiền hòa và ấm áp, truyện cổ tích Tấm Cám đã song hành cùng bao thế hệ người Việt để an ủi, nâng đỡ, khích lệ mỗi con người
trước cuộc sống bấp bênh, nhiều rủi ro, bất công và oan trái Đồng thời truyện còn đem
Trang 2đến cho chúng ta những nét văn hóa trong gia đình Việt, những phong tục truyền thống của dân gian Thật là thiếu sót khi tìm hiểu tác phẩm này mà quên đi những yếu tố văn hóa đó.
2 Hoạt động hình thành kiến thức mới
Hoạt động của giáo viên và học sinh Nội dung cần đạt
GV hướng dẫn hs tìm hiểu phần tiểu
dẫn.
Học sinh chuẩn bị ở nhà:
- nhóm 2,4: giới thiệu về truyện cổ tích
( khái niệm, phân loại, đặc trưng, nội
dung của truyện cổ tích )
2 nhóm chuẩn bị bài ở nhà vào giấy A0
HS nhóm 2 sử dụng phương pháp thuyết
trình (sơ đồ tư duy) để trình bày
Học sinh nhóm 4 bổ sung
Giáo viên chốt lại
Học sinh nhóm 1,3: giới thiệu ngắn gọn
về truyện cổ tích Tấm Cám (thể loại, bố
cục và tóm tắt)
Riêng phần tóm tắt: học sinh kể tóm tắt
bằng tranh hoặc sơ đồ các sự việc, chi tiết
tiêu biểu
GV mr: Truyện cổ tích Tấm Cám được
phổ biến ở nhiều dân tộc trên thế giới.
Theo thống kê của nữ sĩ người Anh,
trên thế giới có 564 kiểu truyện Tấm
Cám Ở Việt Nam có 30 kiểu truyện Tấm
Cám
+ Ở Châu Âu: Lọ lem, Cô Tro bếp
I Tiểu dẫn
1 Thể loại
- Khái niệm: SGK/18
- Phân loại:
+ Truyện cổ tích thần kì + Truyện cổ tích sinh hoạt + Truyện cổ tích loài vật
- Đặc trưng truyện cổ tích thần kỳ:
+ Có sự tham gia của các yếu tố thần kì.
+ Đối tượng: Con người nhỏ bé trong xã hội + Kết cấu phổ biến: Nhân vật chính trải qua hoạn nạn cuối cùng được hưởng hạnh phúc thoả nguyện mơ ước
- Nội dung: Thể hiện mâu thuẫn, xung đột
trong gia đình, ngoài xã hội; cuộc đấu tranh giữa thiện – ác, tốt – xấu; đề cao cái thiện phê phán cái ác; thể hiện mơ ước thiện chiến thắng
ác, xã hội công bằng hạnh phúc Kết thúc: có hậu
2 Văn bản
- Thể loại: Truyện cổ tích thần kì.
→ Được phổ biến ở nhiều dân tộc khác nhau trên thế giới
- Tóm tắt văn bản:
- Bố cục
+ Mở truyện: … Việc nặng: giới thiệu các nhân vật và hoàn cảnh truyện
+ Thân truyện: … Một hôm… Về cung: diễn biến truyện
\ Tấm ở với dì ghẻ và Cám đến khi trở thành hoàng hậu
\ Tấm bị giết và hóa thân + Kết truyện: Tấm trở về làm hoàng hậu và trả thù mẹ con Cám
- Chủ đề: phản ánh số phận của cô gái mồ côi
bất hạnh với ước mơ chiến thắng cái ác để giành và giữ hạnh phúc
Trang 3+ Dân tộc Thái: Ý Ưởi- Ý noong
+ Dân tộc Chàm: Chiếc giày vàng…
+ GV: HD HS tiếp cận cận văn bản
bằng cách kể chuyện và diễn xuất
( đóng vai) Chú ý: giọng kể chuyện chậm
rãi, biểu cảm, phù hợp tính cách các
nhân vật
Học sinh đọc diễn cảm
Giáo viên cho học sinh nghe 1 đoạn video
đọc diễn cảm truyện Tấm Cám
GV hướng dẫn hs tìm hiểu văn bản
- trong tác phẩm xuất hiện các mối quan
hệ ứng xử giữa các nhân vật nào? Trong
đó mối quan hệ nào là chủ yếu?
