Bác đã từng nói về cảnh “sống khác loài người vừa bón tháng/tiều tụy còn hơn mười năm trời” của m×nh nh sau: “Bèn th¸ng c¬m kh«ng no Bốn tháng đêm thiếu ngủ Bèn th¸ng ¸o kh«ng thay Bèn [r]
Trang 1VỌNG NGUYỆT – HỒ CHÍ MINH
I Giới thiệu về tập “Ngục trung nhật ký”
Sgk/37+38
Ngắm trăng là bài thơ thứ 21 trong NKTT
II Một số bài thơ liờn hệ:
"Tụi đọc trăm bài trăm ý đẹp Anh đốn toả sỏng mỏi đầu xanh Vần thơ của Bỏc vẫn thơ thộp
Mà vẫn mờnh mụng bỏt ngỏt tỡnh"
(Hoàng Trung Thụng - Đọc thơ Bỏc)
“Ngục tối trỏi tim càng chỏy lửa, Xớch xiềng khụng khúa nổi lời ca
Trăm sụng nghỡn nỳi chõn khụng ngó, Yờu nước, yờu người, yờu cỏ hoa”
(Hoàng Trung Thụng – Đọc thơ Bỏc)
"Lại thương nỗi đoạ đầy thõn Bỏc Mười bốn trăng xờ tỏi gụng cựm
ễi chõn yờu mắt mờ túc bạc
Mà thơ bay cỏch hạc ung dung"
(Tố Hữu – Theo chõn Bỏc)
“Bỏc để tỡnh thương cho chỳng con, Một đời thanh bạch, chẳng vàng son
Mong manh ỏo vải, hồn muụn trượng,
Hơn tượng đồng phơi những lối mũn”
(Tố Hữu – Bỏc ơi)
“Quảng Tõy giải khắp mười ba huyện, Mười tỏm nhà lao đó ở qua.”
(Đến phũng chớnh trị chiến khu IV - NKTT)
Tỳc Vinh mà để ta mang nhục,
Cố ý dằng dai, chậm bước mỡnh;
Bịa chuyện tỡnh nghi là giỏn điệp, Cho người vụ cớ mất thanh danh
(Bị bắt tại phố Tỳc Vinh – NKTT)
III Đọc - hiểu văn bản
* Nhan đề: Vọng nguyệt là một thi để phổ biển trong thơ xưa Thi
nhân gặp cảnh trăng đẹp, thường đem rượu uống trước hoa để thưởng trăng, có rượu và hoa thì sự thưởng trăng mới mĩ mãn
1 Câu 1 + câu 2:
- Người ta chỉ ngắm trăng khi thảnh thơi, tâm hồn thư thái
- Bác Hồ ngắm trăng trong hoàn cảnh đặc biệt: trong ngục tù, là
Trang 2một tù nhân bị đày đoạ vô vàn cực khổ Bác đã từng nói về cảnh “sống khác loài người vừa bón tháng/tiều tụy còn hơn mười năm trời” của mình như sau:
“Bốn tháng cơm không no Bốn tháng đêm thiếu ngủ Bốn tháng áo không thay Bốn tháng không giặt giũ”
(Bốn tháng rồi – NKTT)
- Vì lẽ đó, đọc câu đầu bài thơ, nghe Bác kể về hoàn cảnh thực tại, ta tưởng chừng như người sắp nói về hoàn cảnh lao khổ của mình Nhưng không, câu thơ thứ hai hoàn toàn cho người đọc một bất ngờ
- Trước cảnh đêm trăng quá đẹp, Bác khao khát được thưởng thức trăng một cách trọn vẹn và lấy làm tiếc là không có hoa và rượu
- Việc nhớ đến rượu và hoa trong cảnh tù ngục khắc nghiệt đã cho thấy người tù không hề vướng bận về vật chất, tâm hồn vẫn tự do, ung dung, vẫn thèm được tận hưởng cảnh trăng đẹp
- Câu thơ thứ 2 có cái xốn xang, bối rối rất nghệ sĩ trước cảnh
đêm trăng đẹp của Bác Hồ Câu thơ cho ta thấy tâm hồn nghệ sĩ đích thực của Bác
- Trong tù thì làm thế nào để có cuộc ngắm trăng thực sự, vì vậy
mà càng bức rứt, bối rối Người chiến sĩ cách mạng vĩ đại lão luyện vẫn là một con người yêu thiên nhiên một cách say mê đã rung động mãnh liệt trước cảnh trăng đẹp, dù đang là thân tù
2 Câu 3 + câu 4
Nghệ thuật: kết cấu đăng đối: trong từng câu và giữa hai câu
- Trong từng câu: chữ chỉ người (nhân, thi gia) chữ chỉ trăng (nguyệt) đặt ở hai đầu, ở giữa là cửa nhà tù (song)
- Hai câu: Tạo một cặp đối giữa người và trăng (minh nguyệt -
thi gia).
