B/ Giải quyết vấn đề I/ Phương pháp nghiên cứu Nếu như với hầu hết các biện pháp nghệ thật khác, GV chỉ cần hướng dẫn HS tìm chi tiết, hình ảnh đó tác giả đã sử dụng nghệ thuật gì là đượ[r]
Trang 1Sở Giáo dục và đào tạo hải dương
*********************
Sáng kiến kinh nghiệm
Phương pháp khai thác
nghệ thuật tương phản đối lập
trong hai văn bản
Cô bé bán diêm ( Trích ) - An đéc xen
Đánh nhau với cối xay gió ( Trích : " Đôn ki hô tê ") - Xéc van téc
năm học 2006 - 2007
Trang 2trường trung học cơ sở cổ dũng
********************
Sáng kiến kinh nghiệm
Phương pháp khai thác
nghệ thuật tương phản đối lập
trong hai văn bản
Cô bé bán diêm ( Trích ) - An đéc xen
Đánh nhau với cối xay gió ( Trích : " Đôn ki hô tê ") - Xéc van téc
Họ tên tác giả: vũ thị hoa
Đánh giá của nhà trường
Cổ Dũng, ngày 15 tháng 3 năm 2007
Kí tên
Trang 3Sáng kiến kinh nghiệm
Phương pháp khai thác
nghệ thuật tương phản đối lập
trong hai văn bản
Cô bé bán diêm ( Trích ) - An đéc xen
Đánh nhau với cối xay gió ( Trích : " Đôn ki hô tê ") - Xéc van téc
Đánh giá của Phòng giáo dục và đào tạo
Phòng giáo dục và đào tạo ( Kí tên, đóng dấu ) Họ tên tác giả:
Đơn vị công tác:
Phần ghi số phách của Phòng GD & ĐT
Trang 4A Đặt vấn đề
I- Cơ sở lý luận
Thực hiện nhiệm vụ đổi mới chương trình và phương pháp dạy học chung của Bộ Giáo Dục và Đào Tạo nhằm tạo sự phát triển mới, nâng cao hiệu quả giáo dục và đào tạo
Thực hiện nhiệm vụ đổi mới của riêng bộ môn Ngữ văn THCS là học sinh tích cực chủ động nhận thức để tự bồi bổ, chiếm lĩnh văn bản bằng suy luận, tưởng tượng, bình giá văn học
Trong bộ môn Ngữ văn đặc biệt là phần văn bản nghệ thuật sáng tạo bao giờ cũng là phần rất quan trọng, nó cùng với nội dung của văn bản tạo ra kiến thức hoàn chỉnh cho một văn bản Hơn thế nữa, khi tìm hiểu văn bản bao giờ cũng phải đặt nghệ thuật sáng tác lên trước, người tìm hiểu văn bản bao giờ cũng phải đi theo quy trình từ nghệ thuật để tìm ra nội dung, ý nghĩa và kiến thức toàn diện của văn bản đó
Khai thác một văn bản để đảm bảo được đúng, đủ nội dung kiến thức đã
là khó, khai thác được nghệ thuật, sự sáng tạo của nhà văn lại khó hơn rất nhiều lần Mục tiêu đặt ra là phải làm sao ở mỗi văn bản người tìm hiểu dù ít hay nhiều phát hiện ra được nghệ thuật, tìm ra được cái hay, cái độc đáo mới
mẻ trong nghệ thuật đó để tìm ra cái giá trị của nó đến nội dung và đến toàn bộ
ý nghĩa của văn bản
Nghệ thuật của một văn bản cũng chính là dụng ý nghệ thuật của nhà văn khi tạo lập văn bản Tìm hiểu nó tức là tìm hiểu cái dụng ý riêng mà nhà văn gửi gắm vào tác phẩm của mình
Trong đại dương mênh mông của các biện pháp nghệ thuật sáng tạo tác phẩm thì nghệ thuật tương phản đối lập được sử dụng tương đối phổ biến bởi những ưu việt của nó
II/ Cơ sở thực tiễn
Trong thực tế giảng dạy ở trường THCS hiện nay, GV còn gặp rất nhiều khó khăn, lúng túng khi khai thác nghệ thuật ở từng văn bản Câu hỏi luôn
được đặt ra của các GV dạy Ngữ văn là: làm thế nào để HS nhận biết được nghệ thuật ? Làm thế nào để HS khai thác được đúng nghệ thuật đó ? Làm thế nào để HS thấy được tác dụng, giá trị và ý nghĩa của nó trong từng văn bản ?
