Cái gọi là Lưới CERn “vượt xa hơn nhiều sự liên lạc đơn giản giữa các máy tính,” như cơ quan đó nói, “và cuối cùng nhắm tới việc biến mạng máy tính toàn cầu thành một tài nguyên tính [r]
Trang 1phẦN II
Sống trong Đám Mây
Chúng ta tạo hình các công cụ
và sau đó các công cụ tạo hình lại chúng ta.
— John M Culin
Trang 3ChƯƠNG 6
Máy tính toàn cầu
nẾu Bạn hAy LAng ThAng Lui TỚi PhỐ hAighT ở San Francisco trong mùa hè Tình yêu vào năm 1967, thì rất có thể bạn đã gặp nhà thơ “nổi loạn” Richard Brautigan đang đọc một bài thơ mê ly ca ngợi tương lai được tin học hóa Bài thơ 25 dòng, có lẽ lấy cảm hứng từ khoảng thời gian ngắn Brautigan sống tại học viện Công nghệ California vào đầu năm đó, mô tả một “đồng cỏ điều khiển học” nơi con người và máy tính
sẽ “sống cùng nhau trong sự hòa hợp tương hỗ / hòa hợp lập trình.” Bài thơ kết bằng một tầm nhìn về một “hệ sinh thái điều khiển học” trọn vẹn:
nơi chúng ta không còn phải lao động
và được về lại với thiên nhiên
còn tất cả sẽ được lo toan
bởi những chiếc máy đáng yêu duyên dáng.
Cùng năm đó, một nhóm các nhà toán học và tin học kết hợp cùng ARPA, Cơ quan Dự án nghiên cứu Cao cấp của Bộ Quốc phòng hoa Kỳ,
đã gặp gỡ tại Đại học michigan để bắt đầu bàn thảo về một mạng liên lạc
dữ liệu, như một báo cáo của cơ quan này viết nôm na, “sẽ được sử dụng
Trang 4để trao đổi các thông báo giữa các cặp máy tính bất kỳ.” Đề án nhằm tạo điều kiện cho các nhà nghiên cứu hàn lâm, quân sự, và công nghiệp sử dụng hiệu quả hơn các máy tính xử lý dữ liệu hiện vừa ít vừa đắt tiền
Đề án cần có hai đột phá: xây dựng “một ‘mạng con’ của các mạch điện thoại và các trạm chuyển có độ tin cậy, đặc tính trễ, dung tích, và giá thành đạt yêu cầu sao cho có thể khiến việc chia sẻ dùng chung các máy tính trên mạng trở nên thuận lợi,” và thiết kế “các giao thức và quy trình bên trong các hệ điều hành của từng máy tính kết nối, nhằm cho phép chúng sử dụng mạng con mới này để chia sẻ các tài nguyên.” Cuộc họp
ở michigan đã đặt nền tảng cho Arpanet, mạng máy tính do chính phủ
hỗ trợ mà sau này được phát triển mở rộng thành internet hiện đại, và cuối cùng thành mạng điện-toán-tiện-ích Cái “hệ sinh thái điều khiển học” nhân ái của Brautigan như vậy đã biến thành một tác phẩm của chính hệ thống quân sự - công nghiệp là kết quả từ sự trừng phạt của phong trào phản văn hóa
nhưng sự mỉa mai này chưa bao giờ làm giảm nhiệt tình của những người kế tục Brautigan – những kẻ mơ mộng công-nghệ-không-tưởng
đã định hình quan niệm chung về các hệ thống máy tính từ cuối những năm 1960 tới nay Khi các máy tính được kết nối thành một hệ thống đơn nhất, nhiều nhà văn và nhà tư tưởng đã đón nhận quan điểm rằng một thế giới hoàn thiện hơn đã đang hình thành Bằng việc liên kết các máy tính, họ thấy bạn có thể liên kết con người, tạo ra các cộng đồng điện tử không ràng buộc bởi các giới hạn xã hội và chính trị đang tồn tại một thiên đường công nghệ đã vẫy gọi như Fred Turner mô tả trong cuốn