Học sinh trả lời
+ ứng xử cha con (Tấm- cha)
+ ứng xử giữa Tấm- dì ghẻ
+ ứng xử giữa Tấm- Cám
+ ứng xử giữa Tấm- vua
+ ứng xử giữa Tấm- bà lão hàng nước
Như vậy, trong các mối quan hệ trên ta
thấy những mqh sau là chủ yêu:
+ ứng xử giữa Tấm- dì ghẻ
+ ứng xử giữa Tấm- Cám
+ ứng xử giữa Tấm- vua
Và chúng ta nhận ra đó là mqh giữa
những con người trong 1 gia đình (dì
ghẻ- con chồng, 2 chị em cùng cha khác
mẹ, vợ chồng) Trước tiên chúng ta cùng
tìm hiểu văn hóa ứng xử trong gia đình
qua truyện cổ tích Tấm Cám
Giáo viên chia 3 tổ, mỗi tổ chia thành 3
nhóm nhỏ, mỗi nhóm giải quyết 1 nhiệm
vụ
+ nhóm 1: ứng xử giữa Tấm và dì ghẻ
+ nhóm 2: + ứng xử giữa Tấm- Cám
+ nhóm 3: ứng xử giữa Tấm- vua
Phiếu học tập:
II Đọc hiểu văn bản
1 Đọc văn bản
2 Đọc hiểu chi tiết
1 Văn hóa gia đình- văn hóa ứng xử trong truyện cổ tích Tấm Cám
a ứng xử giữa Tấm- mẹ kế
* Trước khi Tấm trở thành hoàng hậu:
- Lối ứng xử của Dì ghẻ với Tấm:
+ Dì ghẻ dồn hết việc nhà cho Tấm: chăn trâu, gánh nước, thái khoai, vớt bèo…
+ Dì ghẻ lừa Tấm giết cá bống ăn thịt + Dì ghẻ không cho Tấm đi dự hội: trộn lẫn thóc, gạo, bắt Tấm nhặt
+ Khi Tấm đi thử giày, mụ dì ghẻ bĩu môi khinh bỉ
tình cảm giữa Tấm và dì ghẻ ngày 1 căng thẳng và trở thành mâu thuẫn, xung đột
Trang 4CH1: những chi tiết nào trong truyện đã
thể hiện rõ nhất những quan hệ ứng xử
này?
CH2: Em có nhận xét gì về các mối quan
hệ này? Lý giải?
CH3: Em có nhận xét gì lối ứng xử giữa
các nhân vật với nhau?
- Đại diện nhóm 1 trình bày 1 mối quan
hệ Các nhóm khác đối chiếu bổ sung
Bắt đầu cho những xung đột của tác
phẩm là mối quan hệ dì ghẻ - con chồng,
sự phân biệt đối xử giữa những đứa con
không cùng chung dòng máu.
- Đại diện nhóm 2 trình bày 1 mối quan
hệ Các nhóm khác đối chiếu bổ sung
Giáo viên giảng mr:
Sự bất công thể hiện không chỉ ở
những gì mà mụ dì ghẻ đối xử với Tấm
kiểu con yêu - con ghét, mà mầm mống
ấy đã nảy nở sang người em khác mẹ với
cô: Cám được nuông chiều bởi sự thiên vị
đã tất yếu bộc lộ sự ích kỉ, tranh giành
phần hơn, xem việc Tấm bị thiệt thòi như
một tất yếu
Mầm ác cứ lớn dần từ việc Cám lừa
Tấm tranh giỏ tép để được chiếc yếm đỏ
ban đầu cho đến việc hai mẹ con dì ghẻ
dồn mọi việc nặng nhọc sang cho Tấm,
hành hạ cô chăn trâu cắt cỏ đồng xa để
bọn chúng ở nhà thực hiện những mưu
mô đen tối Điều đáng nói là trong mối
quan hệ này, hầu như Tấm chưa hề có
phản ứng gì mà chỉ biết bưng mặt khóc
Câu chuyện phát triển theo hướng xung đột
- Lối ứng xử của Tấm với dì ghẻ: ngoan ngoãn, vâng lời; còn người dì ghẻ luôn tìm cách hãm hại Tấm
mối quan hệ đầy mâu thuẫn, đố kị trong gia đình có mẹ kế- con chồng Mà ông cha ta đã từng có câu:
Mấy đời bánh đúc có xương Mấy đời dì ghẻ mà thương con chồng