Trang 5Với GV đã khó thì với HS còn khó khăn hơn rất nhiều Các em chưa hiểu nghệ thuật là gì nói chi đến việc các em phải tìm ra, đặt tên và khai thác các biện pháp nghệ thuật
Trong chương trình Ngữ văn THCS có một sự trùng hợp rất ngẫu nhiên và
lí thú, đó là rất nhiều nhà văn sử dụng nghệ thuật tương phản đối lập để sáng tạo ra tác phẩm của mình Chương trình Ngữ văn 7 có hai văn bản là "Sống chết mặc bay " của Phạm Duy Tốn và vở chèo cổ " Quan Âm Thị Kính " Lên
lớp 8, nghệ thuật tương phản đối lập thể hiện rất rõ trong hai văn bản văn học nước ngoài là: " Cô bé bán diêm " của An đéc xen và " Đánh nhau với cối xay gió " của Xéc van téc.
Trang 6B/ Giải quyết vấn đề
I/ Phương pháp nghiên cứu
Nếu như với hầu hết các biện pháp nghệ thật khác, GV chỉ cần hướng dẫn
HS tìm chi tiết, hình ảnh đó tác giả đã sử dụng nghệ thuật gì là được thì ở hai văn bản " Cô bé bán diêm " và " Đánh nhau với cối xay gió " nghệ thuật tương
phản đối lập đi xuyên suốt toàn bộ hai văn bản Chính vì vậy, khi khai thác nghệ thuật này, ta có thể tiến hành tuần tự theo các bước sau:
Bước 1 Dẫn vào nghệ thuật ( Gọi tên nghệ thuật )
ở bước này, người giáo viên sử dụng câu hỏi phát vấn để các em tìm ra và
đọc đúng tên của nét nghệ thuật đó Bước này HS làm việc cá nhân và được ghi vào bảng
Bước 2 Khai thác nghệ thuật.
Đây là bước quan trọng nhất trong quá trình tìm hiểu nghệ thuật tương phản đối lập Người GV phải cho Hs thấy được nghệ thuật đó thể hiện như thế nào trong văn bản
Cách tiến hành như sau:
B1 Gv chia nhóm, phát phiếu học tập theo mẫu có sẵn về các đối tượng tương phản nhau, HS có nhiệm vụ quan sát văn bản để tìm ra các chi tiết hình
ảnh tương phản đối lập đó điền vào phiếu cho sẵn
B2.GV kẻ bảng theo mẫu vào bảng phụ hoặc máy chiếu
B3 Thời gian thảo luận nhóm tuỳ theo kiến thức của từng bài
B4 Sau thời gian thảo luận GV thu phiếu và treo bảng phụ, HS dựa vào nội dung của phiếu học tập tìm ra các chi tiết kết hợp với GV hướng dẫn dẻ xây dựng lên một đáp án chuẩn
B5 Gv bình giảng các về những chi tiết, hình ảnh tương phản đối lập đã tìm được
B6 Gv phát ngược trở lại những phiếu đã thu được của HS theo nguyên tắc chéo nhau HS so sánh với đáp án chuẩn để từ đó tự đánh giá, cho điểm bạn mình GV nhận xét Lưu ý GV phải khống chế thời gian của các em để không
sa đà
Bước 3 Tác dụng và ý nghĩa nghệ thuật.
Với tác dụng, GV có thể đưa đưa kèm vào bảng phụ bằng việc kẻ riêng ra một cột nào đó hoặc đặt câu hỏi về tác dụng và ghi bảng chính Còn để rút ra ý nghĩa, giá trị nghệ thuật, GV sử dụng một vài câu hỏi nâng cao mang tính chất
Trang 7bình giá để HS suy nghĩ và trình bày cảm nhận của riêng mình, GV có thể bình
để HS nghe và học tập
II/ Những công việc thực tế đã làm
Cách tiến hành thực tế trong từng văn bản.
1/ Văn bản:
Cô bé bán diêm
( An đéc xen ) Tập trung khai thác nghệ thuật tương phản đối lập trong việc xây dựng hình ảnh cô bé bán diêm và những điều xảy ra xung quanh cô
Vì nghệ thuật tương phản đối lập xuyên suốt văn bản nên khi khai thác nghệ thuật này ta nên đi theo tiến trình giảng với các phần, các mục
a/ Dẫn vào nghệ thuật.
