Âm nhạc cũng như mọi ngành văn học nghệ thuật khác, luôn gắn liền với đời sống tinh thần người dân, đặc biệt trong giai đoạn chiến tranh, là lúc mà yếu tố tinh thần còn mang ý nghĩa nh[r]
Trang 1TÍNH SỬ CA – NÉT ĐẶC TRƯNG CỦA CA KHÚC CÁCH MẠNG VIỆT NAM
GIAI ĐOẠN 1954-1975
Trần Ngọc Hoàng*
Tóm tắt
Suốt hai mươi mốt năm (1954-1975) đất nước chia cắt đôi miền, toàn dân miền Bắc luôn kết lại thành một khối quần chúng đồng lòng dồn hết tâm lực vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, vừa kháng chiến chống Mỹ và đấu tranh thống nhất đất nước Mục tiêu chính trị này đã chi phối toàn bộ đời sống xã hội, kinh tế và văn hóa Âm nhạc cũng như mọi ngành văn học nghệ thuật khác, luôn gắn liền với đời sống tinh thần người dân, đặc biệt trong giai đoạn chiến tranh, là lúc mà yếu tố tinh thần còn mang ý nghĩa nhân lên gấp bội để khích lệ mỗi công dân góp phần tối đa vào sự sống còn của dân tộc Trong bài viết này tác giả giới thiệu tính sử ca – nét đặc trưng của ca khúc cách mạng Việt Nam trong giai đoạn
1954-1975
Từ khóa: sử ca, ca khúc cách mạng, 1954-1975
1 Bối cảnh lịch sử
Năm 1965, đế quốc Mỹ chính thức thay thế thực dân Pháp nhảy vào xâm lược
Việt Nam Cả nước bước vào một công
cuộc kháng chiến trường kỳ mới Bên cạnh
công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở
miền Bắc, phong trào cách mạng chiến đấu
giải phóng miền Nam là mục đích chính
Lịch sử và ca khúc luôn có sự hòa quyện,
thống nhất với nhau vì vậy mà ca khúc Việt
Nam được sáng tác trong giai đoạn này đã
để lại một dấu ấn đậm nét trong lịch sử âm
nhạc Việt Nam nói chung và ca khúc Việt
Nam nói riêng Hai mươi mốt năm từ 1954
– 1975 đánh dấu sự phát triển với tốc độ
chưa từng thấy của các ca khúc Việt Nam
cho đến bây giờ Ca khúc ra đời từ cuộc
sống và trở về phục vụ cho cuộc sống Ca
khúc đã góp phần tạo nên những kỳ tích
của dân tộc Lời ca, tiếng hát đã cổ vũ cho
lao động, sản xuất và chiến đấu Trong
phong trào cách mạng, các ca khúc yêu
nước đã xuất hiện như con thuyền gặp gió,
bay bổng trong không khí hào hùng của
_
* CN, Trường Đại học Phú Yên
thời đại Hồ Chí Minh Xuyên suốt thế kỷ
XX, chưa bao giờ ca khúc lại đẹp về giai điệu, hay về ngôn từ như thế như ở thời kỳ này Có lẽ lịch sử đã tạo cảm hứng, sự rung động trong trái tim của người nghệ sĩ Các
ca khúc lúc này đã phản ánh không khí náo nức và quyết tâm đánh thắng hoàn toàn giặc Mỹ xâm lược của quân và dân ta Ca khúc khởi lên từ cuộc sống lao động và chiến đấu bảo vệ Tổ Quốc, giai điệu chính xuyên suốt mấy thập niên liên tục là giai điệu hào hùng của cuộc chiến đấu Trong phong trào cách mạng tiến công, ca khúc là một phương tiện của nghệ thuật để gắn liền các khối người, liên kết các đám đông quần chúng Mười năm vừa xây dựng chủ nghĩa
xã hội, vừa chiến đấu chống Mỹ cứu nước
là mười năm phát triển không ngừng của ca khúc và đã thu được những thành tựu lớn Mười năm hòa bình ở miền Bắc là mười năm hoàng kim của ca khúc Ca khúc mang
vẻ đẹp mới, tầm vóc mới, khát vọng thống nhất đất nước Đây là thời kỳ phát triển tột bậc của ca khúc Khi Mỹ ném bom phá hoại miền Bắc, hơi thở của ca khúc hừng
hực hào khí, dậy lên phong trào “tiếng hát
Trang 2át tiếng bom” Không biết bao nhiêu bài hát
hừng hực hào khí đã cất lên, những âm
thanh chiến đấu đã rực đỏ cả không gian
đất nước Xét về mặt nghệ thuật, khúc thức,
hòa âm trong ca khúc lúc này đã được nới
rộng, đa dạng, phong phú; ca từ đẹp lên rất
nhiều Nếu ta nói văn hóa nghệ thuật là vũ
khí sắc bén trong việc thể hiện lịch sử đời
thường thì âm nhạc – nhất là mảng ca khúc
– là loại hình nhanh nhạy nhất Có thể nói
rằng, lịch sử đất nước trong thời kỳ đầy
biến động này là dấu ấn được ghi đậm nét
nhất trong lịch sử phát triển đất nước cả
hàng ngàn năm của dân tộc Đồng hành với
lịch sử này là ca khúc, lịch sử đã chắp thêm
đôi cánh cho ca khúc trở nên bay bổng hơn
– thêm một minh chứng nữa để chứng tỏ
rằng tính sử ca là nét điển hình của ca khúc
Việt Nam ở thế kỷ XX!