*Sau khi Tấm thành hoàng hậu
+ Dì ghẻ tìm cách tiêu diệt Tấm: lừa Tấm trèo cau, giết Tấm; đưa Cám vào cung thay thế Tấm
+ Dì ghẻ trở thành trợ thủ đặc lực giúp Cám giết Tấm
mâu thuẫn ngày càng trở nên gay gắt, quyết liệt
b Ứng xử giữa Tấm- Cám (2 chị em cùng cha khác mẹ)
* Trước khi Tấm trở thành hoàng hậu:
- Tấm: thành thật, nhường nhịn Cám
- Cám: đố kị, gian xảo, dối trá + lười biếng, ham chơi, không chịu làm gì cả + lừa Tấm, trút hết giỏ tép, giành phần thưởng yếm đỏ
+ lừa Tấm đi chăn trâu đồng xa, giết cá bống ăn thịt
xuất phát từ sự đố kị nhỏ nhặt, tình cảm và cách ứng xử giữa Tấm- Cám ngày càng rạn nứt
và bắt đầu trở thành xung đột
* Khi Tấm được làm hoàng hậu
- Về giỗ bố: trèo cây cau
- Cùng mẹ đẵn gốc cau giết Tấm
- Ngã chết đuổi - Lấy quần áo của
Tấm, vào cung
- Hóa thành chim vàng anh
- Giết vàng anh, vứt lông chim ra ngoài vườn
- Hóa thành 2 cây xoan đào
- Chặt xoan đào, đóng khung cửi
- Hóa thành khung cửi
- Đốt khung cửi
Mối quan hệ giữa Tấm- Cám đã trở thành mâu thuẫn, xung đột một mất một còn , thúc đẩy cốt truyện phát triển Cuộc đấu tranh giữa
Trang 5càng trở nên gay gắt: hai mẹ con Cám
hưởng thụ niềm vui hội hè còn Tấm phải âm
thầm tủi hể gạt qua khát khao được đi chơi
để hoàn thành công việc mà dì ghẻ bày ra
hành hạ cô Nhưng rồi cuối cùng Tấm cũng
đã được đi hội.
Những tưởng cuộc đời Tấm sẽ sang trang
sau khi thử vừa chiếc hài đánh rơi, được đón
về cung vua, giống như cô bé Lọ Lem được
hưởng hạnh phúc cùng hoàng tử trong câu
chuyện cổ nước ngoài Thế nhưng truyện
Tẩm Cám đã chuyển sang một loạt những
xung đột mới gay gắt hơn Sự đố kị, lòng ích
kỉ đã khiến cho hai mẹ con Cám không
buông tha Tấm Chúng không chấp nhận
hạnh phúc đến dễ dàng với cô gái xinh đẹp
dịu hiền Tội ác của mẹ con Cám phát triển ở
mức độ tinh vi hơn, bắt đầu từ một thủ đoạn
lừa đảo đánh đúng lòng hiếu thảo của Tấm.
Tấm chết vì chính sự ngây thơ không mảy
may đề phòng dã tâm của mẹ con Cám.
Nhưng cũng bắt đầu từ thời điểm này, hàng
loạt quá trình hóa thân thần kì của Tấm đã
thể hiện một nhận thức mới, gắn những hình
tượng bất tử là một truyền thông độc đáo
của truyện cổ tích thần kì Việt Nam, khẳng
định sức sông mạnh mẽ và ý chi tranh đấu
của người bình dân vượt lên các thế lực bạo
tàn.
- Đại diện nhóm 3 trình bày 1 mối quan
hệ Các nhóm khác đối chiếu bổ sung
Miếng trầu têm cánh phượng là dấu ân
gặp gỡ giữa Tấm với vua - người chồng
chung thủy không nguôi nhớ về cô Tấm
thảo hiền nết na xinh đẹp Lẽ công bằng
được lập lại, lần này không do bàn tay
của Bụt giúp, mà chính từ phẩm chất
của Tâm, từ sự sống bất tử của cái thiện
vượt lên mọi mưu mô độc ác Vua không
phải đại diện của thế lực thống trị mà
chỉ là hiện thân của một lẽ công bằng.