-> Hai câu thơ dịch đã làm mất đi sự đăng đối, giảm đi phần nào sức truyền cảm Hai chữ: nhòm, ngắm ở câu thơ dịch chưa sát nghĩa
Nội dung: Mối giao hoà đặc biệt giữa người tù cách mạng và thi
sĩ với vầng trăng
- Bác đã thả tâm hồn vượt qua ngoài cửa sắt để ngắm trăng, để giao hoà với vầng trăng tự do
- Vầng trăng: cũng vượt qua song sắt nhà tù để đến "khán thi gia"
Người và trăng đều chủ động tìm đến nhau, giao hoà cùng nhau, ngắm nhau say đắm Nghệ thuật nhân hoá đã cho thấy: Bác và trăng
đã hết sức gắn bó, thân thiết trở thành tri âm tri kỷ -> cuộc vượt ngục tinh thần Liên hệ:
“Đế quốc tù ta, ta chẳng tù
Ta còn bộ óc ta không lo
Trang 3Giam người khóa cả chân tay lại Không thể ngăn ta nghĩ tự do”
(Sóng Hồng – Không giam được trí óc)
“Thân thể ở trong lao Tinh thần ở ngoài lao Muốn nên sự nghiệp lớn Tinh thần càng phả cao”
(Mở đầu – NKTT) Câu thơ còn cho thấy sức mạnh thần kỳ của người chiến sĩ Phía này là nhà tù đen tối, là hiện thân tàn bạo còn ngoài kia là vầng trăng thơ mộng, là thế giới cái đẹp, là bầu trời tự do, là lãng mạn say người Giữa hai thế giới đó là cửa sắt nhà tù Với cuộc ngắm trăng này, song sắt nhà tù đã trở thành bất lực, vô nghĩa trước những tâm hồn tri âm, tri kỷ tìm đến với nhau
IV Tổng kết:
1 Nghệ thuật
- Phong cách thơ trữ tình vừa có màu sắc cổ điển (thể hiện ở nhan đề,
ở thi liệu: có rượu, hoa trăng, ở cấu trúc đăng đối ở hai câu sau và nhất
là ở hình ảnh chủ thể trữ tình: ung dung, giao cảm đặc biệt với thiên nhiên) Vừa mang tư tưởng thời đại (một hồn thơ, lạc quan, luôn hướng về ánh sáng toát lên tinh thần thép) Vừa giản dị, hồn nhiên, vừa hàm súc
2 Nội dung
- Vẻ đẹp của một tâm hồn một nhân cách lớn vừa rất nghệ sĩ vừa có bản lĩnh phi thường của người chiến sĩ cách mạng Hồ Chí Minh
tham khảo
Có thể phân tích bài thơ ở hai điểm:
a) Bản chất chiến sĩ lồng trong hình ảnh thi sĩ
Nổi bật lên là một tâm hồn thi sĩ dạt dào cảm hứng thơ trước ánh trăng đẹp ánh trăng là môtíp trữ tình tiêu biểu của thơ ca phương
Đông Quan niệm thẩm mĩ cổ điển đã quy thành những công thức: phong, hoa, tuyết, nguyệt; cầm kì, thi, tửu
Trăng đẹp Cảm hứng thơ bốc cao Tiếc không có hoa và rượu cho cảm hứng được trọn vẹn Câu một và hai tiếp theo nhau biểu hiện tâm trạng
đó
Hai câu sau: đôi bạn thơ tri kỉ Cái duyên văn chương từ lâu đã gắn
bó vầng trăng với nhà thơ, bất chấp cả ngục tù Có chất say và chất mộng: vầng trăng có linh hồn, có nét mặt, có ánh mắt
Nhưng thực chất lại là chất thép, chất chiến sĩ Đặt trong hoàn cảnh cụ thể của người làm thơ (cùm xích, muỗi rệp, ghẻ lở, lạnh, ) mới thấy nổi một việc có được cảm hứng thơ là thép rồi Mà là thép
Trang 4già Thép không già lắm thì chắc trong trường hợp này sẽ thể hiện là thép Thép già mới thể hiện là thơ: ung dung tự tại, hoàn toàn đứng trên gian khổ, thanh thoát như không
b) Một tâm hồn bao giờ cũng hướng ra ánh sáng
Từ bóng tối nhà lao (hiểu theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng) tâm hồn Bác hướng ra ánh sáng Dĩ nhiên có ánh trăng gọi Bác Song nếu không
có tâm hồn Bác thì ánh trăng cứ ở bên ngoài, và nhà tù vẫn cứ tối tăm Bác đã đưa ánh trăng toả sáng vào trong nhà tù Một bài thơ đầy ánh sáng làm trong nhà tù đen tối nhất
Nguyễn Đăng Mạnh (Mấy vấn đề về phương pháp tìm hiểu, phân tích thơ Hồ Chí Minh,
NXB Giáo dục, 2003)