sách của ông From Counterculture to Cyberculture (Từ văn hóa Phản
kháng tới văn hóa Điều khiển học), những người mơ mộng tham lam nhất, như Brautigan, muốn gắn kết với phong trào văn hóa phản kháng
Trang 5của những năm 1960 hay phong trào new Age (một phong trào xã hội
và tâm linh tìm đến “sự thật phổ dụng” và hướng tới tiềm năng tối đa của cá nhân con người - nD) kế tiếp của những năm 1970 họ nhìn thấy
ở “hiện thực ảo” của các máy tính kết nối mạng một sự sắp đặt cho tính siêu việt xã hội và cá nhân Đó là một thế giới tinh khiết, nơi họ có thể xây cất một nền văn hóa cộng đồng hài hòa và đạt được sự hiểu biết cao hơn mà họ đã tìm kiếm
Stewart Brand, biên tập viên sáng lập của “kinh thánh” hippi The
Whole Earth Catalog (mục lục toàn Thế giới), tỏ ra là người chủ đạo
cho chủ nghĩa tân công-nghệ-không-tưởng trong một bài viết cho tạp
chí Rolling Stone năm 1972 ông mô tả một nhóm hacker đã phá vỡ sứ
mệnh quân sự của Arpanet ra sao bằng cách dùng mạng để trao đổi các chuyện cười và chơi game Spacewar “Dù sẵn sàng hay chưa, máy tính vẫn đang đến với con người,” Brand tuyên bố, gọi đó là “tin vui, có thể là vui nhất sau khi phê.” Bài viết là lời tiên tri xuất sắc, bởi Brand đã thấy trước chuyển đổi đang tới của máy tính để thành các thiết bị liên lạc cá nhân (và kể cả sự phát triển của kinh doanh âm nhạc trực tuyến) Trong cách nhìn của ông, con người sẽ sử dụng máy tính để thoát khỏi sự kiểm soát của các “nhà lập kế hoạch” xã hội, và trở thành những kẻ “ăn bám máy tính” được giải phóng khỏi các luật lệ và thủ tục “Khi mọi người
ai cũng có máy tính,” ông viết, chúng ta sẽ trở thành “những cá nhân và những người hợp tác có nhiều quyền lực hơn.”
hai thập kỷ trôi nhanh, đến năm 1990 một lập trình viên trẻ tuổi tên Tim Berners-Lee, làm việc tại CERn, một phòng thí nghiệm vật lý lớn của châu Âu nằm giữa biên giới Thụy Sĩ và Pháp, viết một phần mềm
để đưa internet tới cho mọi người Anh có ý tưởng về một “mạng tri thức” vĩ đại, vô hạn – một mạng Toàn Cầu (World Wide Web) – “mang
Trang 6các hoạt động của xã hội đến gần hơn với các hoạt động của tinh thần chúng ta.” Khi ý nghĩa phát minh của Berners-Lee bắt đầu được hiểu thì
sự hùng biện không tưởng xung quanh “hệ sinh thái điều khiển học” lại
có giọng điệu phấn khích hơn, lặp lại những phỏng đoán thái quá nghe được từ những ngày đầu thời điện khí hóa Trong một bản tóm tắt của
tiểu luận mang tên Cyberspace: First Steps (Không gian điều khiển học:
những bước đi đầu tiên), giáo sư michael Benedikt của Đại học Texas viết về hình ảnh tưởng tượng của “Thành phố Thiên đường” xuất hiện
từ mạng máy tính nó “mở ra một không gian cho sự phục hồi chung và cho hòa bình,” tác giả nicole Stenger viết “Tất cả chúng ta sẽ trở thành những thiên thần, và bất diệt!” nhà thơ trữ tình John Perry Barlow tuyên
bố mạng là “sự kiện công nghệ mang tính chuyển đổi lớn nhất kể từ khi tìm ra lửa.” nó là “ngôi nhà mới của Tinh thần.”
