- Cách sắp xếp tổ chức nội dung phần Thânh bài thường tuỳ thuộc vào đối tượng phản ánh và vấn đề được trình bày, vào kiểu văn bản, vào ý đồ giao tiếp cũng như sở trường của người viết.. [r]
Trang 1Chủ đề 1
Tập làm văn - Văn bản
1 Chủ đề là gì?
- Chủ đề là đối và vấn đề chính (chủ yếu) mà văn bản biểu đạt
đó Còn vấn đề chính mà văn bản biểu đạt có thể là một ,& một quan niệm xuyên suốt tác giả nêu trên trong văn bản
Chẳng hạn, chủ đề của văn bản Tôi đi học là tâm trạng, hồi hộp, cảm giác
ngỡ ngàng và trang trọng của nhân vật "tôi" trong buổi tựu 3% đầu tiên
Chủ đề của văn bản Tắt đèn là vạch trần bộ mặt tàn bạo bất nhân của tầng
lớp phong kiến thống trị, của chế độ thực dân phong kiến D thời, nói lên
ngay cả khi họ bị vùi dập trong bùn đen
2 Phân biệt chủ đề với đề tài và đại ý
- Chủ đề và đề tài tuy có mối liên hệ nội tại cần có sự phân biệt Đề tài là các hiện đời sống, là phạm vi đối miêu tả, phản ánh, nhận thức trong tác phẩm, là một 7D diện trong nội dung của nó Nội dung
đề tài gắn với việc xác lập chủ đề của tác phẩm Trái lại, chủ đề của tác phẩm bao giờ cũng hình thành và thể hiện trên cơ sở đề tài Trong phần lớn các tác phẩm trữ tình, đề tài gần trùng với chủ đề Tuy nhiên, chủ đề là vấn đề cơ bản, vấn đề trung tâm nêu lên, đặt ra xuyên suốt nội dung cụ thể của tác phẩm, cho nên chủ đề có nội dung bao quát hơn đề tài
Chẳng hạn, chủ đề của tác phẩm Tắt đèn đã khái quát ở trên Còn đề
thực phân phong kiến tàn bạo 3@ Cách mạng
Nói chung, đề tài giúp ta xác định tác phẩm viết về cái gì? Còn chủ đề nhằm giải đáp câu hỏi tác phẩm đặt ra vấn đề cơ bản gì? Trong làm văn, khái
Trang 2- Chủ đề là vấn đề chủ yếu, xuyên suốt văn bản tác phẩm Cho nên một khổ thơ, đoạn thơ, một đoạn văn, đoạn trích hay một phần của truyện ( hình thành chủ đề mà chỉ biểu đạt những ý lớn, % gọi là đại ý
Chẳng hạn, đoạn trích Trong lòng mẹ (Trích Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng) có thể chia làm hai phần Phần 1 (từ đầu đến "và này cũng còn
mình
Bài Rừng cọ quê tôi có thể chia làm ba phần Phần 1 (câu mở đầu) đạy ý:
tác giả giới thiệu "rừng cọ trập trùng" làm nên vẻ đẹp không nơi nào bằng của
"sông Thao quê tôi" Phần 2 (ba đoạn văn tiếp theo) đại ý: tả cây cọ, rừng cọ và
sông Thao đi đâu cũng nhớ về rừng cọ quê mình Chủ đề thể hiện qua Rừng cọ quê tôi là: tác giả miêu tả rừng cọ một vẻ đẹp của vùng sông Thao,
Thao đối với quê nhà
3 Tính nhiều chủ đề của văn bản:
- Một văn bản tác phẩm có thể gồm một hoặc nhiều chủ đề (đa chủ đề), vì trong một tác phẩm, tác giả có thể viết về một hoặc nhiều đối & có thể đặt
ra một hoặc hàng loạt vấn đề
chính và các chủ đề phụ Chủ đề chính xem là vấn đề bao quát nhất, chủ yếu nhất, còn chủ đề phụ là những vấn đề có ý nghĩa nhỏ hơn, thứ yếu hơn và có liên quan chặt chẽ với chủ đề chính
Chẳng hạn, chủ đề chính của bài thơ Ngắm trăng trong Nhật ký trong tù
của Hồ Chí Minh là tình yêu thiên nhiên đặc biệt sâu sắc của tác giả Bên cạnh
đó còn có chủ đề khác _ vẻ đẹp của một tâm hồn nghệ sĩ rất nhạy cảm 3@
vẻ đẹp thiên nhiên, đặc biệt là vầng trăng: phong thái ung dung tự tại và sức
Ông đồ của Vũ Đình Liên là một bài thơ có nhiều chủ đề: đó là tình cảnh
đáng D của những "ông đồ" vào thời tàn của nho học; là niềm cảm D
Trang 3Tập thơ Nhật ký trong tù của Hồ Chí Minh bao gồm nhiều chủ đề:
