Bài viết đề cập đến thực trạng nhu cầu bồi dưỡng của giáo viên Trung học phổ thông (THPT): mức độ cần thiết của việc bồi dưỡng, các nội dung cần bồi dưỡng, thời điểm, th[r]
Trang 1HNUE JOURNAL OF SCIENCE DOI: 10.18173/2354-1075.2019-0028 Educational Sciences, 2019, Volume 64, Issue 2A, pp 107-116
This paper is available online at http://stdb.hnue.edu.vn
PHỔ THÔNG HIỆN NAYTRƯỚC YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC
Trần Thị Tuyết Mai
Viện Nghiên cứu Sư phạm, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Tóm tắt Bài viết đề cập đến thực trạng nhu cầu bồi dưỡng của giáo viên Trung học phổ thông (THPT): mức độ cần thiết của việc bồi dưỡng, các nội dung cần bồi dưỡng, thời điểm, thời gian bồi dưỡng, địa điểm, hình thức và cách thức tổ chức bồi dưỡng cho giáo viên THPT trước yêu cầu đổi mới giáo dục.
Từ khóa: Nhu cầu, bồi dưỡng, nhu cầu bồi dưỡng, bồi dưỡng giáo viên, giáo viên Trung học phổ thông
1 Mở đầu Trên thế giới, bồi dưỡng giáo viên luôn được xác định là một vấn đề rất cần thiết Bồi dưỡng giáo viên được coi là một công cụ hữu hiệu trong việc thực thi các cuộc cải cách giáo dục vì giáo viên chính là người hiện thực hóa các chính sách đổi mới ở tầng cơ
sở [8] Nhiệm vụ chính của các đợt bồi dưỡng giáo viên là việc cập nhật kiến thức phương pháp giảng dạy cho giáo viên giúp họ làm quen với những yêu cầu mới của các đợt cải cách Darling - Hanmond, McLaughlin (1995) và Barnett (2002) [5, 3] cho rằng:
đa phần các cuộc cải cách giáo dục đều phải trông chờ vào sự thay đổi từ phía giáo viên trong việc tiến hành giảng dạy, định vị lại vị trí của họ trong việc lên lớp, dạy theo cách mới - thông thường là theo cách mà trước giờ họ chưa được trải nghiệm Bên cạnh sự kì vọng, các cuộc cải cách giáo dục cũng mang tới sức ép cho người thầy, buộc họ phải thay đổi để thích ứng với hoàn mới: họ phải dạy học theo bộ giáo trình mới hay dạy học dựa trên phương tiện hỗ trợ mới Richards và Farrell (2005) [7] cho rằng, tất cả những sự thay đổi đều dẫn tới nhu cầu của việc bồi dưỡng cần được tiến hành thường xuyên đối với đội ngũ giáo viên Đa phần các nhà làm chính sách đều hiểu rằng, đó chính là một cách hữu hiệu để giúp người thầy thay đổi, trưởng thành và thích nghi với những đòi hỏi của thời
kì mới [4, 6]
Ở Việt Nam, do yêu cầu đạt chuẩn nghề nghiệp giáo viên các cấp cũng như thi nâng ngạch, nâng hạng làm cho nhu cầu bồi dưỡng của giáo viên ngày càng cao Đặc biệt, với việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đang đặt ra những yêu cầu bức thiết để nâng cao năng lực nghề nghiệp cho giáo viên Từ đó, các nghiên cứu về nhu cầu bồi dưỡng của Ngày nhận bài: 1/2/2019 Ngày sửa bài: 19/2/2019 Ngày nhận đăng: 2/3/2019
Tác giả liên hệ: Trần Thị Tuyết Mai Địa chỉ e-mail: tuyetmaik57tlgd@gmail.com
Trang 2giáo viên được quan tâm hơn rất nhiều Năm 2010, tác giả Đào Thị Oanh đã có nghiên cứu về Nhu cầu của giáo viên trẻ đối với nội dung rèn luyện nghiệp vụ sư phạm Tác giả
đã chỉ rõ những điểm yếu và còn thiếu trong kĩ năng nghề nghiệp của giáo viên trẻ, từ đó đánh giá nhu cầu bồi dưỡng của giáo viên trẻ để nâng cao năng lực nghề nghiệp cho họ [2] Năm 2017, trong khuôn khổ của Chương trình ETEP, tác giả Hoàng Thị Kim Huệ đã nghiên cứu nhiệm vụ: “Xây dựng bộ công cụ, đề xuất phương án khảo sát đánh giá năng lực và nhu cầu bồi dưỡng của giáo viên phổ thông theo chuẩn nghề nghiệp” [1] Kết quả