nhưng World Wide Web cuối cùng đã trở thành thứ rất khác cái mà Berners-Lee dự kiến và những người khác ao ước Bằng việc tạo nên một môi trường phổ dụng, ta có thể không chỉ hiện văn bản mà còn hiện hình ảnh và xử lý các giao dịch, Web đã biến internet từ một phòng họp trí thức thành một tổ chức thương mại Trong một thời gian ngắn sau khi Berners-Lee công bố phát minh của mình, Web hầu như không có một hoạt động thương mại nào cả Đến cuối năm 1993, chưa đến 5 phần trăm các trang Web có tên miền dạng “.com” nhưng khi tiềm năng kiếm lợi của môi trường mới đã rõ ràng, các doanh nghiệp vội vã thâm nhập và các trang thương mại đã nhanh chóng trở thành áp đảo trên mạng Tới cuối năm 1995, một nửa các trang Web mang địa chỉ com, và đến giữa năm 1996 các trang thương mại chiếm gần 70 phần trăm trên tổng thể Ba thập niên sau mùa hè Tình yêu, các bạn trẻ lại tụ tập đến San Francisco, nhưng họ không đến để nghe những vần thơ miễn phí hay để tung axit
Trang 7họ đến để kiếm những món lãi béo bở Web hóa ra lại trở thành ngôi nhà mới của Kinh doanh nhiều hơn là ngôi nhà mới của Tinh thần internet luôn là một cỗ máy với nhiều mâu thuẫn, cả ở cách nó làm việc và cả ở cách nó được sử dụng và nhìn nhận nó là một công cụ của
sự kiểm soát quan liêu và của sự giải phóng cá nhân, một lộ trình của các lý tưởng cộng đồng và của các lợi nhuận doanh nghiệp những áp lực này cũng như những áp lực công nghệ, kinh tế, và xã hội khác thậm chí lại nổi cộm hơn khi mạng trở thành một lưới điện toán toàn cầu và được sử dụng như một sự nhân bội công nghệ phổ dụng giải pháp cho các áp lực, dù tốt hay xấu, sẽ xác định các hệ quả của mạng trong những năm và những thập kỷ tới
những hệ quả này là chủ đề cho phần còn lại của cuốn sách Chắc sẽ không thể vẽ lên trước được những khuynh hướng và diễn biến của tương lai tin học hóa của chúng ta, nhưng quá khứ và hiện tại sẽ cho ta những đầu mối quan trọng Điện toán tiện ích là một lực lượng mới và đột phá, nhưng nó chưa có tiền lệ ngay cả trước khi chế tạo chiếc máy tính điện tử đầu tiên, các máy xử lý dữ liệu đã làm giảm giá thành của tính toán toán học, lưu trữ thông tin và truyền thông Bằng cách giảm tiếp các chi phí này – tới mức 0, trong nhiều trường hợp – việc cung cấp dịch vụ điện toán như một tiện ích sẽ khuếch đại các phúc lợi, và làm tăng các áp lực, những thứ đã luôn đi liền với tự động hóa xử lý thông tin nếu tiện ích điện hoàn tất những gì động cơ hơi nước đã bắt đầu, thì tiện ích điện toán hoàn tất những gì máy lập bảng bìa-đục-lỗ của herman hollerith đã bắt đầu Cho đến giờ, cuốn sách này đã tập trung vào bên “cung” của điện toán – về việc đưa công nghệ thông tin đến với con người và các công ty
sử dụng chúng Bây giờ, trọng tâm sẽ chuyển tới bên “cầu” – tới chính những người sử dụng, và việc ứng xử của họ thay đổi ra sao khi thích
Trang 8nghi với các dịch vụ cung cấp qua lưới điện toán và khi len lỏi qua những biến động kinh tế, chính trị và xã hội phát sinh Tuy nhiên, để có thể hiểu được những hệ quả đối với người dùng, trước tiên chúng ta cần hiểu điện toán khác điện như thế nào, bởi những khác biệt giữa hai công nghệ này cũng biểu lộ như những tương đồng giữa chúng
——————
với lưới điện, chúng ta luôn biết chính xác phải đặt ổ cắm ở đâu nó nằm giữa nơi dòng điện được sản sinh ra và nơi dòng điện được sử dụng