+ Phơi bày hiệu thực chế độ nhà tù tăm tối, vô nhân đạo;
+ Những khổ cực đày đoạ của tù nhân;
+ Tinh thần lạc quan;
+ Phong thái ung dung tự tại;
+ Lòng khao khát tự do;
+ Lòng yêu @i
+ Tình yêu thiên nhiên;
4 Tính thống nhất về chủ đề của văn bản
- Văn bản có tính thống nhất về chủ đề khi tập trung biểu đạt một chủ đề bao quát (chủ yếu), một , xuyên suốt đã xác định, không xa rời hay lạc sang chủ đề khác
- Tính thống nhất về chủ đề là một trong những đặc 3 quan trọng tạo nên sự thống nhất chặt chẽ và trọn vẹn của nội dung văn bản Đặc 3 này liên
hệ mật thiết với tính liên kết, mạch lạc của văn bản Một văn bản không có tính liên kết, thiếu mạch lạc thì không thể bảo đảm tính thống nhất về chủ đề Mặt khác, chính tính thống nhất về chủ đề làm cho văn bản mạch lạc và liên kết chặt chẽ hơn
- Tính thống nhất về chủ đề của văn bản thể hiện trên cả hai bình diện: nội dung và cấu trúc - hình thức Một mặt, tính thống nhất về chủ đề thể hiện qua sự thống nhất chặt chẽ của nội dung văn bản, tức là văn bản cần phải xác
định đối (đề tài) hay vấn đề chính biểu đạt, cần phải thể hiện một
,& quan niệm, một cảm xúc nào đấy theo chủ đích của chủ thể văn tạo văn bản Mọi chi tiết, bộ phận của văn bản đều trực tiếp hoặc gián tiếp biểu hiện vấn
đề hay đối phản ánh và chủ đích của chủ thể tạo văn bản
Mặt khác, tính thống nhất về chủ đề thể hiện qua cấu trúc - hình thức của văn bản, tức là thể hiện nhan đề, sự sắp xếp các đề mục, mối quan hệ
Trang 4ngữ chủ đề, các từ ngữ liên kết), của các cấu trúc ngữ pháp (đặc biệt là các câu chủ đề, câu nối liên kết các phần, đoạn) trong văn bản Tất cả các yếu tố thuộc bình diện cấu trúc - hình thức trên đây đều góp phần quan trọng tạo nên tính thống nhất về chủ đề của văn bản Vì vậy, khi viết hoặc đọc - hiểu một văn bản, cần xác định chủ đề thể hiện qua các yếu tố đó
Chẳng hạn, tính thống nhất về chủ đề của Tôi đi học thể hiện qua các
yếu tố trong văn bản sau:
- Nhan đề Tôi đi học cho phép dự đoán văn bản nói về chuyện "tôi đi học"
- Các từ ngữ và các câu biểu thị ý nghĩa đi học và nhắc đến những kỉ niệm buổi tựu 3% đầu tiên của nhân vậy "tôi" lặp đi lặp lại nhiều lần trong văn bản:
+ "Hàng năm cứ vào cuối thu, lòng tôi lại nao nức những kỉ niệm mơ man của buổi tựu 3%:"
+ "Tôi quên thế nào những cảm giác trong sáng ấy "
+ "Hôm nay tôi đi học"
+ "Hai quyển vở mới đang ở trên tay tôi đã bắt đầu thấy nặng"
+ " Mẹ ( bút @ cho con cầm"
+ "Tôi vòng tay lên bàn chăm chỉ nhìn thầy viết và lẩm nhẩm đánh vần "
- Các từ ngữ, các chi tiết trong văn bản đều tập trung thể hiện, sự thay đổi tâm trạng, cảm giác mới lạ, bỡ ngỡ của nhân vật "tôi" trong buổi tựu 3% đầu tiên:
* Thay đổi cảm nhận:
+ "Con % này tôi đã quen đi lại lắm lần, lần nay tự nhiên thấy lạ Cảnh vật chung quanh đều thay đổi "
+ :R3@ đó mấy hôm, tôi có ghé lại 3% một lần Tôi không có cảm
, nào khác là nhà 3% cao ráo và sạch sẽ hơn các nhà trong làng P lần này lại khác R3@ mắt tôi 3% Mĩ Lí trông vừa xinh xắn vừa oai nghiêm
cái đình làng Sân nó rộng, mình nó cao hơn "
+ "Tôi cảm thấy mình trang trọng và đứng đắn"
+ "Trong thời thơ ấu tôi ( lần nào thấy xa mẹ tôi lần này Tôi cũng lấy làm lạ Vì có những hôm đi chơi suốt cả ngày với chúng bạn , lòng tôi vẫn không cảm thấy xa nhà hay xa mẹ tôi chút nào."