2 Nét đặc trưng điển hình các ca khúc
thời kỳ 1954-1975
Một nhà sử học đã nói, trong 20 thế
kỷ qua, dân tộc ta chỉ có 300 năm hòa bình,
còn 17 thế kỷ là đấu tranh Ở thế kỷ XX
vừa qua, dân tộc ta phải trải qua hai cuộc
kháng chiến chống xâm lược không dưới
30 năm Trong các cuộc kháng chiến vệ
quốc ấy, cả dân tộc đã lên đường trong âm
thanh của những bản hùng ca chiến đấu mà
tác giả của nó hầu hết là các nghệ sĩ mặc áo
lính, mang tâm hồn người lính Thế hệ
chiến sỹ trong kháng chiến chống Pháp là
những người từ cuộc đời nô lệ - chủ yếu là
nông dân – đứng lên giành lại đất nước
Thế hệ chiến sỹ trong kháng chiến chống
Mỹ và sau này lại là những con người đã
làm chủ đất nước (miền Bắc được giải
phóng và xây dựng Chủ nghĩa xã hội), lớn
lên và trưởng thành với chế độ mới Họ trẻ
tuổi đời, được học hành và có tri thức, được
giáo dục và nâng cao trình độ giác ngộ về
chủ nghĩa yêu nước và CNXH… do đó họ
vào trận với tư thế đàng hoàng, tự hào và kiêu hãnh về đất nước – tư thế của người chủ đang chiến đấu để giữ lấy đất nước Hình ảnh người lính với tư thế kiêu hãnh tự hào ấy đã thể hiện rất rõ trong ca khúc
Đường chúng ta đi (Huy Du, phổ thơ Xuân
Sách), hai từ Việt Nam được cất lên ở giọng trưởng như một tiếng kèn hiệu lệnh,
hùng tráng, hào khí mà khoan thai Với Ca
ngợi tổ quốc (Hồ Bắc), bức tranh của cả
đất nước Việt Nam được vẽ lên rất cao rộng, sáng ngời mà vẫn ấm áp, tình tứ, nhẹ nhàng, bao la mà vẫn dịu dàng, thân thương, mộc mạc, chân thật mà vẫn bay bổng ước mơ… Trước mắt ta như hiện lên hình ảnh từng đàn chim én báo hiệu mùa
xuân khi nghe giai điệu của ca khúc Bài ca
hy vọng (Văn Ký) Ta nhớ mãi hình ảnh
của những đôi chim bay giữa mùa xuân, dấu hiệu báo mùa của chim én cũng là sự
dự báo cho chân trời tương lai đang rộng
mở của con người trước cuộc sống Giai điệu của ca khúc đẹp sang trọng và mạnh
mẽ trong cảm xúc, thể hiện chiều sâu của một hình tượng giàu tính triết lý Rất đơn giản, mộc mạc… nhưng lời ca lại rung cảm lòng người Các ca khúc đã ghi lại những
ký ức rực rỡ về những năm tháng lịch sử của thế hệ trước và bài ca truyền thống quý giá cho thế hệ sau
Nhưng chất liệu lịch sử này không thể có được nếu thiếu một yếu tố quan trọng bậc nhất: sự lãnh đạo của Đảng Trong sâu thẳm của tâm hồn, Đảng được
bật ra trong ca khúc hết sức tự nhiên: Dưới
cờ Đảng vẻ vang (Lưu Hữu Phước), Đâu Đảng cần chúng ta có (Văn An) Nhờ có
Đảng mà chúng ta được “sáng mắt, sáng
lòng” và “bao năm khổ đau đất nước ta không mùa xuân, cuộc đời tăm tối chốn lao
tù bao hờn căm” nhưng nhờ có “vầng dương hé sáng” mà chúng ta có một mùa
Trang 3xuân đầy khát vọng, mùa xuân với ánh sáng
tràn khắp nơi nơi, trong tiếng hát ca “ngân
vang lòng yêu đời” như trong Đảng cho ta
mùa xuân (Phạm Tuyên) Đó còn là Vững