- GV gợi dẫn HS tìm hiểu
về gia cảnh của cô bé, nhận xét
về gia cảnh đó
- Sau đó GV nối sang
phần nghệ thuật bằng các câu
hỏi
- Không chỉ có gia cảnh
như vậy, tác giả còn đạt cô bé
vào hoàn cảnh đặc biệt nào ?
- Em hiểu gì về đêm giao
thừa ?
- Mỗi gia đình trong đêm
giao thừa có gì đặc biệt ?
- Song cô bé bán diêm lại
ở hoàn cảnh náo ?
- GV nhấn mạnh vào các
từ xum họp, hạnh phúc với các
từ một mình, lẻ loi, ngoài
đường phố giá lạnh, rét buốt.
- Vậy tác giả đã dùng
nghệ thuật gì ?
1.1 Cô bé bán diêm trong đêm giáo thừa.
Gia cảnh của cô bé: rất éo le, khốn khổ, thương tâm.
- Trong đêm giao thừa
- Thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới trong đêm 30 Tết, đúng 12 giờ đêm
- Mọi gia đình đều sum họp, hạnh phúc bên nhau trong ngôi nhà ấm cúng để cùng đón chào giờ phút giao thừa thiêng liêng
- Cô bé chỉ có một mình lẻ loi ngoài
đường phố giá rét, buốt lạnh tái tê
- Nghệ thuật tương phản đối lập
Trang 8b/ Khai thác nghệ thuật.
- Gv chia nhóm thảo luận,
phát phiếu học tập có in mẫu
sẵn, HS chỉ tìm và điền theo
câu hỏi:
Em hãy tìm chi tiết hình
ảnh đối lập ?
- Mẫu phiếu:
Sự đối lập tương phản
Thiên nhiên
Nhà em xưa
Mọi người
Thực trạng của em
Em ở hiện tại Bản thân em Kết luận ở bảng phụ
Bảng phụ:
Sự đối lập tương phản
Thiên nhiên: trời tối đen, giá
rét, tuyết rơi nhiều.
Nhà em xưa: ngôi nhà xinh
xắn có dây trường xuân bao
quanh, em sống với bà hạnh
phúc, đầm ấm.
Mọi người: cửa sổ các nhà
đều sáng rực, trong phố sực nức
mùi ngỗng quay.
Thực trạng của em: Đầu trần, chân đi đất,
dò dẫm trong báng tối.
Em ở hiện tại: một mình ngồi nép trong góc tường giữa hai ngôi nhà, thu chân lại càng thấy rét hơn.
Bản thân em: bụng đói cồn cào, chẳng dám
về nhà, trời vẫn tối đen.
- GV bình: ngay ở phần mở đầu này, tác giả đã cho thấy cảnh ngộ của
em bé bán diêm bằng những hình ảnh tương phản đối lập rõ nét Ngoài trời thì tối đen như mực, gió lạnh rét buốt, tuyết rơi ngày càng nhiều, còn em thì phong phanh Cái đói, cái rét, công việc kiếm sống dày vò em, đày đoạ em
Em đã rét, đã khổ có lẽ còn rét khổ hơn khi ngửi thấy mùi ngỗng quay sực nức
Trang 9Em đã tủi thân lại càng tủi thân hơn trong đêm giao thừa.
c/ Tác dụng, ý nghĩa của nghệ
thuật.
- GV phát vấn, HS suy nghĩ trả
lời
- Em hãy cho biết tác dụng của
nghệ thuật này ?
- Làm nổi bật nỗi khổ cực của cô bé bán diêm, gợi niềm thương cảm nơi người đọc
* Kết luận: qua các bước trên, các em HS đã tìm hiểu được nghệ thuật
tương phản đối lập trong phần đầu của văn bản.
a Dẫn vào nghệ thuật
- Gv đặt câu hỏi, Hs trả lời
- Cô bé quẹt diêm mấy lần ?
- Mô típ quen thuộc trong mộng tưởng và
thực tế tương đồng hay đối nghịch nhau ?
- Tác giả đã sử dụng nghệ thuật gì ?
b/ Khai thác nghệ thuật.
