Nước Pháp có sai ông Công sứ Patenôtre từ Tàu sang Huế để sửa lại tờ hoà ước của ông Harmand đã ký ngày 23 tháng 7 năm Quí Mùi 1883, rồi đến ngày 13 tháng 5 năm 1884 Dương lịch, ông Pate[r]
Trang 1
GIA LONG
(Nguyễn Tấn Lộc)
Gia Long (1762 - 1820)
Niên Gia Long
1762-1820 Giai
vì 1802-1820 ! "! "# Cao Hồng (!
Tên Húy ' *+ Phúc Ánh
Phúc Khốt < = *> ? " @A' Phúc Loan chuyên C *> thay Chúa
H+ I> JK' -!< "L M Ðàng Trong IN ? vào con @/' suy thối, @ cao ! O' JN0 A > vang lên !' than ốn và - K cùng HZ' lúc Ðàng Trong cĩ [ F Chúa " xua quân qua sơng Linh Giang cơng Phú Xuân 5% !7< Phú Xuân ^ tơi chúa _
T Ðàng Trong.
Trong K '@/ -* F cĩ ' *+ Ánh lúc I* '/ E 13 #< Hồng ' *+ Ánh (hay ' *+ Phúc Ánh) sinh ngày 15 tháng Giêng
và thơng minh vì ! @Y- Chúa yêu, tuy cịn e @' ơng @Y- Chúa phong cho -a- $@T' a ơng d e ra là [ @E' -? quân
cĩ tài.
Trang 2
Chúa tôi _ ' *+ 0` Ie thành kéo tàn quân -* > ( "@/'
$? "A< Quân Tây SA truy lùng 'N gao, IN @Y- và '! Tân Chính 8@A' ' *+ Phúc 3@A' ' *+ Ánh IN ? [ - [- K' long
' và `<
Vài
' *+ - và ' *+ % kéo quân vào ; Saigon
^ ' *+ 8@A' F bôn j > Hà Tiên h -* ra ` Phú = K-<
' *+ 8@A' K là con '@/ có chí nên ông I -0 gian J# canh cánh trong lòng [ K thù 0Z- C K-< Chính vì ! nên khi I! @Y- Giám Z- Pháp Bá Ða B[- (Pigneau de Béhaine), '@/ có uy tín và !
'? ' cho / giám Z- E và / giám Z- làm a '` trong -
' *+ Phúc $` E 4 # theo Giám Z- Bá Ða B[- sang Pháp làm con tin.
Trong A cho Vua Pháp (Louis XVI), ' *+ 8@A' xin Pháp giúp 1.500 lính và tàu bè, súng K' 4 HZ'< (G > bù, Pháp @Y- [-
C *> buôn bán T @E- 8 Nam, @/' cho @E- Pháp ` Côn Lôn (Côn `7 và -`' %[ An (có sách nói là -`' Ðà n'7<
đống quân ở Ấn Ðộ nhưng ông nầy không thích Giám mục Bá Ða Lộc nên
Năm 1789 thì Hoàng tử về đến Gia Ðịnh.
Trang 3
Khi
La (Thái Lan)
Chiêu
giúp ' *+ 8@A'< Lúc ? quân Xiêm N' -! > p Kiên Giang, Trà Ôn, Sa Ðéc Sau V- thân ' *+ % R quân vào ; quân Xiêm thua Ie -* > @E- ' *+ 8@A' -9' -* theo > Xiêm La lánh <
Tháng 5
[7 H _ " < 8- ' *+ % ra iN- làm cho ' *+ - (anh
em
Phú Xuân và @Y- phong là iN- Bình 8@A'< "L M anh em Tây SA d
có ? móng I hoà, > F? hai anh em d R quân ; nhau.