bước dưới cờ Đảng (Phạm Đình Sáu),
Dâng Đảng quang vinh (La Thăng),
Đường ta đi có nắng mặt trời (Hồng
Đăng), Vinh quang Đảng Lao động Việt
Nam (Nguyễn Đức Toàn), Tiến bước dưới
cờ Đảng (Văn Ký), Người dân biết ơn
đảng (Phan Thanh Nam), Quê ta dưới cờ
Đảng (Lê Lôi – Huyền Tâm), Ba lá cờ
Đảng (Văn Trung), Tuổi xuân dâng Đảng
(Nguyễn Mạnh Thường), hay Người Mèo
ơn Đảng (Thanh Phúc) Dâng lên Đảng
niềm tin (Trọng Loan), Tiếng hát dâng
Đảng (Lưu Hữu Phước) Bài Lúa mới
(Nguyễn Đức Toàn) diễn tả được tấm lòng
của người nông dân Việt Nam đối với Đảng
cộng sản Việt Nam Ca khúc đã phản ánh
đúng tình cảm nông dân dưới ách áp bức
bóc lột phong kiến và sự “đổi đời” sau khi
có ruộng Viết về Đảng, bài nào hầu như
cũng nhắc đến một hình ảnh, một nguồn
sáng: Mặt trời, ánh sao, ánh đèn, ánh nắng,
ánh dương… Điều đó chứng tỏ Đảng là
chân lý, Đảng không ngưng đọng bất biến
mà cũng luôn vận động và phát triển Tất cả
các ca khúc đều gặp nhau ở chất ngợi ca
một cách tôn nghiêm, thành kính
Qua lời ca, tiếng nhạc, quang cảnh
âm u mà hùng vĩ của vùng núi chiến khu
cách mạng hiện lên thật thân thương và
hoành tráng Bài Hồ Chí Minh đẹp nhất
tên Người (Trần Kiết Tường, 1962) là một
trong những ca khúc hay nhất viết về Bác
Hồ Bằng chất liệu của dân ca Nam bộ, bài
hát thể hiện tình cảm kính yêu lãnh tụ hòa
hợp sâu sắc với tình yêu quê hương đất
nước gợi cho người nghe liên tưởng đến
câu thơ của Bảo Định Giang:
“Tháp Mười đẹp nhất bông sen Việt Nam đẹp nhất có tên Bác Hồ”
Các ca khúc viết về Bác hướng về cái dung dị, bình dị Một đôi dép, một hàng cây, một dòng suối… tất cả đều như nhắc nhở đến công lao của Người… Ta bắt gặp một dòng cảm xúc nhớ thương trong thanh thản, thanh thản khi thương nhớ Người vì
tự thấy mình đã làm được ít nhiều lời Người căn dặn Một niềm thương nhớ đầy
tự tin Bước chuyển đổi trong nhận thức thẩm mỹ hiện ra rõ ràng hơn, đặc biệt là qua ngôn ngữ âm nhạc nhạc, nhất là tiết tấu Trong cách cảm nhận đã mang tính thời đại và hiện đại Không còn sùng kính, cung kính mà đây là hát về Người trong niềm hân hoan, tự hào Cái tôi đầy tự tin, tự hào, và cao hơn nữa là kiêu hãnh: đất nước
ta, dân tộc ta có một lãnh tụ-đó là Hồ Chí
Minh Và Mùa xuân trên thành phố Hồ
Chí Minh (Xuân Hồng, 1975), đã đưa một
nhân chứng vĩ đại của lịch sử trở nên gần gũi và thân thiết hơn bao giờ hết Hồ Chí Minh - một con người bình dị có tâm hồn cao cả, ý chí sắt đá, lòng nhân ái bao la, trí thông minh, tài thao lược tuyệt vời, là một
đề tài vĩnh cữu trong ca khúc, trong âm nhạc và trong tất cả các lĩnh vực nghệ thuật nói chung
Bên cạnh sự tôn kính thiêng liêng của Đảng, của Bác còn hình ảnh của người lính, người mẹ, người chị, người em… trong cuộc kháng chiến trường kỳ của cả