để làm một điều gì đó có ích Các công ty dịch vụ tiện ích chỉ có hai vai trò, được tách biệt rõ ràng: sản xuất điện và phân phối điện Phương thức sản xuất điện có thể khác nhau, từ các đập thủy điện khổng lồ hay các nhà máy điện hạt nhân tới các nhà máy nhiệt điện chạy bằng than hay dầu nhỏ hơn, hay các trạm điện dùng sức gió nhỏ hơn nữa, nhưng chủ yếu chúng đều làm một việc: chúng chuyển năng lượng cơ thành năng lượng điện Tất cả các ứng dụng của điện đều không phải là trách nhiệm của các công ty dịch vụ tiện ích, mà là trách nhiệm của các khách hàng
Do các ứng dụng đều được thực thi bởi các thiết bị cụ thể, chúng không thể được phân phối qua mạng lưới từ các địa điểm ở xa Chạy một chiếc máy hút bụi tại nhà máy phát điện sẽ không giúp làm sạch được những tấm thảm trong nhà của bạn Sự tách biệt rõ ràng giữa cơ sở hạ tầng sản sinh ra điện và các đồ dùng điện – sự tách biệt biểu lộ ở ổ cắm điện – làm cho mô hình tiện ích năng lượng điện trở thành tương đối đơn giản Các yếu tố phức tạp của điện nằm ở các đồ dùng điện, và những đồ dùng này nằm bên ngoài phạm vi của công ty dịch vụ tiện ích
với điện toán thì lại khác Bởi các ứng dụng của nó được cung cấp qua
Trang 9phần mềm, nên chúng cũng có thể được truyền tải qua lưới như các dịch
vụ tiện ích Không như chiếc máy hút bụi, một chương trình phần mềm
có thể được chia sẻ bởi nhiều người, tất cả đều sử dụng cùng một lúc nó không cần phải chạy cục bộ tại chỗ hay phải dành riêng cho một người dùng đơn lẻ Do vậy các ứng dụng điện toán, trái ngược với các đồ dùng điện, có thể tận dụng hiệu quả kinh tế nhờ quy mô mà các tiện ích đạt được giá thành của các đồ dùng điện chắc chắn đã được giảm xuống do các công nghệ sản xuất hàng loạt, nhưng vì chúng là những thiết bị sờ
mó được, cho nên vẫn luôn có một giới hạn cho việc chúng có thể rẻ tới mức nào Điều này lại giới hạn các mục đích ứng dụng của dòng điện Khi các ứng dụng không còn có hình dạng cụ thể nữa, khi chúng có thể được phân phối như những dịch vụ số trên mạng, thì các giới hạn biến mất Điện toán cũng thiên về môđun nhiều hơn so với sản xuất điện Không những các ứng dụng có thể được cung cấp bởi nhiều công ty dịch vụ tiện ích khác nhau, mà cả các khối kiến trúc cơ bản của điện toán – lưu trữ
dữ liệu, xử lý dữ liệu, truyền tải dữ liệu – đều có thể được tách ra thành các dịch vụ khác nhau, được cung cấp từ các nơi khác nhau bởi các công
ty khác nhau Tính môđun làm giảm nguy cơ các tiện ích mới này sẽ tạo thành các độc quyền dịch vụ, và nó cho chúng ta, những người dùng điện toán tiện ích, một tập hợp các lựa chọn gần như vô tận Thí dụ, chúng ta
có thể dùng một dịch vụ để lưu trữ dữ liệu, một dịch vụ khác để đảm bảo
an toàn cho dữ liệu, một dịch vụ khác để chạy dữ liệu trên một bộ vi xử
lý, và nhiều dịch vụ khác nữa để ứng dụng dữ liệu của chúng ta vào các công việc hoặc nhiệm vụ đặc thù Lưới điện toán công cộng không chỉ đơn thuần là một kênh truyền tải, như lưới điện nó còn là phương tiện
để ráp nối, hay tích hợp các thành phần khác nhau của điện toán vào các dịch vụ thống nhất và hữu ích
Trang 10Trở lại những năm 1990, Sun microsystems đưa ra khẩu hiệu tiếp thị