Tấm và Cám chính là cuộc đấu tranh không khoan nhượng giữa cái thiện- cái ác
c Ứng xử giữa Tấm- nhà vua (vợ chồng)
- Tình cảm gắn bó vợ chồng:
+ Tấm:
\ Khi là hoàng hậu, Tấm vẫn dệt vải, giặt quần
áo, phơi áo cho chồng
\ Khi hóa thân thành chim Vàng anh, cây xoan đào, Tấm luôn trở về quấn quýt bên nhà vua + Vua: Khi Cám vào cung thay Tấm làm hoàng hậu, vua vẫn không nguôi nhớ đến Tấm
- Triết lí tình nghĩa:
+ tình yêu lứa đôi chung thủy + ý thức quyết tâm bảo vệ hạnh phúc lứa đôi, hạnh phúc gia đình
=> Nhận xét: Phản ánh các phương diện khác
nhau của văn hóa ứng xử trong gia đình Việt: lối ứng xử vụ lợi của những con người ích kỉ, lối ứng xử tình thương, lối ứng xử theo đạo hiếu….của những con người trọng tình nghĩa
Trang 6Cung vua và cuộc sống dân dã ấy không
quá cách xa như những câu chuyện cổ
tích về sau.
Giáo viên gợi dẫn: Trong các mối quan
hệ trên, có những mối quan hệ đã được
giải quyết nhưng cũng có những mối quan
hệ chưa được giải quyết triệt để Và để
giải quyết được những mối quan hệ đó,
tác giả dân đã sử dụng yêu tố nào? Tìm
những chi tiết trong văn bản để minh họa
cho yếu tố đó? Vai trò của yếu tố đó trong
truyện cổ tích?
Tác giả dân gian cũng như độc giả dân
gian để cho trí tưởng tượng bay bổng
theo những sự kiện kì diệu trong truyện
không phải vì thực tâm tin - ít ra thì
cũng không hoàn toàn tin - rằng những
sự kiện đó là có thực nhưng chủ yếu là
vì những sự kiện đó cần thiết cho việc
giải quyết những vấn đề mà thực tế cuộc
sông trong xã hội cũ chưa cho phép giải
quyết hoàn toàn như ý muôn như ước
vọng của nhân dân Yếu tố thần kì trong
cổ tích xét cho kĩ không phải chủ yếu là
sản phẩm của đầu óc mê tín mà là
phương diện cần thiết cho tác giả dân
gian có thể đưa sự phát triển tình tiết
theo ý muốn của mình.Nhờ vậy mà Tấm
đã thể hiện được tất cả những gì mà tác
giả dân gian gửi gắm Đó là khát vọng
ước mơ, là quan niệm triết lí về cuộc
sống, cuộc đời với quy luật nhân quả từ
nghìn đời nay của cha ông.
d Yếu tố thần kì
- Nhân vật thần kì: Bụt
- Con vật thần kì: cá bống, gà, chim sẻ, ngựa, voi…
- Sự hóa thân của Tấm : chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, quả thị rồi trở lại làm người
Vai trò:
+ Đây là thủ pháp nghệ thuật gắn với nội dung của truyện
+ Yếu tố thần kì trong cổ tích xét cho kĩ không phải chủ yếu là sản phẩm của đầu óc mê tín mà
là phương diện cần thiết cho tác giả dân gian có thể đưa sự phát triển tình tiết theo ý muốn của mình
4 Hoạt động thực hành và vận dụng
Bài tập 1
Trong phần kết câu chuyện cổ tích bằng thơ Con gà trống vàng, Puskin đã viết:
Truyện cổ tích là bịa đặt
Nhưng ẩn chứa bài học
Cho lớp trẻ hiền ngoan
Theo anh chị, Puskin muốn nói gì với người đọc qua những vần thơ trên?
Gợi ý:
- truyện cổ tích là 1 sản phẩm tinh thần độc đáo của tác giả dân gian
Trang 7- Truyện cổ tích luôn chứa đựng những bài học làm người, những lời răn dạy về lẽ sống đẹp.