Tr n cơ sở nghi n cứu quan điểm của chủ nghĩa Mác – L nin, nghi n cứu quan điểm của các nhà khoa học luật và quy định của BLTTHS Việt Nam về chứng cứ, tác giả đã đƣa ra khái niệm: “Chứ[r]
Trang 10
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
Trần Văn Tuân
ĐÁNH GIÁ CHỨNG CỨ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC
HÀ NỘI – năm 2021
Trang 21
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
Trần Văn Tuân
ĐÁNH GIÁ CHỨNG CỨ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
VIỆT NAM
Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự
Mã số:09.38.01.04
LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1 TS Đinh Xuân Nam
2 TS Võ Thị Kim Oanh
HÀ NỘI – năm 2021
Trang 30
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 2
1 Tính cấp thiết của đề tài 2
2 Mục đ ch và nhiệm vụ nghi n cứu 4
3 Đối tư ng và ph m vi nghi n cứu 5
4 Phương pháp luận và phương pháp nghi n cứu 6
5 Những đóng góp mới của luận án 7
6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Luận án 7
7 Kết cấu của Luận án 8
Chương 1 T NG QUAN T NH H NH NGHI N CỨU 9
1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới 9
1.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước 15
1.3 Đánh giá tình hình nghi n cứu li n quan đến Luận án 33
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 38
Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐÁNH GIÁ CHỨNG CỨ TRONG TỐ TỤNG H NH SỰ 39
2.1 Khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự 39 2.2 Ti u ch đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự 60
2.3 Nội dung, phương pháp đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự 63
KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 89
Chương 3 PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN ĐÁNH GIÁ CHỨNG CỨ TRONG TỐ TỤNG H NH SỰ Ở VIỆT NAM 90
3.1 Quy định của pháp luật Việt Nam về đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự 90
3.2 Thực tiễn đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự Việt Nam 102
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 130
Chương 4 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐÁNH GIÁ CHỨNG CỨ TRONG TỐ TỤNG H NH SỰ VIỆT NAM 131
4.1 Phương hướng nâng cao hiệu quả ho t động đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự 131
4.2 Giải pháp nâng cao hiệu quả đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự Việt Nam 136
KẾT LUẬN CHƯƠNG 4 160
KẾT LUẬN 161
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 163
Tài liệu tiếng Việt 163
Tài liệu tiếng nước ngoài 173
Website tiếng Việt 174
PHỤ LỤC 175
Trang 41
DANH MỤC CÁC BẢNG SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN
Bảng số 1: Số vụ án và số bị can đƣợc khởi tố mới theo từng năm Bảng số 2: Tổng số vụ án và bị can bị đình chỉ điều tra theo từng năm Bảng số 3: Số vụ án do Viện kiểm sát nhân dân trả hồ sơ điều tra bổ sung Bảng số 4: Số liệu Tòa án trả hồ sơ điều tra bổ sung
Bảng số 5: Tổng số vụ án và số bị cáo bị hủy án để điều tra lại, xét xử lại hoặc đình chỉ vụ án
Bảng số 6: Tình hình giải quyết các vụ án của Tòa án qua các năm
Trang 52
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Chứng cứ là phương tiện của việc chứng minh và là phương tiện để xác định các sự kiện có ý nghĩa với việc giải quyết vụ án hình sự Để đảm bảo tính hiệu quả của quá trình giải quyết vụ án, đồng thời xác định sự thật khách quan, xem xét vụ án một cách toàn diện, có cơ sở để kết luận đúng về hành vi ph m tội
đã xảy ra thì cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng phải có tài liệu, chứng cứ để chứng minh một cách khách quan và thuyết phục Toàn bộ quá trình giải quyết vụ án hình sự là quá trình thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ, mặc dù cách thức tiến hành ở mỗi giai đo n có khác nhau Việc nghiên cứu chứng cứ, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong vụ án hình sự có một ý nghĩa to lớn không chỉ về mặt pháp lý, mà còn có ý nghĩa lý luận và thực tiễn
Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, để ra đư c các quyết định tố tụng ch nh xác, đúng đắn, khách quan phù h p với quy định của pháp luật thì về nguyên tắc, đòi hỏi các chủ thể có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải làm sáng tỏ bản chất của vụ án và những vấn đề có li n quan đến vụ án Để làm đư c điều