“mạng là chiếc máy tính.” Tuy hấp dẫn, nhưng nó thật vô nghĩa đối với hầu hết mọi người vào thời gian đó mạng không hề là chiếc máy tính của chúng ta, chiếc PC trên bàn mới là máy tính của chúng ta nhưng hôm nay, khẩu hiệu của Sun tự dưng lại trở thành có ý nghĩa nó mô tả cho chúng ta cái mà điện toán đã trở thành, hay đang trở thành Theo nghĩa đen, mạng – chính là internet – đã trở thành chiếc máy tính của chúng ta Các thành phần trước đây từng bị cô lập trong những hộp kín của chiếc PC – ổ đĩa cứng để lưu trữ thông tin, vi mạch để xử lý thông tin, các ứng dụng để tùy biến thông tin – bây giờ có thể được phân tán rải rác khắp thế giới, được tích hợp bởi internet, và chia sẻ bởi tất cả mọi người World Wide Web đã thật sự trở thành chiếc máy tính Toàn cầu (World Wide Computer)
Eric Schmidt, nhân viên của Sun khi khẩu hiệu tiếp thị mang tính tiên tri trên xuất hiện, đưa ra một thuật ngữ khác cho chiếc máy tính Toàn cầu ông gọi nó là “máy tính trong mây.” Điều ông ám chỉ là điện toán, như chúng ta trải nghiệm ngày hôm nay, không còn là một dạng cố định,
cụ thể nữa nó xuất hiện trong “đám mây” internet liên tục thay đổi của
dữ liệu, phần mềm, và các thiết bị máy tính cá nhân, rồi cả BlackBerry, điện thoại di động, bộ điều khiển trò chơi của chúng ta, và bất cứ một
đồ vật nào kết nối mạng mà ta dùng, đều chỉ là một phân tử của đám mây, một nút nữa trong mạng điện toán mênh mông Đáp ứng những hứa hẹn của napster, các máy PC của chúng ta đã hợp nhất với tất cả các thiết bị khác trên internet Điều đó cho phép mỗi chúng ta sử dụng chiếc máy tính Toàn cầu vô cùng linh hoạt, tùy biến các công việc theo những nhu cầu đặc thù của chúng ta Chúng ta có thể thay đổi cách thức trộn các thành phần – những thứ được cung cấp bởi các công ty dịch vụ
Trang 11tiện ích và những thứ được cung cấp cục bộ – tùy theo nhiệm vụ chúng
ta muốn hoàn thành tại bất cứ thời điểm nào
nói cách khác, chiếc máy tính Toàn cầu, giống bất kỳ chiếc máy tính điện tử nào khác, là có thể lập trình được Bất cứ ai cũng có thể viết các câu lệnh để tùy biến cách thức máy tính làm việc, cũng giống như mỗi lập trình viên có thể viết phần mềm để điều khiển những gì một chiếc
PC làm Từ góc nhìn của người dùng, khả năng được lập trình là khía cạnh quan trọng nhất, cách mạng nhất của điện toán tiện ích Đó là điều làm chiếc máy tính Toàn cầu biến thành một chiếc máy tính cá nhân – thậm chí còn thật sự cá nhân hơn so với chiếc PC đặt ngay trên bàn hay trên đùi của bạn
Để thấy khả năng được lập trình hoạt động ra sao, bạn chỉ cần nhìn vào trò chơi trực tuyến gây nhiều tranh cãi Second Life (Cuộc sống Thứ hai) Do công ty Linden Lab phát triển, Second Life là một thế giới ba chiều do máy tính tạo ra, sống trên đó là những cái tôi thay đổi của người chơi được hiển hiện dưới dạng các nhân vật do máy tính tạo ra, còn gọi
là “avatar” mặc dù có vài điểm giống với trò chơi trực tuyến rất nhiều người chơi như World of Warcraft, Second Life là một trò chơi rất lạ thường Không có luật lệ, không có người thắng và người thua Qua các avatar, người chơi đơn giản trở thành các công dân, hay như họ thường gọi, “cư dân” của một xã hội được mô hình hóa Bên trong xã hội này,
họ có thể làm bất kể thứ gì họ muốn và bất kể lúc nào họ muốn họ có thể tản bộ trên vỉa hè, lái xe trên phố, hay bay dọc không trung họ có thể tán gẫu với bạn bè hay bắt chuyện với người lạ họ có thể mua đất
và xây nhà họ có thể mua quần áo và những thứ hàng khác họ có thể
đi học hoặc tới dự các hội nghị thương mại họ có thể đi khiêu vũ ở các hộp đêm và cả làm tình sau đó nữa