Vì ham tranh C *> nên anh em Tây SA d không ngó ngàng gì ! các \a Ðàng Trong là L Qui A (Bình ( 7 T vào, FY HZ'
Ðinh Mùi (1787), T > @E-< ' *+ 8@A' d @Y- dân > Nam giúp T > có > @E' 'e ! phò @ Võ Tánh, nên -u' * -K- Fb- F@Y' ' *+ 8@A' d FE < Ðông ( 8@A'
' *+ Br 0` Ie Gia ( T > Qui A< ' *+ 8@A' F* toàn
Canh " (1790) ' *+ 8@A' cho N0 F thành Gia ( theo JG bát quái có 8
Thái (a- ' *+ - nhà Tây SA R quân vào ; @' I quân
' *+ 8@A' ; lui :G L M > sau, quân Tây SA luôn I khi R quân vào ;<
Trang 4
w Phú Xuân, iN- Bình 8@A' ' *+ % F ! quân ra iN- H nhà
Lê
Lê Chiêu "K' -* sang Trung = K- -? nhà Thanh Nhà Thanh sai Tôn SU ' R 20 quân sang ;< (@Y- tin, iN- Bình 8@A' ' *+ % lên ngôi Hoàng (! T Phú Xuân F* là Quang Trung K' lãnh quân ! ra iN- ; tan 20 quân nhà Thanh, Tôn SU ' 0` -* thoát thân Ie quên -` tín.
lên ngôi E 10 # vì ! 8@A' '0 > Tây SA nhanh chóng
A vào suy vong.
- - j I ; Tây SA< 3@E @E' ' *+ 8@A' lúc I* '/ có > quan -a- '@/ @E- ngoài @ Dayot (Ông Trí), Philippe Vannier (Ông $7 Guilloux, Laurent Barisy (Ông Mân), De Forçant (Ông
Theodore Lebuen r' quan -a- ?* là r' -K J} 4 cho
' *+ 8@A' trong lãnh b- quân b 9 khí, 0 thành, v.v
' *+ 8@A' lên ngôi F* niên là Gia Long Lên ngôi xong vua Gia Long
tháng 6 cùng
Ngài ra F C 4 ` vua ' *+ - và vua ' *+ % lên, R
a thây còn ? thì R Ie giam trong 'Z- K (có sách ! là K thây thành tro h # \ K' sông, còn _ thì làm gáo b' @E- G 7< Vua sai
vì
Trang 5
-^<
w trong cung, nhà vua không O ngôi Hoàng 4 -p có ngôi Hoàng phi và các cung ?< Sau khi vua thì con lên ngôi, E tôn o lên làm Hoàng Thái %4 <
ie -a- "G @E' F40 ra 6 I[ a' ? ~ I[ là quan "@Y' "@
i[ B : coi - J` xét công ' ` r' / -! N- v.v
i[ %[ : coi - > ! má, > I- v.v
i[ B+ : coi - ! b tôn phong, cách a- _- hành thi -c v.v
i[ Binh : coi - binh lính, v.v
i[ Hình : coi - pháp F 4 v.v
i[ Công : coi - làm cung dinh b v.v
Ngài
D G H* con các quan và các Uc (sau ?* vua Minh ' # tên là
= K- "c Giám) T khoa thi %@A' G kén F* r' '@/ có _- ra làm quan
Vua Gia Long không theo Thiên Chúa dù Ngài I! A Giám Z- Bá Ða B[- và có > -` E các giáo U @' Hoàng c
Cha Lelabousse ! vào tháng 6-1792 cho I! : "Trong I # F+ @Y- # -a- vào khoãng - K tháng 7-1789, Hoàng c $` không
Z- và a- '4 a Ie 0j 0Z- 9 nói v' ông là [
'@/ cha I <
Trang 6
Giám
lên cho ' *+ Ánh xin Ngài 4 _' L' G Giám Z- lo - giáo
Hồng c $`< ' *+ 8@A' # 4 lơi a E \ K'
và
'U \ ?*< Xong 8@A' vào 4 cung JG F cho Y nghe và hai '@/
C *! là ' - * ?* khơng cho Giám Z- I!<
Ngày 19 tháng 12
58
MINH MẠNG
(Nguyễn Tấn Lộc)
Minh Mạng (1791 - 1840)
Niên Minh Mạng
1791-1840 Giai
vì 1820-1840 ! Thánh "# Nhân Hồng (!