đó, các cơ quan tiến hành tố tụng phải thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ để chứng minh mhững vấn đề phải chứng minh trong vụ án hình sự gồm: Có hành
vi ph m tội xảy ra hay không, thời gian, địa điểm và những tình tiết khác của hành vi ph m tội; Ai là người thực hiện hành vi ph m tội; có lỗi hay không có lỗi, do cố ý hay vô ý; có năng lực trách nhiệm hình sự hay không; mục đ ch, động cơ ph m tội; Những tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự của
bị can, bị cáo và đặc điểm về nhân thân của bị can, bị cáo; Tính chất và mức độ thiệt h i do hành vi ph m tội gây ra; Nguy n nhân và điều kiện ph m tội; Những tình tiết khác li n quan đến việc lo i trừ trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình ph t [46, Điều 85]
Để chứng minh một vụ án hình sự, các cơ quan tiến hành tố tụng tiến hành các ho t động thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ Trong đó, đánh giá
Trang 63
chứng cứ là ho t động phức t p, đư c tiến hành li n tục, xuy n xuốt trong quá trình chứng minh Đánh giá chứng cứ nhằm xác định giá trị sử dụng của chứng
cứ thông qua tính h p pháp, tính khách quan, tính liên quan của chứng cứ trong
vụ án Từ đó mới có thể khẳng định đư c rằng có hành vi ph m tội đã xảy ra hay không, ai là người thực hiện tội ph m, tính chất mức độ của tội ph m và các vấn đề khác có liên quan; từ đó, cơ quan tiến hành tố tụng có thể nghiên cứu đầy
đủ và toàn diện các tình tiết của vụ án, xác định sự phù h p của chúng với hiện thực từ đó tìm ra chân lý khách quan
Quá trình nghiên cứu cho thấy ho t động đánh giá chứng cứ trong giải quyết các vụ án hình sự đã đ t đư c những kết quả nhất định Sau hơn 10 năm triển khai thực hiện các Nghị quyết của Bộ Ch nh trị như Nghị quyết 08/2002/NQ-TW [16]; Nghị quyết 49/NQ-TW của Bộ Ch nh trị ngày 2/6/2005
về chiến lư c cải cách tư pháp đến năm 2020 [17]; Nghị quyết 48/2005/NQ-TW [18]; áp dụng quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2003 [91], 2015 vào thực tế
ho t động giải quyết các vụ án hình sự của các cơ quan tiến hành tố tụng đã đ t
đư c những kết quả quan trọng [94, 93, 68] Hàng năm CQĐT, VKS, Tòa án các cấp đã thụ lý giải quyết một số lư ng lớn các vụ án hình sự, tình tr ng oan sai,
bỏ lọt tội ngày càng đư c h n chế ĐTV, KSV, Thẩm phán các cấp đã t ch cực, chủ động trong việc trực tiếp thụ lý, nghi n cứu hồ sơ, giải quyết nhanh chóng, đúng pháp luật đối với các vụ án đư c phân công
Tuy nhiên, trên thực tế vẫn còn có những h n chế, bất cập như về mặt lý luận, vẫn chưa xây dựng đư c một hệ thống lý luận về đánh giá chứng cứ, chưa
có những chỉ dẫn, quy trình cụ thể về đánh giá chứng cứ; về mặt thực tiễn, ho t động thu thập chứng cứ từ khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm tử thi, hỏi cung bị can đôi khi còn h n chế từ đó dẫn đến trường h p đánh giá chứng cứ chưa đư c đầy đủ, toàn diện, chưa xem xét đầy đủ các thuộc t nh của chứng cứ, nhận định chưa ch nh xác về t nh chất của vụ án B n c nh đó, còn có một số trường h p chưa đánh giá đã đưa chứng cứ vào sử dụng hoặc sử dụng chứng cứ không đầy đủ trong quá trình đưa ra các quyết định tố tụng… Tất cả những tồn
Trang 74
t i, h n chế đó đã ảnh hưởng không nhỏ đến chất lư ng giải quyết các vụ án hình sự, gây ảnh hưởng đến uy t n đối với nhân dân, ảnh hưởng đến quyền và l i ích h p pháp của những những người tham gia tố tụng Vì vậy, cần phải tiếp tục nghiên cứu về mặt lý luận và thực tiễn ho t động đánh giá chứng cứ trong các
vụ án hình sự nhằm nâng cao chất lư ng, hiệu quả giải quyết các vụ án hình sự ở Việt Nam
Từ những lý do tr n, việc nghi n cứu đề tài "Đánh giá chứng cứ trong tố
tụng hình sự Việt Nam" mang t nh cấp thiết, không những về lý luận, mà còn là
đòi hỏi thực tiễn hiện nay
2 Mục đ ch và nhiệm vụ nghi n cứu
Mục ch nghi n cứu
Đề tài nghi n cứu một cách có hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn
về đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện nay để từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự Việt Nam
Nhiệm vụ nghi n cứu