đã xây dựng được một bộ công cụ để đánh giá năng lực và nhu cầu bồi dưỡng của giáo viên, cán bộ quản lí các cơ sở giáo dục phổ thông Thông qua khảo sát ban đầu cho thấy, nhu cầu bồi dưỡng của giáo viên và cán bộ quản lí trường phổ thông hiện nay hết sức đa dạng, phong phú, song hầu hết những nhu cầu đó đều gắn với chuẩn giáo viên hiện nay Trong những năm qua, chương trình bồi dưỡng đã giúp giáo viên được cập nhật kiến thức và các phương pháp mới để vận dụng vào thực tế dạy học Tuy nhiên, việc bồi dưỡng còn phụ thuộc vào kế hoạch của Sở Giáo dục và đào tạo hoặc Bộ Giáo dục và đào tạo, chưa xuất phát từ nhu cầu của chính giáo viên Do đó, cần phải đổi mới nội dung và hình thức, cách thức bồi dưỡng để việc bồi dưỡng và nâng cao năng lực nghề nghiệp cho giáo viên trở thành nhu cầu học tập thường xuyên Vì vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu về nhu cầu bồi dưỡng của giáo viên THPT Kết quả nghiên cứu thực trạng nhu cầu nhu cầu
2 Nội dung nghiên cứu
2.1 Tổ chức nghiên cứu
Chúng tôi đã tiến hành khảo sát trên 167 giáo viên thuộc 14 trường THPT của 13 tỉnh trong cả nước (An Giang, Bắc Giang, Cà Mau, Đà Nẵng, Điện Biên, Gia Lai, Hà Nội, Hải Phòng, Hòa Bình, Thành phố Hồ Chí Minh, Ninh Bình, Phú Yên, Thanh Hóa) Chúng tôi
sử dụng phối kết hợp các phương pháp sau: phương pháp nghiên cứu lí luận; phương pháp nghiên cứu thực tiễn (phương pháp tổng kết kinh nghiệm, phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi, phương pháp phỏng vấn, phương pháp chuyên gia), phương pháp xử lí số liệu bằng Toán thống kê (sử dụng phần mềm spss) để nghiên cứu về nhu cầu bồi dưỡng ở giáo viên THPT hiện nay Trong đó, hai phương pháp chính được chúng tôi sử dụng là phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi và phương pháp phỏng vấn Với phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi chúng tôi đã xây dựng bộ công cụ gồm các câu hỏi với các nội dung khác nhau cho giáo viên lựa chọn và đánh giá: mức độ cần thiết của việc bồi dưỡng, các nội dung cần bồi dưỡng, thời điểm, thời gian bồi dưỡng, địa điểm, hình thức và cách thức
tổ chức bồi dưỡng cho giáo viên Đồng thời, với việc thiết kế các câu hỏi phỏng vấn sâu dành cho giáo viên giúp chúng tôi thu thập được nguồn thông tin phong phú, chính xác, toàn diện hơn về các nội dung của đề tài
2.2 Thực trạng nhu cầu bồi dưỡng cho giáo viên Trung học phổ thông hiện nay
Trước tiên, chúng tôi tìm hiểu ý kiến đánh giá của giáo viên về mức độ cần thiết của việc bồi dưỡng Kết quả thể hiện thông qua Bảng 1 dưới đây
Như vậy, đa số giáo viên đánh giá việc bồi dưỡng giáo viên ở mức độ "Cần thiết", và
"Rất cần thiết" Qua phỏng vấn chúng tôi thu được ý kiến đánh giá khá phong phú
Trang 3Bảng 1 Đánh giá của giáo viên trung học phổ thông
về mức độ cần thiết của việc bồi dưỡng
Theo cô N.T.T chia sẻ: "Bản thân tôi nhận thấy rằng việc bồi dưỡng là vô cùng cần thiết đối với giáo viên nhất là để đáp ứng bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay" Hay theo
cô T.M.P chia sẻ: "Bất cứ với giáo viên nào, dù nhiều kinh nghiệm hay trẻ tuổi việc bồi dưỡng là rất có ích đối với họ" Tuy nhiên, vẫn có giáo viên cho rằng việc bồi dưỡng là
"Không cần thiết" (chỉ chiếm 8,4%)