* Thay đổi hành vi:
Trang 5+ "Hôm nay tôi đi học."
+ "Tôi không lội qua sông thả diều không đi ra đồng nô đùa nữa."
* Những cảm giác hồi hộp, bỡ ngỡ, lúng túng: "Lòng tôi đâm ra lo sợ vẩn
@ nhẹ", "ngập ngừng e sợ", "cảm thấy mình chơ vơ", "vụng về lúng túng",
"đã lúng túng càng lúng túng hơn"," nữ nở khóc"
Thực hành - luyện tập
1 Đọc văn bản Tôi đi học và thực hiện các yêu cầu sau:
a Xác định chủ đề của văn bản
b Phân đoạn văn bản và nêu ý chính của mỗi đoạn
c Tìm các câu văn thể hiện chủ đề văn bản
d Trong văn bản có nhiều hình ảnh so sánh Các hình ảnh so sánh ấy có tác dụng thế nào trong việc tạo nên tính thống nhất của chủ đề văn bản?
2 Để chứng minh cho luận điểm "sách có lợi ích rất lớn đối với con
nắm bắt quy luật của tự nhiên
động mệt nhọc
Trong các ý trên, ý nào không đảm bảo tính thống nhất của chủ đề? Vì sao?
Tiết 2: Bố cục của văn bản
1 Bố cục của văn bản
- Hiểu một cách chung nhất bố cục là sự sắp xếp bố trí các phần trong một chỉnh thể
- Bố cục của văn bản là sự tổ chức, sắp xếp một cách hợp lý giữa các phần, các đoạn tạo thành một văn bản hoàn chỉnh để thể hiện chủ đề
Trang 6- Các văn bản ngôn từ nói chung, một bài thơ, một thiên truyện nói riêng
đều có bố cục của nó Bố cục hợp lí, chặt chẽ là điều kiện quan trọng tạo nên sự hoà hợp, gắn kết giữa chỉnh thể với các bộ phận nhằm tập trung biểu đạt chủ đề
đọc Vì vậy, khi xây dựng văn bản cần phải kết sức chú ý đến cách bố trí, sắp xếp các phần sao cho mạch lạc, phù hợp với đối phản ánh, với sự triển
2 Cấu trúc của bố cục.
- Một văn bản tác phẩm hay một bài làm văn đều có bố cục gồm các phần
có quan hệ với nhau, sắp xếp hợp lí theo một số cách thức nhất định, thậm chí mang tính quy phạm
Chẳng hạn, bố cục một bài thơ tứ tuyệt gồm bốn phần: khai, thừa, chuyển, hợp Một bài thơ bát cú bố cục cũng gồm bốn phần: đề, thực, luận, kết
- Trong làm văn, văn bản % có bố cục ba phần: Mở bài, Thân bài, Kết bài Mỗi phần đều có chức năng, nhiệm vụ riêng phải có quan hệ phù hợp với nhau
Phần Mở bài % là một đoạn văn ngắn gọn, tổ chức D đối ổn
định, có nhiệm vụ nêu ra chủ đề của văn bản
Phần Thân bài % gồm một số đoạn văn bản, tổ chức theo nhiều kiểu khác nhau gắn kết với nhau một cách hợp lý, chặt chẽ, có nhiệm vụ trình bày, triển khai các khía cạnh của chủ đề
Phần Kết bài cũng giống phần Mở bài, % gồm một đoạn văn ngắn gọn, tổ chức D đối ổn định, có nhiệm vụ tổng kết chủ đề của văn bản
- ở trên là nói chung Trong thực tế, nhiệm vụ và cách thức tổ chức, sắp xếp nội dung của từng phần bố cục tuỳ thuộc vào đặc 3 của các kiểu văn
nhiệm vụ và cách tổ chức từng phần trong văn bản miêu tả và văn bản nghị luận khá khác nhau
* Văn bản miêu tả:
+ Mở bài: % giới thiệu hoàn cảnh không gian, thời gian, các ấn & cảm xúc chung về đối miêu tả, phản ánh
Trang 7+ Kết bài: nêu cảm xúc, ý nghĩ
* Văn bản nghị luận:
+ Mở bài: nêu vấn đề cần nghị luận, xác định phạm vi và @ giải quyết vấn đề
+ Thân bài: giải quyết vấn đề, triển khai các ý lớn, ý nhỏ đầy đủ, hợp lí, chặt chẽ và xoay quanh vấn đề cần giải quyết
+ Kết bài: tổng kết, kết luận vấn đề, nêu cảm nghĩ, liên hệ