Với mục đ ch nghi n cứu tr n đề tài có các nhiệm vụ nghi n cứu sau: Luận án nghi n cứu tổng h p một số công trình đã công bố về vấn đề đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở các nước c ng như ở Việt Nam từ trước tới nay Thông qua đó, luận án đánh giá những kết quả đ t đư c và những vấn đề chưa đề cập đến của các công trình này để từ đó đưa ra vấn đề cần tiếp tục nghi n cứu và những câu hỏi c ng như phương pháp nghi n cứu của luận án
Luận án nghi n cứu những vấn đề lý luận về đánh giá chứng cứ như: khái niệm, đặc điểm, nguy n tắc đánh giá chứng cứ, ti u ch đánh giá chứng cứ, phân
t ch nội dung, phương pháp đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự
Trang 85
Luận án nghi n cứu quy định của Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành về đánh giá chứng cứ; nghi n cứu, phân t ch thực tr ng đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam trong giai đo n 10 năm từ 2010 – 2019 và 06 tháng đầu năm 2020 Từ đó đánh giá những h n chế, bất cập của ho t động đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự và tìm ra nguy n nhân
Luận án đưa ra các phương hướng và giải pháp nâng cao chất lư ng đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam trong thời gian tới
3 Đối tượng và phạm vi nghi n cứu
Đối t ng nghi n cứu
Tr n cơ sở mục đ ch, nhiệm vụ nghi n cứu n u tr n, đối tư ng nghi n cứu của luận án là những vấn đề sau:
- Nghi n cứu tổng quan các công trình khoa học có li n quan đến đề tài
- Nghi n cứu lý luận về đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự
- Nghi n cứu các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự về đánh giá chứng cứ
- Nghi n cứu về thực tiễn đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam trong giai đo n hiện nay
h m vi nghi n cứu
- Ph m vi nghi n cứu về nội dung: Nghi n cứu ho t động đánh giá chứng
cứ trong giai đo n điều tra, truy tố, xét xử của cơ quan tiến hành tố tụng
- Ph m vi nghi n cứu về không gian: Đề tài nghi n cứu ho t động đánh giá chứng cứ của các cơ quan tiến hành tố tụng tr n ph m vi cả nước
- Ph m vi về thời gian: Đề tài đư c nghi n cứu trong ph m vi 10 năm từ
2010 đến năm 2019 và 6 tháng đầu năm 2020
Trang 96
4 Phương pháp luận và phương pháp nghi n cứu
Luận án đư c nghi n cứu tr n cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, c ng như quan điểm của chủ nghĩa Mác – L nin, tư tưởng Hồ Ch Minh về nhà nước và pháp luật, về mô hình tố tụng, về tổ chức và quyền lực của bộ máy nhà nước trong đó bao gồm các cơ quan tiến hành tố tụng
Tr n cơ sở phương pháp luận tr n đề tài luận án sử dụng tổng h p các phương pháp nghi n cứu sau: phân t ch, tổng h p, so sánh, đánh giá, nghi n cứu bản án và thống k số liệu…
Xuất phát từ cơ sở phương pháp luận khoa học tr n, đề tài sử dụng những phương pháp nghi n cứu cụ thể trong từng chương như sau:
Chương 1 sử dụng các phương pháp nghi n cứu lịch sử, so sánh, phân
t ch, tổng h p để nghi n cứu tổng thể về tình hình nghi n cứu đề tài Tr n cơ sở
đó rút ra đư c đối tư ng, ph m vi và những vấn đề cần tiếp tục nghi n cứu trong luận án
Chương 2 đề cập đến một số vấn đề cơ bản về lý luận đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự tác giả sử dụng các phương pháp phân t ch, tổng h p, so sánh, bình luận, đối chiếu để từ đó rút ra đư c các kết luận nghi n cứu
Chương 3 phân t ch, đánh giá thực tr ng đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam trong 10 năm qua đồng thời chỉ ra những h n chế, tồn t i và nguy n nhân của những h n chế, tồn t i tác giả sử dụng các phương pháp nghi n cứu về tổng h p, thống k , khái quát, đặc biệt nghi n cứu vụ việc cụ thể để từ đó rút ra đư c những kết luận nghi n cứu
Chương 4 tập trung đưa ra các phương hướng và giải pháp nâng cao chất
lư ng đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự Việt Nam hiện nay, tác giả chủ
Trang 107
yếu sử dụng các phương pháp nghi n cứu về phân t ch, trình bày, diễn giải, đề xuất, để đưa ra các giải pháp cụ thể
5 Những đóng góp mới của luận án
Đây là công trình nghi n cứu có hệ thống và tương đối đầy đủ, toàn diện
về đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện nay
- Luận án đã có những nghi n cứu về các công trình khoa học đã công bố
li n quan đến đề tài
- Đây là công trình nghi n cứu ở cấp độ luận án tiến sĩ luật học đi sâu về vấn đề đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự; góp phần bổ sung cơ sở lý luận,