Theo kết quả trên, chúng tôi nhận định rằng giáo viên THPT có nhu cầu cao đối với việc bồi dưỡng Điều đó là do giáo viên nhận thức rõ được ý nghĩa, tầm quan trọng của việc bồi dưỡng đối với việc nâng cao năng lực, trình độ chuyên môn của bản thân Tuy nhiên cũng có một số ít giáo viên cho rằng không cần thiết bởi họ cảm thấy tự bản thân có thể trau dồi, học hỏi qua nhiều kênh khác nhau, việc bồi dưỡng có thể làm ảnh hưởng đến quỹ thời gian hay gây đảo lộn một số công việc cá nhân khác vv
Bên cạnh đó, để đánh giá và xác định rõ nhu cầu của giáo viên THPT về các nội dung cần bồi dưỡng, chúng tôi đã đưa ra 4 mảng nội dung chính: kiến thức chuyên môn; kĩ năng sư phạm, giá trị đạo đức nghề nghiệp và kĩ năng phát triển năng lực nghề nghiệp Trong đó là những năng lực/kĩ năng cụ thể Dựa trên việc tự đánh giá nhu cầu của bản thân mỗi giáo viên, chúng tôi thu được kết quả sau:
Bảng 2 Nhu cầu của giáo viên trung học phổ thông về các nội dung bồi dưỡng
Các mức độ nhu cầu (%) Không
có nhu cầu
Có nhu cầu
Còn lưỡng lự/phân vân khi xác định nhu cầu
3.2 Các kiến thức liên ngành liên quan đến bộ môn
giáo dục, quản lí lớp học,… theo yêu cầu đổi mới GD)
3.3 Phát triển chương trình nhà trường, chương trình
Trang 4chương trình nhà trường, chương trình môn học
3.5 Lựa chọn SGK, tài liệu học tập phù hợp với đối
3.6 Thiết kế và tổ chức DH học theo định hướng phát
3.7 Thiết kế và tổ chức DH theo chủ đề tích hợp liên
3.8 Thiết kế và tổ chức DH phân hóa phù hợp với các
3.9 Thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm
3.10 Thiết kế và tổ chức các hoạt động GD hướng
3.11 Thiết kế và tổ chức các hoạt động tự học, tự nghiên
3.12 Thiết kế và tổ chức các hoạt động Giáo dục kĩ
3.13 Thiết kế và tổ chức các hoạt động kiểm tra, đánh
3.14 Đổi mới và vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo các phương pháp, hình thức, kĩ thuật dạy học theo hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động của HS
3.15 Hướng dẫn HS vận dụng kiến thức, kĩ năng vào giải quyết vấn đề của thực tiễn 6,7 87,8 5,5 3.16 Xây dựng các tình huống và các ví dụ minh họa
phù hợp với đặc điểm văn hóa, phong tục, tập quán của địa phương
3.17 Nâng cao kĩ năng sử dụng công nghệ thông tin và một số phần mềm tin học để nâng cao chất lượng dạy học-giáo dục (Microsoft Power Point, Violet, Moviemaker, Imindmap, …)
3.18 Thiết kế, sử dụng các đồ dùng dạy học/phương tiện dạy
3.19 Xây dựng môi trường học tập dân chủ, cởi mở, thân thiện, hợp tác, phát huy tính tích cực, tự giác của HS trong học tập
3.20 Quản lí lớp học bằng các biện pháp giáo dục kỉ
Trang 53.21 Xử lí các tình huống vi phạm đạo đức và giáo dục
3.22 Nâng cao kiến thức về sự phát triển tâm sinh lí,
3.23 Tham vấn và hỗ trợ tâm lí học đường đối với HS
3.24 Kĩ năng tư vấn cho HS lựa chọn những môn học/
cảnh đổi mới
3.25 Nâng cao vị thế, giá trị trách nhiệm và lương tâm
3.26 Kĩ năng ứng xử với HS và đồng nghiệp ( yêu thương, tôn trọng, công bằng, bình đẳng,hợp tác,
3.27 Bồi dưỡng và nâng cao kĩ năng nghiên cứu khoa
3.28 Nâng cao kĩ năng khai thác và sử dụng hiệu quả
vista.gov.vn ) để tự học, tự nghiên cứu và hỗ trợ hoạt động chuyên môn
3.29 Tổ chức sinh hoạt chuyên môn theo định hướng
3.30 Kĩ năng chuyển giao kinh nghiệm DH-GD cho
3.31 Bồi dưỡng các kĩ năng mềm để hỗ trợ phát triển nghề nghiệp ( KN giao tiếp sư phạm, KN quản lí bản thân và kiểm soát cảm xúc, KN thuyết phục,KN hợp tác, KN thích ứng, hòa nhập với môi trường GD, ….)