dân tộc Bài Hành quân đêm của Xuân
Hồng là bước chân của những đoàn quân
dù đang trong khó khăn, gian khổ, ác liệt vẫn tin tưởng vào ngày mai thắng lợi Cùng
với Hành quân đêm, các bài hát như: Cô
gái vót chông (Hoàng Hiệp), Xuân chiến khu (Xuân Hồng), Tiếng chày trên sóc Bom Bo (Xuân Hồng), Bài ca Trường Sơn
(Trần Chung – phổ thơ Gia Dũng) là những tiếng hát lạc quan, tươi tắn giữa đạn bom ác liệt, biểu hiện một niềm tin tất thắng vào cuộc chiến đấu Với chất liệu âm thanh, ca
Trang 4khúc đã thể hiện tâm hồn phơi phới của
tuổi trẻ đi vào chiến trường mà không kẻ
thù nào ngăn nổi, như bài Qua sông (Phạm
Minh Tuấn), Cô gái Sài Gòn đi tải đạn (Lư
Nhất Vũ)…Âm hình tiết tấu và điệu thức
của ca khúc đã làm rạo rực con tim, thôi
thúc lòng người thưởng thức Đây chính là
sự thành công của ca khúc khi bắt nguồn từ
lịch sử Những bàn chân không nghỉ, Hát
mừng quê ta giải phóng, Người mẹ miền
Nam tay không đánh giặc (Thuận Yến)
như tượng đài bằng âm thanh dựng lên hình
tượng anh hùng của công cuộc trường kì
chống Mỹ Chào em cô gái Lam Hồng
(Ánh Dương) là một bài hát độc đáo khi sử
dụng chất dân ca Nghệ Tĩnh Nhịp cầu nối
những bờ vui (Vĩnh An) là một giai điệu
trữ tình có sức lan tỏa rộng Chẳng kẻ thù
nào ngăn nổi bước ta đi (Thanh Phúc),
Tiến bước dưới quân kỳ (Doãn Nho), là
những bản hành khúc có sức âm vang lớn,
với những rung cảm đi vào chiều sâu bằng
chất liệu âm nhạc hết sức chọn lọc Nhân
vật từ lịch sử đi vào ca khúc như trong bài
hát ngợi ca Nguyễn Văn Trỗi - Lời anh
vọng mãi ngàn năm (Vũ Thanh), Nguyễn
Viết Xuân cả nước yêu thương (Nguyễn
Đức Toàn) Với Biết ơn Võ Thị Sáu
(Nguyễn Đức Toàn) là một bài hát tràn đầy
sự âu yếm dịu dàng về người con gái anh
hùng “Người thiếu nữ ấy như mùa xuân,
chị đã dâng cả cuộc đời để chiến đấu với
bao niềm tin, dù chết vẫn không lùi bước
Chị Sáu đã hi sinh rồi Giọng hát vẫn còn
vang dội vào trái tim những người đang
sống Giục đi lên không bao giờ lùi…” Biết
ơn Võ Thị Sáu vượt lên với một ấn tượng
kỳ lạ trong hàng chục triệu quân và dân ta
Những câu hát yêu thương ngợi ca hình ảnh
bất tử về chị Võ Thị Sáu của Nguyễn Đức
Toàn hay hình tượng người anh hùng bất tử
lấy thân mình làm giá súng gây chấn động
sâu sắc trong hàng chục triệu đồng bào cả nước, cho đến những người anh hùng vô
danh trong Dáng đứng Việt Nam (Nguyễn
Hữu Trí, phổ thơ Lê Anh Xuân)… đã thể hiện rõ ràng sự gắn bó hữu cơ giữa ca khúc
với lịch sử Bước chân trên dải Trường
Sơn (Vũ Trọng Hối) đã đan dệt chuỗi ca
khúc dọc đường giao liên “dài theo đất
nước” đầy hào hùng theo bước tiến của
những người chiến sĩ “đi theo ánh lửa trái
tim mình” như những nhịp đi trầm hùng mà
mạnh mẽ trước kẻ thù để giải phóng tổ
quốc Mặc dù “núi vút thành vách đứng,
nắng hè khét đá, rừng khuya mất lối”,