cơ sở khoa học về đánh giá chứng cứ
- Luận án nghi n cứu, phân t ch tình hình thực tế đánh giá chứng cứ trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự từ giai đo n khởi tố đến điều tra, truy tố, xét xử để rút ra một số những h n chế, bất cập và nguy n nhân làm ảnh hưởng đến chất lư ng đánh giá chứng cứ
- Luận án đưa ra kiến nghị sửa đổi một số quy định nhằm hoàn thiện hơn pháp luật tố tụng hình sự về đánh giá chứng cứ
- Luận án c ng đề xuất đư c các giải pháp nhằm nâng cao chất lư ng ho t động đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự ở Việt Nam của các cơ quan tiến hành tố tụng trong giai đo n hiện nay
6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Luận án
Đề tài đã nghi n cứu một cách cơ bản một số vấn đề lý luận về đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự, đồng thời nghi n cứu những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự của các chủ thể trực tiếp đánh giá chứng cứ, từ đó đưa ra những kiến giải khoa học về việc tổ chức thực hiện và bổ sung, ban hành mới các văn bản pháp luật, xây dựng cơ chế đảm
Trang 118
bảo sự thuận l i cho các chủ thể trực tiếp thực hiện đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự nhằm nâng cao hiệu quả ho t động này trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự, góp phần hoàn thiện hơn nữa chất lư ng đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự đáp ứng y u cầu cải cách tư pháp Đồng thời luận án s là nguồn t i liệu tham khảo cho việc nghi n cứu và giảng d y t i các cơ sở đào t o luật và đào t o các chức danh pháp lý c ng như sử dụng cho các cán bộ làm thực tiễn t i các cơ quan tiến hành tố tụng ở địa phương
7 Kết cấu của Luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, các bảng số liệu, phụ lục luận án đư c kết cấu thành 04 chương
Chương 1 Tổng quan tình hình nghi n cứu Chương 2 Những vấn đề lý luận về đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự Chương 3 Pháp luật và thực tiễn đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự
ở Việt Nam
Chương 4 Phương hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả đánh giá chứng
cứ trong tố tụng hình sự Việt Nam
Trang 129
Chương 1 T NG QUAN TÌNH HÌNH NGHI N CỨU
1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới
Cho đến nay, có nhiều công trình nghi n cứu li n quan đến đề tài Trong
ph m vi đề tài luận án, xin đư c trình bày dưới đây một số lý thuyết c ng như những công trình khoa học của các nhà nghi n cứu nước ngoài có li n quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến đề tài như sau:
- Cuốn Criminal evidence and procedure: The Essential Framework, NXB Blackstone Press (t m dịch: Chứng cứ hình sự và tố tụng hình sự: khuôn khổ cần thiết) [123] Cuốn sách nói về những thủ tục cần thiết để giải quyết các vụ
án, trong đó chú trọng vào việc sử dụng các bằng chứng, chứng cứ sao cho đúng với thủ tục tố tụng Bất cứ ai tham gia tố tụng t i phi n tòa hình sự cần phải nắm
đư c các quy định của tố tụng và nắm bắt đư c giá trị của các bằng chứng đưa
ra trước toà Cuốn sách này cung cấp các kỹ năng, sự hiểu biết khi vận dụng các quyền và khả năng tiếp cận thông tin, sử dụng bằng chứng bảo vệ quan điểm của mình một cách thống nhất Cuốn sách đư c chia thành hai phần: Phần A nói về chứng cứ hình sự, còn phần B bao gồm các thủ tục trong vụ án hình sự Cuốn sách cung cấp cách thức tiếp cận các quy định của pháp luật một cách cơ bản nhất, cùng với một bài bình luận ngắn gọn với các quy định về thủ tục và chứng
cứ của Tư pháp hình sự
- Tác phẩm Lý luận về chứng cứ tư pháp trong pháp luật Xô Viết, NXB văn phẩm pháp luật quốc gia, của tác giả A.I Vusinxki năm 1950, do Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) dịch năm 1967 [109] Cuốn sách này gồm Lời nói đầu và 4 Chương Tác giả cho rằng chứng cứ tố tụng là những sự kiện thông thường, là những hiện tư ng như thế xuất hiện trong đời sống xã hội của con người, trong những hành vi, những xử sự của con người khi giao tiếp với xã hội Chỉ cần chúng đư c đưa vào ph m vi của trình tự tố tụng, trở thành biện pháp để xác định những tình tiết mà cơ quan tiến hành tố tụng quan tâm, thì chúng đư c