Kết quả khảo sát ở Bảng 2 cho thấy:
Nhu cầu bồi dưỡng về kiến thức chuyên môn (bộ môn giảng dạy): giáo viên có nhu cầu được bồi dưỡng các kiến thức chuyên sâu của bộ môn và nhu cầu bồi dưỡng các kiến thức liên ngành liên quan đến bộ môn giảng dạy Điều này cho thấy, bản thân giáo viên đã
và đang rất cần những kiến thức chuyên sâu của bộ môn để phục vụ cho việc dạy học phân hóa, đặc biệt là những kiến thức liên ngành để giảng dạy tích hợp, liên môn đáp ứng yêu cầu của chương trình mới hiện nay Cô N.T.T chia sẻ: "Đối với tôi những kiến thức
Trang 6chuyên sâu về bộ môn luôn cần cập nhật và bổ sung hơn nữa để làm sao có thể xây dựng được kế hoạch dạy học một cách tốt nhất"
Nhu cầu bồi dưỡng về nghiệp vụ sư phạm (các kĩ năng dạy học, giáo dục, quản lí lớp học theo yêu cầu đổi mới giáo dục): Tuy nhu cầu ở mỗi nội dung cần bồi dưỡng có sự khác biệt nhau, nhưng mức độ nhu cầu cần được bồi dưỡng của giáo viên ở các nội dung
cụ thể là rất cao Trong đó, các nội dung giáo viên có nhu cầu cần bồi dưỡng cao nhất là: Thiết kế và tổ chức dạy học phân hóa phù hợp với các đối tượng học sinh; Thiết kế và tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh Qua kết quả trên, chúng tôi thấy rằng, các kĩ năng về nghiệp vụ sư phạm được giáo viên THPT hết sức chú trọng Giáo viên có nhu cầu bồi dưỡng những kĩ năng này để giúp cho họ thực hiện tốt hoạt động giảng dạy của mình Bởi đây là những kĩ năng giáo viên sử dụng xuyên suốt trong quá trình dạy học trên lớp Cô N.V.A chia sẻ: "Các nội dung bồi dưỡng về kĩ năng nghiệp
vụ sư phạm lúc nào cũng rất quan trọng với riêng tôi và các giáo viên khác Có kiến thức chuyên môn chưa đủ mà phải thành thục các kĩ năng nghiệp vụ để đảm bảo hoạt động dạy hiệu quả nhất"
Với các nội dung cần bồi dưỡng khác như: Phát triển chương trình nhà trường, chương trình môn học; Thiết kế, sử dụng các đồ dùng dạy học/phương tiện dạy học một cách có hiệu quả; Nâng cao kĩ năng sử dụng công nghệ thông tin và một số phần mềm tin học để nâng cao chất lượng dạy học - giáo dục (Microsoft Power Point, Violet, Moviemaker, Imindmap, vv… giáo viên cũng có nhu cầu khá cao Như vậy, giáo viên có nhu cầu khá cao với những nội dung này bởi đây là những yếu tố quan trọng mà giáo viên có thể vận dụng để nâng cao hiệu quả giảng dạy, nhất là trong thời đại sự bùng nổ về công nghệ thông tin đang diễn ra rất mạnh mẽ
Để biết được giáo viên có mong muốn, nhu cầu ra sao về thời điểm bồi dưỡng, chúng tôi đưa ra 3 thời điểm chính cho họ lựa chọn Kết quả khảo sát thu được như sau:
Bảng 3 Nhu cầu của giáo viên trung học phổ thông
về các thời điểm tổ chức bồi dưỡng
Thời điểm giáo viên có nhu cầu được bồi dưỡng cao nhất là vào "Kì nghỉ hè" Theo chúng tôi, đa số giáo viên có sự lựa chọn như trên bởi vì kì nghỉ là thời điểm mà họ có nhiều thời gian rỗi nên sẽ thích hợp nhất để tham gia bồi dưỡng Còn nếu việc bồi dưỡng được tổ chức vào các thời điểm khác trong năm học thì giáo viên thường rất khó tham gia