nhưng đoàn quân vẫn cất bước đi hào hùng
rầm rập “đá mòn mà đôi gót không mòn”
“theo ánh lửa từ trái tim mình” vì “miền Nam đó đang dang tay gọi” Lịch sử đi vào
ca khúc và ca khúc đã nâng cao tầm nhìn về lịch sử lên một mức độ cao hơn và sâu sắc hơn
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, hình ảnh anh bộ đội Cụ Hồ đã ngời sáng trong nhiều bài hát như thoát ra
từ huyền thoại của nhân vật Thạch Sanh, đấu tranh cho lý tưởng giải phóng con người, giải phóng dân tộc Họ đã chấp nhận biết bao gian khổ, hi sinh, bước vào cuộc chiến tranh gìn giữ độc lập dân tộc với ý chí sắt son, kiên quyết nhưng lại với cả một tấm lòng nhân hậu, một bản chất ngàn đời của dân tộc Việt Nam Các ca khúc vẽ lên hình ảnh những chiến sĩ giải phóng quân trước và trong cách mạng Tháng Tám, rồi những anh vệ quốc đoàn, anh bộ đội cụ Hồ làm nên bao chiến tích khiến kẻ thù phải khiếp sợ nhưng rất đỗi thân thương với đồng bào Hình ảnh người chiến sĩ Việt Nam tựu trung nhất ở các ca khúc, là hình ảnh những con người mang một trái tim cháy bỏng yêu thương hòa cùng tầm cao
của trí tuệ - đó là Qua sông (Phạm Minh
Trang 5Tuấn, 1963), Tiếng chày trên sóc Bom Bo
(Xuân Hồng), Tiến về Sài gòn (Lưu Hữu
Phước), Mỗi bước ta đi (Thuận Yến), Bước
chân trên dải Trường Sơn (Vũ Trọng
Hối), Bác vẫn cùng chúng cháu hành
quân (Huy Thục), Chẳng kẻ thù nào ngăn
nổi bước ta đi (Thanh Hải, Hải Hồ), Anh
vẫn hành quân (Huy Du, phỏng thơ Trần
Hữu Thung)… Hình ảnh anh chiến sĩ giải
phóng quân với chiếc mũ tai bèo “sáng
trên đầu như một mảnh trời xanh”, đôi dép
lốp vượt chông gai, tấm khăn dù quàng vai
cùng cây súng đã trở thành hình tượng đẹp
đẽ nhất của thời kỳ kháng chiến chống Mỹ
cứu nước và “tên anh đã thành tên đất
nước” Có lẽ ít có một dân tộc nào trên trái
đất này đã phải lấy xương máu của mình để
đắp bồi cho mảnh đất của Tổ quốc ngay từ
buổi đầu của lịch sử như dân tộc Việt Nam
ta Hình ảnh người chiến sĩ của chúng ta
bước vào từng trận đánh với tâm hồn phơi
phới, tràn đầy niềm tin và mang hồn thơ –
nhạc Những bài hát nêu trên nêu lên sự
phát triển của lịch sử dân tộc, qua các thời
đại, trong đó anh chiến sĩ được trưởng
thành, từ những người chiến sĩ thuở “gậy
tầm vông vót nhọn”, súng trường, lựu đạn
đến người chiến sĩ lái máy bay, xe tăng,
điều khiển súng phòng không, tên lửa, dám
nhằm thẳng quân thù mà bắn” Dù được
trang bị khác nhau, nhưng các chiến sĩ của
các thời kỳ ấy đều cùng chung một ý
nguyện giải phóng dân tộc, cùng một niềm
tin tất thắng
Sống trong lòng cuộc chiến, ước
mơ của người lính cũng là mơ ước của mọi
người – đó là ý chí chiến thắng kẻ thù
Chưa lúc nào ca khúc lại đầy hào khí,
hoành tráng, đủ về chất và đầy về lượng
như lúc này Các ca khúc không chỉ nâng