Tên Húy ' *+ Phúc :G ' *+ Phúc (` Vua Minh
làng Tân
Thiên " ? Hồng 4 < Khi Hồng c $` thì Ngài @Y- F40 làm Thái
?* d 30 # và # niên là Minh '<
Trang 7
Ngài
ông là
-` cách L [ ! ' giao.
8> O [ nhà vua Ie ? ! các dinh, các mà thành F40 các
p (31 p7 thành F40 [ các và $A 4 G cùng E vua bàn - * @E- 5E / i` ( E I '` tán) B40 = K- "c Giám iN
? T các khóa thi %[ thi Ðình G F* ! U 5E / :` ( E I '` tán) B40 = K- c quán G góp O r' - * làm C K- c< Phát @T' cho r' ai tìm @Y- sách -^ hay làm ra sách E v.v Các @E- láng '>' xa '? > 'T a ? ! thông ! và vua -9' vua Minh ' # tên @E- là ( Nam.
Ngài không thích Thiên Chúa nên không cho '@/ ' C K- vào '`' T trong @E- Ngài có ra HZ 5 N- F7 nói v' : ( 0@A' Tây là ` làm mê O- lòng '@/ và ^* phong Z- cho nên 0` nghiêm - G J! '@/ ta 0` theo chính < Lúc I* '/ không 0` là [ mình vua ghét Thiên Chúa mà thôi, 0?
> r' quan F -9' > [ ý -` cho nên b - F càng
' thêm @' mà HQ -N ! nào O- lòng, Q có '@/ '`' Thiên Chúa, nhà vua F* > M làm trái phép nên ra HZ F?
% ! có [ '@/ giáo U 0` \c '` và các A -9' K F vì b IN sang I` [ E thôi.
$9' vì - - Thiên Chúa cho nên b buôn bán E '@/ @E- ngoài -9' I -` T vì " > * p `' khi có -!- tàu buôn F thì F có [ vài '@/ giáo U Thiên Chúa giáo trên M nên càng F E '@/ @E- ngoài Vua L -K không !0 [ tàu
Trang 8
' C K- nào -` ngay -` tàu Pháp Hai ơng quan '@/ Pháp (Chaigneau và Vannier) làm trong > L / Gia Long * vua Minh ' cĩ khơng thích '@/ ' C K- nên -9' xin L -a-
h R gia T > Pháp Sau ?* vua Pháp cĩ 'T a '` sang xin ban giao E 8 Nam @' vua Minh ' khơng !0 @E- ta coi
Vua Minh
THIỆU TRỊ (1807-1847)
(Nguyễn Tấn Lộc)
Niên " "
1807-1847 Giai vì 1841-1847 ! %! "# $@A' Hồng (!
Tên Húy ' *+ Phúc " *> ' *+ Phúc
Miên Tơng Vua Minh
di K ngơi F* niên là " " < Sách nĩi vua " " là
@ vua cha _ - > noi theo -9 khơng cĩ gì # E<
Ơng # !' là ơng vua thi U cĩ G F > bài A # !'
là hai bài
và
Trang 9
trịn h' tâm, # vịng trịn cĩ [ K -r ! ~ bài cĩ 56 -r a' E [ bài A ngơn bát cú, nhìn vào @ [ 4 h bát quái", vua cĩ -p cách _- và K là J! ra 64 bài A trong M @'
quân Tiêm-La sang ; phá, vua 0` dùng binh ; Ho0 mãi E
"L khi vua " " lên ngơi thì - - Thiên Chúa E nguơi
@Y- [ ít, @' > Q ghét và r' giáo U ' Pháp tên là Favin Lévêque coi tàu Hérọne, ơng ?* R tàu vào Ðà
(1845) cĩ '@/ Giám Z- tên Lefèbvre 0` án \c c< "! @E'
@E- Pháp là Cécile I! sai quân R tàu Alcmène vào Ðà n' FU giám Z- ra.