vì họ còn bận lên lớp và các kế hoạch khác của cá nhân Cô T.M.P chia sẻ: "Nếu các khóa bồi dưỡng ngắn hạn cho giáo viên được tổ chức vào kì nghỉ hè thì chúng tôi có thể bố trí các công việc cá nhân để tham gia Nếu không bận các tiết dạy thì việc tham gia sẽ dễ hơn rất nhiều" Thời điểm "Cuối học kì I, đầu học kì II" được ít giáo viên lựa chọn nhất Bởi lẽ có thể thấy đây là thời điểm giáo viên bận rộn nhất trong năm học Thời điểm này
Trang 7sẽ rất khó sắp xếp thời gian để tham gia bồi dưỡng Qua kết quả khảo sát và các ý kiến phỏng vấn, chúng tôi nhận thấy nhu cầu về thời điểm bồi dưỡng của giáo viên cũng phụ thuộc một phần vào tính chất nghề nghiệp của họ
Đồng thời với việc tìm hiểu thời điểm bồi dưỡng, chúng tôi cũng tìm hiểu về thời gian bồi dưỡng của giáo viên Kết quả như sau:
Bảng 4 Nhu cầu của giáo viên trung học phổ thông về thời gian bồi dưỡng
Như vậy, về thời gian bồi dưỡng, giáo viên chủ yếu lựa chọn phương án "Tùy theo từng nội dung" Bởi lẽ mỗi nội dung bồi dưỡng khác nhau thì sẽ cần thời gian bồi dưỡng phù hợp với nội dung ấy Những nội dung nào phức tạp thì sẽ cần đầu tư nhiều thời gian hơn cho việc bồi dưỡng Chia sẻ về điều này, cô N.T.T cho biết: "Tôi nghĩ căn cứ vào nội dung cụ thể thì mới lên được kế hoạch về thời gian bồi dưỡng bao nhiêu cho hợp lí" Bên cạnh đó, phương án ít được giáo viên lựa chọn nhất là "3 - 5 ngày" Sở dĩ như vậy vì có thể thời gian bồi dưỡng kéo dài liên tục từ 3 đến 5 ngày, giáo viên khó có thể thực hiện được các công việc khác nên sẽ không tham gia đầy đủ trong suốt thời gian diễn ra đợt bồi dưỡng Cô T.M.P chia sẻ: "Trong năm học, nếu thời gian bồi dưỡng kéo dài từ 3 ngày trở lên thì sẽ gây trở ngại cho giáo viên Bởi lẽ nó làm ảnh hưởng đến lịch công tác của giáo viên Nếu muốn tổ chức thì phải có thông báo từ rất sớm mới sắp xếp được" Qua quá trình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy căn cứ lựa chọn thời gian bồi dưỡng của giáo viên phụ thuộc vào nội dung bồi dưỡng và việc bố trí, sắp xếp công việc cá nhân khác của họ
Để tìm hiểu nhu cầu của giáo viên về địa điểm tổ chức bồi dưỡng, chúng tôi đưa ra một số địa điểm cụ thể để giáo viên lựa chọn Kết quả thể hiện qua bảng sau:
Bảng 5 Nhu cầu của giáo viên trung học phổ thông về các địa điểm tổ chức bồi dưỡng
Theo ý kiến của giáo viên, địa điểm bồi dưỡng phù hợp nhất với họ là "Tại các trường THPT" Bởi lẽ với giáo viên, việc bồi dưỡng tại chính nơi họ đang dạy thì sẽ có nhiều điều kiện thuận lợi để tham gia Theo chia sẻ của đa số giáo viên, nếu bồi dưỡng tại các trường THPT, giáo viên sẽ có những thuận lợi như: đi lại thuận tiện hơn, dễ dàng hơn,
có thể tranh thủ thu xếp công việc cá nhân, bố trí thời gian tham gia bồi dưỡng Cụ thể cô N.V.A chia sẻ: "Theo bản thân tôi mong muốn việc bồi dưỡng sẽ tiến hành ngay tại trường tôi đang công tác Điều này theo tôi nghĩ rằng sẽ mang tính hiệu quả và kinh tế cao" Bên cạnh đó, địa điểm "Tại trường ĐHSP" được ít giáo viên lựa chọn hơn Chúng