bổng bước chân thần tốc của đoàn quân
vượt thác, băng ghềnh, đạp bằng mọi trở
ngại gian nguy, mà còn là ngọn gió mát
thổi vào tâm hồn lồng lộng, tạo nên sự hứng khởi vô song, tiếp thêm nguồn sinh lực dồi dào, tăng thêm sức mạnh mãnh liệt cho người chiến sĩ ra trận Những năm tháng oanh liệt của lịch sử được thể hiện trong ca khúc và ca khúc là nhân chứng trung tâm cho những nhân chứng oai hùng của lịch sử thời chống Mỹ Đây cũng là nét chấm phá quá rõ cho sự gắn bó hữu cơ giữa lịch sử và ca khúc Điệu nhạc dồn dập như những bước chân rạo rực, điệu nhạc thôi
thúc như thế tiến công trong Bão nổi lên
rồi (Trọng Bằng), Tiến về Sài Gòn (Lưu
Hữu Phước) đã làm thức dậy cả một giai
đoạn lịch sử “Tiếng về Sài Gòn ta quét
sạch giặc thù” để đạt mục tiêu cuối cùng là
“giải phóng thành đô” Cái riêng nằm
trong cái chung “trên đường quê nghe tiếng
mẹ ta khắc khoải mong chờ” Tiến về Sài Gòn như một người lính xung trận trong
mặt trận ca khúc được hun đúc từ ngọn lửa
và bầu nhiệt huyết kỳ lạ từ lịch sử đời thường đã truyền tải rất sâu sắc trong hàng chục triệu chiến sĩ và người dân yêu nước,
họ sẵn sàng hy sinh vì cách mạng đúng như
lời bài hát Giải phóng miền Nam (Huỳnh
Minh Siêng) thể hiện những chủ trương, quyết tâm lớn của chúng ta cũng như những tình cảm thiết tha của nhân dân trong sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước Âm nhạc của bài hát thật rộn ràng, thúc giục, sẽ còn đọng lại mãi trong mỗi con người Việt Nam
Từ những chuỗi âm thanh, sự kiện năm tháng sẽ sống động, tiếp thêm nguồn sinh lực cho hiện tại Lời ca có thể biến thành sức mạnh khi nó đã vượt qua bến bờ của lý trí, biến thành tình cảm Ca khúc đã
có sức cảm hóa, thu hút diệu kỳ và đã làm được công việc phi thường ấy Nhạc điệu
và lời ca về đề tài chiến tranh chống Mỹ cứu nước sẽ nâng cánh cho các sự kiện lịch
sử oai hùng của dân tộc Những giai điệu
Trang 6của nhịp hành khúc là những giai điệu nhịp
nhàng xuyên suốt chiều dài đất nước
Người chiến sĩ cầm súng chiến đấu, ngoài
việc nhận lấy những gian khổ, hy sinh, đau
thương của chiến tranh, họ còn nhận được
những tình cảm yêu thương tràn đầy của
những người mẹ, người chị, người em ở
hậu phương Họ lo cho người chiến sĩ từ
miếng cơm ăn đến chiếc áo mặc Họ động
viên nhau làm hết sức mình để phục vụ tiền
tuyến Giai điệu vui tươi, tiết tấu nhanh,
gấp gáp trong Bài ca may áo (Xuân Hồng)
đã thể hiện không khí khẩn trương của công
việc hậu phương Họ cùng nhau may nhanh
những tấm áo để người lính được ấm lòng
nơi tiền tuyến Tấm lòng của những người
me, người chị, người em nơi quê nhà biểu
hiện qua những tấm áo không chỉ mang
tình cảm hậu phương mà còn tiếp thêm sức
mạnh cho người chiến sĩ những khi mỏi
mệt trên đường chiến đấu gian nan, là chỗ