- Phân tích bố cục văn bản Người thầy đạo cao đức trọng để làm ví dụ:
đức trọng (chủ đề)
Bố cục của văn bản chia làm ba phần:
+ Mở bài: phần mở bài ngắn gọn, rõ ràng, chỉ bằng một câu ngữ pháp mà
đã nêu _ tên nhân vật (ông Chu Văn An), thời đại lịch sử (đời Trần), D
vị xã hội (thầy giáo), phẩm chất (tính tình cứng cỏi, không màng danh lợi), tài năng (nổi tiếng là một thầy giáo giỏi)
P vậy, phần Mở bài đã cụ thể hoá đầu đề, đã giới thiệu nhân vật (Chu Văn An) và nêu ra chủ đề về phẩm chất "đạo cao đức trọng" của nhân vật
Mặt khác, phần Mở bài còn định @ nội dung cụ thể và chặt chẽ cho việc triển khai nội dung ở phần Thân bài
+ Thân bài: gồm hai đoạn văn bản sắp xếp theo trình tự thời gian nhằm trình bày chủ đề "đạo cao đức trọng" của nhân vật Chu Văn An Trong mỗi đoạn đều có nói cả phần "đạo cao" lẫn phần "đức trọng"
Đoạn 1: nói về "đạo cao đức trọng" của nhân vật Chu Văn An trong thời kỳ
ông đang làm việc
vua vời dạy cho thái tử
Phần "đức trọng": nhiều lần can ngăn vua, cạn vua không ông trả lại
mũ áo cho triều đình, từ quan về làng
- Đoạn 2: nói về "đạo cao đức trọng" của nhân vật Chu Văn An trong thời
kỳ ông thôi làm việc
Phần "đạo cao": ông coi trọng đạo thầy - trò khiến cho học trò cũ của ông
Trang 8Phần "đức trọng": ông trách mắng hoặc có khi không cho học trò vào thăm nếu học có điều gì không phải
- P vậy, cả hai đoạn văn trong phần Thân bài bổ sung ý cho nhau và làm
của văn bản
+ Kết bài: phần kết bài khái quát và nâng cao bằng một câu ngắn gọn: "khi
cái đạo, cái đức vẹn toàn của ông, ông không chỉ nể vì, kính phục khi còn sống mà cả khi ông qua đời
3 Cách bố trí, sắp xếp nội dung phần Thân bài của văn bản
- Trong ba phần của bố cục văn bản (Mở bài, Thân bài và Kết bài), Thân bài % coi là phần chính, phần quan trọng nhất, có nhiệm vụ triển khai
đầy đủ đối và vấn đề chính theo @ đã xác định ở phần Mở bài của văn bản
- Có thể nói Thân bài là phần phức tạp nhất trong bố cục ba phần của văn bản Nội dung phần Thân bài sắp xếp tổ chức theo nhiều kiểu khác nhau
và việc sắp xếp tổ chức nội dung phần Thân bài thế nào sẽ có tác động ảnh
- Cách sắp xếp tổ chức nội dung phần Thânh bài % tuỳ thuộc vào đối
phản ánh và vấn đề trình bày, vào kiểu văn bản, vào ý đồ giao tiếp
bố trí, sắp xếp theo trình tự thời gian và không gian, theo logic và sự phát triển của sự việc hay theo mạch suy luận, sao cho phù hợp với sự triển khai chủ
xếp, trình bày nội dung phần Thânh bài sau đây:
+ Trình bày theo trình tự thời gian:
Đây là cách trình bà rất thông dụng để miêu tả các sự kiện lịch sử, trình bày tiểu sử, kể chuyện, % thuật một sự việc, giải thích các quá trình, chỉ dẫn các thao tác hoạt động Nói chung nguyên tắc trình bày theo trình tự thời gian không quá phức tạp nếu không muốn nói đơn giản Theo cách này, trên thực tế
sự việc hay thao tác nào xảy ra sau sẽ trình bày sau Nói cách khác là trình bày theo trình tự 3@ sau về thời gian P vậy, ở đây logic trình bày phải tuân thủ và phù hợp với tiến trình phát triển của sự việc, với quy trình thao tác Khi
Trang 9trình bày theo 7D thức này, các từ ngữ chỉ mốc thời gian % sử dụng: 3@ tiên, 3@ hết, sau đó, sau hết, @ đầu tiên là, @ tiếp theo là, cuối cùng