giam
R hai -!- -! *> vào Ðà n' xin Ie r' -p HZ -
và G cho '@/ trong @E- @Y- b do theo E< Lúc hai bên cịn
nghi cĩ
* h # neo kéo I h ra IG<
Vua " " * 4* a- '4 vơ cùng, F cĩ HZ 5 N- F7 ra -
'@/ ' C K- vào '`' và [ r' '@/ trong @E- theo < Vài tháng sau thì vua lâm I O'<
khơng
Trang 10
Ðinh " %7< i` K là '@/ ham -A khơng - _- hành, # ngày -p lo ; I-< Vua " " cĩ la ?* > F? @' khơng
@Y-<
Khi vua lâm I O' cho f các quan ? vào K< " @A' -? < Ngài phán v' %h' i` tuy FE @' ngu [ ít _- -p ham vui -A K '0 khơng O' con a hai là %h' 4 thơng minh, ham _- 'K' vua cĩ G cai @E- @Y-< Vua yêu -? các quan
và '_ %h' 4 ! trao và J! < %h' i` @Y- tin, a- '4
R thân binh vào @' I quan , "! B - R quân -` F -p
G cho [ mình %h' i` vào mà thơi %h' i` vào 'O0 vua F* FZ- vua quay
' *+ Phúc [- gia 0`7<
Tiền thời Thiệu Trị
TỰ ĐỨC
(Nguyễn Tấn Lộc)
Niên Tự Ðức
1829 -1883 Giai vì 1847-1883
Trang 11
! 3b- Tông Anh Hoàng (!
Tên Húy ' *+ Phúc Thì, ' *+ Phúc %h'
4
%h' 4 lên ngôi lúc 19 # F* niên là "b (a- - lên ngôi i` (anh "b (a-7 âm @ E [ K '@/ G tìm cách giành F ngai vàng 8- I F[ %h' i` I 'Z- và I J! án c hình "b (a- tha -! cho anh @' cho F giam F @' không G sao %h' i`
N -# -! trong 'Z- (có sách ! là I ép K' K- [-7< Cái -!
chép
bia
(a-<
'@/ T trong @E- chia ra làm IK ' là : U nông, công, @A'< SU :
là ' '@/ chuyên '> _- ?* K- ?* bói, v.v r'
'> phong F@ nhàn < Nông : là ' '@/ chuyên '> làm ['< Công : là ' '@/ làm Y O- làm [ công ' gì G F* FY 5H
` làm N K v.v ) "@A' : là ' '@/ làm '> buôn bán (/ vua "b (a- có > F F- 5'O- -/ Ðen, -/ vàng, -/ " N'
[ F phò Lê H ' *+ v.v ) và -9' là giai ? mà Pháp
; 8 Nam.
'@/ R @ lên trách > 8 Nam > - '! Thiên Chúa Không @Y- ` F/ quân Pháp IN phá các h F9* h Ie < Có ông Giám Z- Pellerin K @Y- lên tàu Giám Z- Pellerin > Pháp
4 F cho > Pháp -` các giáo U Thiên Chúa giáo I & áp
dã man T 8 Nam, và nói v' -p -? có F là các tín h Thiên Chúa giáo # lên ; giúp, F có bà Hoàng 4 Pháp Eugénie
Trang 12
sùng nên -9' nói giúp ông Pellerin Pháp Hoàng E C *! ý sang
; @E- ta.