GV phát phiếu học tập có mẫu:
Sự đối lập tương phản
STT
các lần
quẹt
diêm tưởng Mộng
Thực tế
ý nghĩa
Lần 1
Lần 2
Lần 3
Lần 4
Lần 5
- Kết luận ở bảng phụ
1 2 Thực tế và mộng tưởng.
- 5 lần trong đó 4 lần đầu mõi lần quẹt một que, lần thứ 5 quẹt tất cả các que diêm còn lại
- Đối nghịch nhau
- Tương phản đối lập
Trang 10Bảng phụ:
Sự đối lập tương phản
STT các lần quẹt
Lần 1
Lần 2
Lần 3
Lần 4
Lần 5
Một lò sưởi toả
ra hơi nóng dịu dàng
Một bàn ăn thịnh soạn dọn sẵn với ngỗng quay
Một cây thông nôel trang trí lộng lẫy với hàng ngàn ngọn nến sáng rực lấp lánh và
Bà đang mỉm cười với em
Bà cầm tay em
và hai bà cháu bay vụt lên cao không còn đói rét, khổ đau
Em vẫn ngồi trong rét mướt, giá lạnh
Chỉ có bức tường dày đặc, bụng em vẫn đói cồn cào
Nến bay lên trời thành sao, chẳng có gì hết
Bà đã mất
Bà đã mất, chẳng ai bên cạnh
em, em chết vì
đói rét
Mơ ước được
ấm áp
Mơ ước được
ăn no
Mơ ước được vui chơi trong
đêm giao thừa
Mơ ước được sống với bà, được yêu thương
Em khao khát
được mãi ở bên người thân, được yêu thương che chở và có cuộc sống tốt đẹp hơn
* GV bình: Em bé đã quẹt diêm và quẹt tới 5 lần, có lẽ em quẹt diêm là để
em sưởi ấm phần nào và cũng là để em được đắm chìm trong ảo ảnh mà em tưởng tượng ra Câu chuyện cứ thế phát triển đan xen giữa thực và ảo hệt như truyện cổ tích Không thể có chi tiết truyện nào hay hơn trong hoàn cảnh sự việc như vậy Khi ánh lửa sáng rực, ấm áp bùng loé lên thì thì cùng lúc thế giới tưởng tượng mơ ước cũng xuất hiện nhưng chỉ trong vài tích tắc, ánh lửa trong đầu que diêm vụt tắt và em bé lại trở về thực tại phũ phàng ảo ảnh và thực tại cứ đan cài, xen lồng vào nhau Nghệ thuật tương phản đối lập đã làm nổi bật hoàn cảnh thực tại và mộng tưởng của cô bé ? Thực tại em bất hạnh
Trang 11khốn khổ bao nhiêu thì mộng tưởng nó lại đẹp đẽ và kì diệu bấy nhiêu.
c/ Tác dụng, ý nghĩa của nghệ thuật.
Gv phát vấn, Hs suy nghĩ trả lời
- Thực tế và mộng tưởng của em đã nói
với ta điều gì về em ?
- Nghệ thuật tương phản đối lập ở đây
có giá trị gì trong việc thể hiện ?
Thực tế: một em bé bị bỏ rơi cô
độc và khốn khổ
Mộng tưởng : Em bé khao khát
được sống ấm no, yên vui và được yêu thương che chở
Khắc sâu hình ảnh em bé, tạo ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc
* GV bình: Rõ ràng mỗi lần quẹt diêm, đốt lửa là một lần cô bé đói khổ
kia mơ ước và khát vọng Những mơ ước của cô bé thật giản dị và ngây thơ, nó gắn liền với tuổi thơ trong sáng hồn nhiên của em Em khao khát có cuộc sống vật chất đầy đủ, được hưởng những thú vui tinh thần, được sống trong hạnh phúc gia đình êm ấm, được người thân chăm sóc, che chở Đó cũng chính là những ước mơ khát vọng chính đáng muôn đời của mọi em bé trên thế gian này Thể hiện khát vọng ước mơ đó chắc hẳn nhà văn Đan Mạch An đéc xen kia đã cháy lòng mong ước những em bé và tất cả mọi người, trước hết là những kiếp người đói khổ, vượt qua mọi thực tế phũ phàng để vươn tới cuộc sống ấm no hạnh phúc, có đủ miếng ăn, manh áo và được yêu thương Mỗi lần
em bé quẹt diêm thắp lửa dường như cũng là một lần ngọn lửa tin yêu, khát vọng trong trái tim cháy lên sáng rực như giục giã con người Nhưng thực tế đã quá phũ phàng, thực tế ấy đã xoá đi những mộng tưởng đẹp đẽ của em và bao người nghèo khổ khác nữa Vì thế khi em bé được gặp lại bà cũng là lúc em từ giã cõi đời Em đã ra đi trong đói khát, trong một đêm rét buốt, cô đơn, trong niềm hi vọng tan biến thành ảo ảnh Chắc hẳn tác giả đã viết những bài văn này bằng cả niềm yêu thương và cảm thông sâu nặng Một lần nữa nghệ thuật tương phản đối lập lại phát huy tác dụng của mình để xây dựng lên những trang văn gây xúc động lòng người
a/ Dẫn vào nghệ thuật
- GV hỏi, HS trả lời:
Em bé chết trong hoàn cảnh, thời
gian nào ?