+ Trình bày theo logic khách quan của đối _
Đối miêu tả, phản ánh, tự bản thân nó có logic bên trong của nó cho nên việc trình bày nội dung cần phải phù hợp với đặc 3 này của đối " Theo 7D thức này có thể sắp xếp tổ chức nội dung theo từng đặc điểm, từng 7D diện hoặc theo quan hệ chỉnh thể - bộ phận, quan hệ nhân quả Khi
quả với quan hệ nối tiếp 3@ sau về thời gian và tránh đảo nhân - quả Mặt khác, cần đặc biệt chú ý sử dụng hợp lý các từ ngữ, kết cấu biểu thị quan hệ nhân quả _
- Nguyên nhân (lí do) thứ nhất là, 3@ hết là do, 3@ tiên phải kể đến nguyên nhân, có nhiều lí do, (nguyên nhân) khiến cho, bởi vì
Hệ quả là, hậu quả đầu tiên là, bởi vậy, vì thế, do đó, cho nên,
+ Trình bày theo logic chủ quan:
Đối trong thế giới khách quan phản ánh vào văn bản thông qua
sánh D đồng hoặc D phản (sự liên , này đòi hỏi phải dựa vào các thuộc tính, quan hệ bản chất của đối trình bày nhằm thể hiện bản chất của nó, có thể trình bày theo logich chủ quan mà không dựa vào logich khách quan của sự việc Chẳng hạn, theo logic khách quan, sự việc (a) xảy ra
có thể trình bày sự việc (b) 3@ sự việc (a) Một ví dụ khác: trên thực tế, một nhận định, một luận điểm nào đó đã đúc kết, khái quát theo con % dùng cách diễn dịch tuỳ theo ý đồ chủ qua của họ
luận điểm, luận cứ theo quan điểm, nhận thức về tầm quan trọng của vấn đề hay
Trang 10Trình bày theo 7D thức này, cần chú ý sử dụng các từ ngữ _ 3@ hết phải kể đến, đặc điểm quan trọng đầu tiên là, thứ nhất, sau đó, cũng cần phải nói đến, còn phải kể đến,
+ Trình bày theo quy luật tâm lý, cảm xúc
]D thức trình bày này thích hợp với các văn bản thiên về thể hiện đời
- P trên đã nói, cách bố trí, sắp xếp nội dung phần Thânh bài còn tuỳ thuộc vào kiểu văn bản
Chẳng hạn, nội dung phần Thân bài văn bản miêu tả có thể sắp xếp, trình bày theo thời gian và không gian, từ hoàn cảnh đến bộ phận, từ cảnh này
đến cảnh khác, có cảnh chính và cảnh phụ
Nội dung phần Thân bài văn bản tự sự có thể bố trí, sắp xếp các chi tiết, tình tiết, các tình huống, sự việc, các nhân vật theo diễn biến tự nhiên của câu chuyện hoặc đảo & đan xen nhau một cách hợp lý theo ý đồ chủ quan
Nội dung phần Thân bài văn bản nghị luận gồm một hệ thống các luận
điểm lớn, nhỏ và các luận cứ (những lí lẽ và dẫn chứng) nhằm làm sáng tỏ, nổ bật vấn đề cần nghị luận Cách tổ chức, phối hợp, sắp xếp các luận điểm, luận
cứ có thể dựa theo những quan điểm nhất định sao cho chúng ( vào quỹ
đạo logic trình bày nhằm làm cho các lí lẽ và dẫn chứng soi sáng cho nhau và thuyết minh luận điểm, các luận điểm thuyết minh luận đề (vấn đề cần giải quyết) một cách đầy sức thuyết phục
- Phân tích cách sắp xếp, trình bày phần nội dung Thân bào của một vài văn bản sau đây để làm ví dụ:
+ Nội dung Thân bài của văn bản Rừng cọ quê tôi trình bày bằng ba
đoạn văn theo trật tự sắp xếp sau:
Đoạn 1: miêu tả cây cọ: Thân cọ vút thẳng trời Búp cọ cuốt dài thanh kiếm sát vung lên Cây non vừa trồi, lá đã xoà sát mặt đất Lá cọ tròn xoè ra một rừng tay vẫy
trong rừng cọ Ngày ngày đi trong rừng cọ Cọ xoè ô lợp kín trên đầu Ngày