Tháng 7
Genouilly R tàu Pháp và tàu Y-pha-nho (Espagne) -` `* 14 -!- vào
Hb trù, trung @E' Rigault de Genouilly tính ! ; % ! sau khi
Ðà n' @' -/ hoài mà -u' * tín h Thiên Chúa giáo # F F * quân ta # \ K' ngày càng D' quân Pháp F không quen khí 4 nên ngã I -9' > < Trung @E' Rigault de Genouilly gây F[ E Giám Z- Pellerin và ! @ > Pháp JG tình hình, Giám
ông trung @E' Pháp # ý, quay qua ; Gia ( vì là A HG F*
A và là vùng trù phú A<
pha-nho vào
thành T< Quan [K- 89 Duy Ninh b 4< Quân Pháp san 0u' thành trì làm bình
n' ; [ 4 T h Phúc Ninh, quân ông ' *+ Tri ,@A' thua 0` rút > 'r h và h Liên-trì Trung @E' Rigault
de Genouilly -9' I nên xin > Pháp 'U ! @E' Page sang thay, ông > ' - '`' hoà, -K -p xin @Y- b do '`' Thiên Chúa và @Y- buôn bán E @E- ta @' > % ! lúc M -p còn r' ông quan già, -p I! Nho thà -! G 'r @E- không - Z- không 0` là '@/ I! > e' trong > ' giao nên Vua -9' 0` nghe theo.
" > E - phái hai ông Phan Thanh ` và ông Lâm Duy (1862).
Trang 13
Trong I` hoà @E- * (12 khoãn) có r' khoãn @ sau :
@E- 8 Nam 0` G cho giáo U Thiên Chúa Giáo @E- Pháp và
@E- Y-Pha-Nho @Y- b do '`' và G dân gian @Y- b do theo
<
@E- 8 Nam 0` @Y' a cho @E- Pháp p Biên Hoà, p Gia
vào b do T sông Mékong 5$c Long).
Vua "b (a- IN I [- 0` @/' 3 p Nam J cho Pháp @' trong
d phái ông Phan Thanh ` ông , phú "a và ông 'Z* :N- (` R 0j 4 sang @E- Pháp và @E- Y-Pha-Nho G xin - [- F
3 p > Nam Vua Pháp o suy 'U F h ` F/ sau, @' ông
- ` cho 8 Nam nên nói ra, vua Pháp nghe F/<
" > % ! -9' 'U là Pháp không 'L' T M nên sai ông Phan Thanh
! @E' De la Grandière kéo quân ; 8U Long, An Giang và Hà Tiên Ông Phan Thanh ` I! ! -K' không # nên I` các quan
[0 thành trì cho T # máu h K' K- [- b 4< Toàn -` Nam : [- > Pháp, ! má, F 4 F > gì -9' do Pháp C *!
-`< @E- Pháp 'L' - [- chinh 0Z- 1*<
Quân Pháp
Dupuis
G -T hàng qua Tàu và J! ra @/' sông %h' @' I quân >
làm khó HG vì ông ta không có '* phép Jean Dupuis ' J! - * gây '# E > h sai '@/ 0Z tá tên Millot vào Saigon tìm 'O0 viên "K' K- Nam J là "! @E' ` quân Dupré
G JG tình hình và xin Y giúp "! @E' Dupré là '@/ d + ý E vùng iN- J L lâu, ông d ! @ > Paris xin F* luôn iN- J
... iN- Bình 8@A'' '' *+ % F ! quân iN- H nhàLê
Lê Chiêu "K'' -* sang Trung = K- -? nhà Thanh Nhà Thanh sai Tôn SU '' R 20 quân sang ;<...
'' *+ 8@A'' lên F* niên Gia Long Lên xong vua Gia Long
tháng
Ngài F C 4 ` vua '' *+ - vua '' *+ % lên, R
a thây cịn ?... '' giao.
8> O [ nhà vua Ie ? ! dinh, mà thành F40
p (31 p7 thành F40 [ $A 4 G E vua bàn - * @E- 5E / i` ( E I