dựa tinh thần cho người chiến sĩ thể hiện
trong bài Tấm áo mẹ vá năm xưa (Nguyễn
Văn Tý) Ca khúc cứ thế mà trào dâng,
cuồn cuộn như dòng suối chảy ào ạt Anh
vẫn hành quân (Huy Du phổ thơ Trần Hữu
Thung), Tiếng đàn Talư (Huy Thục),
Chiếc gậy Trường Sơn (Phạm Tuyên) viết
về phong trào “Ba sẵn sàng” của thanh niên
miền Bắc trong những năm tiến hành chiến
tranh chống Mỹ cứu nước Bác vẫn cùng
chúng cháu hành quân (Huy Thục), Sài
Gòn quật khởi (Hồ Bắc), Hành quân đêm
(Xuân Hồng), Trên đỉnh Trường Sơn ta
hát (Huy Du) đó là hình ảnh về những
người chiến sĩ giải phóng từ đời thường của
lịch sử đã đi vào ca khúc
Dù là sáng tác trong hoàn cảnh nào,
dù là viết về đề tài tình yêu, mảng ca khúc
trong thời kì chống Mỹ vẫn toát lên một nét
đẹp của chân – thiện – mỹ Cái nhìn lạc
quan trong đạn bom, khói lửa như Bài ca
người nữ tự vệ Sài Gòn (Phạm Minh Tuấn,
lời Lê Anh Xuân) hay Hành khúc ngày và
đêm (Phan Huỳnh Điểu, phổ thơ Bùi Công
Minh) đều mang một nét gì trầm trầm, oai nghiêm, bi tráng mà hào hùng rất phù hợp với tính cách dân tộc Dù là hành khúc mà vẫn đậm đà, sâu lắng của một ca khúc viết
về tình yêu “Cái chết cúi gục đầu” trước
tình yêu khi trên đồi cao pháo anh đang
“nã vào đầu giặc Mỹ” và trên bục giảng
dưới hầm trú ẩn “em cũng là chiến sĩ” Họ
vẫn sát cánh bên nhau trong chiến đấu dù
thời gian ngăn trở còn “rất dài và rất xa” hay không gian chia cách họ “hai đứa ở hai
đầu xa thẳm” của rừng già Trường Sơn
Yêu nhau tha thiết nhưng họ đã lấy công
việc để “gạt nỗi riêng tư” và “xua đi nỗi
nhớ”, nhưng mãi mãi trong họ Đông
Trường Sơn vẫn nối Tây Trường Sơn như
trong bài Trường Sơn đông – Trường Sơn
tây (Hoàng Hiệp, phổ thơ Pham Tiến Duật)
Những ca khúc ở thời kì kháng chiến chống Mỹ cứu nước, dù viết ở đề tài nào cũng rực lửa cách mạng, mãi trường tồn cùng đất nước Các ca khúc ở thời kì này thể hiện bản chất tuyệt vời của con người Việt Nam: kiên cường, sắt đá trước
kẻ thù; yêu thương, nhân hậu với đồng bào, đồng chí; cứng rắn như sắt thép mà cũng mềm mại như tơ lụa
Bên cạnh các bài hát có tiết tấu mạnh mẽ, hùng tráng như thúc giục là những âm thanh hiền hòa như thể hiện tình yêu thương, giàu lòng nhân ái của người
Việt Nam Khi Hoàng Hiệp viết Câu hò
bên bờ Hiền Lương (1956) là lúc ông đã
đồng cảm tận cùng với tâm trạng của người dân cách nhau ở hai đầu cầu giới tuyến Sự trông ngóng giữa bờ Bắc và bờ Nam trong đời thực đã được đưa vào ca khúc Bằng giai điệu của âm thanh, sự khắc khoải trông đợi, yêu thương đã được nêu bật Cả phần
Trang 7âm nhạc và ca từ trong Câu hò bên bờ
Hiền Lương mang đậm chất liệu âm nhạc
dân ca của cả miền Nam lẫn miền Bắc, phải
chăng sự thống nhất trong âm nhạc này
cũng là niềm mơ ước cho sự thống nhất
Bắc Nam trong từng con người Việt Nam?