Trong hoàn cảnh ấy mọi người ra
1.3 Cái chết của em bé.
Chết trong đêm giao thừa
Vui vẻ đón giao thừa và đi chơi
Trang 12sử dụng nghệ thuật gì ?
b/ Khai thác nghệ thuật
GV phát phiếu theo mẫu:
Sự tương phản đối lập
Mọi người Em bé
Trạng thái và
hành động:
Suy nghĩ:
Trạng thái và hành động:
Suy nghĩ:
- Hs phát hiện, Gv kết luận trong
bảng phụ
Bảng phụ:
Sự tương phản đối lập
Trạng thái và hành động: mặt trời lên,
trong sáng chói chang, mọi người vui
vẻ ra khỏi nhà.
Suy nghĩ: chắc cô bé muốn sưởi cho
ấm Mọi người chỉ biết khi em bé đã
chết.
Trạng thái và hành động: em bé chết vì giá rét trong đêm giao thừa, thi thể
em ngồi giữa những bao diêm.
Suy nghĩ: em nhìn thấy những điều kì diệu Em bé chết nhưng đôi má vẫn hồng và đôi môi đang mỉm cười.
c/ ý nghĩa của nghệ thuật.
- GV hỏi, HS trả lời:
Hãy cho biết tác dụng của nghệ
thuật tương phản đối lập trong đoạn
này ?
Người đọc thấy được số phận quá bất hạnh của cô bé và sự thờ ơ đến lạnh lùng với nỗi bất hạnh đó của mọi người Đồng thời thấy được thái độ thông cảm của nhà văn
Trang 13* GV bình: Từ những áng văn bay
lượn, chói sáng đầy chất thơ ở đoạn
trên, đến đây ngôn từ trĩu xuống, nhẹ
nhàng, thấm thía một âm điệu buồn
thương Nghệ thuật tương phản đã làm
nên cái đặc sắc, ấn tượng trong những
dòng cuối của văn bản này: giữa
những ngày đầu năm hứa hẹ những
mầm sống mới có một em bé đã ra đi,
em chết trong băng giá từ đêm khuya
mà đến rạng sáng hôm sau đôi má vẫn
hồng và đôi môi vẫn đang mỉm cười
hạnh phúc Mọi người không hiểu và
không biết được những phút giây kì
diệu về cảnh huy hoàng của hai bà
cháu bay lên đón những niềm vui đầu
năm mới Miêu tả cảnh thương tâm
này, ngòi bút An đéc xen vừa thực vừa
mộng Sự thực là em bé khốn khổ kia
đã chết, những đấy là một cái chết
đẹp, hình hài, thể xác chết mà linh
hồn và khát vọng của em bé vẫn sống
* GV khái quát lại nét nghệ thuật
này trong toàn văn bản
- Gv hỏi, Hs trả lời
Nhắc lại nét nghệ thuật chính trong
bài ?
Tác dụng của nghệ thuật đó trong
văn bản ?
Nhận xét của em về tác giả An đéc
- Tô đậm hình ảnh của một cô bé
đáng thương, bất hạnh với những ước mơ đẹp
- Thấy được sự thờ ơ đến tàn nhẫn của toàn xã hội với những bất hạnh đó của cô bé đáng thương
- Tác giả đã rất thành công cho