Lời ca da diết, dạt dào cảm xúc trong bài
Tình ca của Hoàng Việt cũng là cảnh thật ở
đời thường Cảnh vợ Nam chồng Bắc – sự
thật của đời sống lúc ấy đã được ca khúc cụ
thể hóa bằng chất liệu âm thanh Ca khúc
và lịch sử lại đan xen, hòa nhập vào nhau
một cách trọn vẹn Dường như bản Tình ca
là một ca khúc hoàn chỉnh nhất của giai
đoạn âm nhạc cách mạng thời kỳ 1957 khi
đất nước còn bị chia cắt Đó là sự hòa tan
hai tâm hồn lớn trong sự nghiệp cách mạng
cao cả Vẻ đẹp của lời ca và giai điệu gây
xúc động mãnh liệt cho người nghe Tính
hùng ca trữ tình của bài hát đã lấn át những
nỗi buồn chia ly đau khổ, đem lại niềm yêu
thuơng cuộc sống vô bờ bến trong mỗi con
người Tình ca đã xuất hiện và có sức sống
bền vững suốt nửa thế kỷ qua
Ca khúc trong thời kỳ này đã gắn liền với lịch sử Những ca khúc cách mạng
đã giúp bao thế hệ giữ gìn truyền thống của
cha ông và tự hoàn thiện nhân cách, với
mỗi sự kiện lịch sử, gợi lên một nhân cách
chân thực, mỗi một giai đoạn quá khứ
Chúng ta có thể không nhớ hết nổi những
số liệu về năm tháng, không nhớ hết nổi
những sự kiện đã diễn biến trong lịch sử
nhưng khó có thể nào quên những ca khúc
đã từng gắn liền với những trang sử chói
lọi, hào hùng của quá khứ, những âm thanh,
giai điệu đã từng làm rung động từng mạch
máu, mỗi con tim của biết bao con người
Chính những ca khúc này đã làm tái hiện
lịch sử, đã giúp cho lịch sử trở về từ quá
khứ một cách sống động nhất Các ca khúc
có thể được xem như là một loại biên niên
sử bằng âm thanh Bởi vậy, ca khúc đã
được mọi người đón nhận một cách nồng nhiệt Vào cái ngày 30.4.1975 lịch sử ấy, ca khúc đã như tiếng kèn chiến thắng vang lên theo từng bước chân thần tốc của đoàn
quân Tiến về Sài Gòn (Lưu Hữu Phước),
đã như tiếng reo hòa chung của cả dân tộc
trong niềm vui toàn thắng Như có Bác Hồ
trong ngày vui đại thắng (Phạm Tuyên)
Mọi người đã cùng sát cánh bên nhau hướng về ngày mai trong mùa xuân mới, mùa xuân chiến thắng, mùa xuân thống nhất, ta như nghe thấy tiếng cười hồ hởi tưng bừng, như nhìn thấy những ánh mắt lấp lánh ngời ngời tươi vui trong ca khúc
Mùa xuân trên thành phố Hồ Chí Minh
(Xuân Hồng, 1975) Và Đất nước trọn
niềm vui được coi là một sự kiện âm nhạc
chính trị xã hội lớn Bài hát được sáng tác vào thời điểm miền Nam và Sài Gòn giải phóng Đây là một trong những hành khúc nổi tiếng và có giá trị lịch sử trong thời điểm quan trọng nhất của đất nước ta Ca khúc này đã mang trong mình cái trường tồn, cái bản chất của lịch sử Một lần nữa nét điển hình của ca khúc Việt Nam ở thế
kỷ XX, tính sử ca – lại được thể hiện một cách rõ rệt và sâu đậm nhất
3 Kết luận
Ca khúc ở thời kỳ này lời ca hòa vào giai điệu thể hiện đậm nét bản sắc dân tộc của quá trình lịch sử, gợi lên ý thức theo năm tháng lịch sử là minh chứng cho tinh thần yêu nước, yêu hòa bình, yêu cuộc sống, yêu cái đẹp của dân tộc Việt Nam trong thời kỳ này Ca khúc ở giai đoạn này
đã thể hiện được lịch sử đấu tranh hào hùng
và vẻ vang của một dân tộc kiêu hùng chưa
hề biết khuất phục trước kẻ thù Do song hành cùng với lịch sử nên hòa cùng nhịp bước rầm rập của cả nước trong cuộc chiến,
vì vậy mà phần lớn chất liệu chính trong ca khúc ở thời kỳ này là nhịp hành khúc Các
ca khúc lúc này mang tiết tấu rộn ràng, dồn