Không chỉ có vậy, văn thuyết minh còn có mối quan hệ mật thiết với các môn học khác như Địa Lí, Lịch sử, Sinh học, Hoá học, Toán học,…Trong trường THCS Ví dụ: Để giới thiệu được về một d[r]
Trang 1MỤC LỤC
A- ĐẶT VẤN ĐỀ .Trang 2
I Tên đề tài .Trang 2
II Lý do chọn đề tài Trang 2
1 Cơ sở lý luận .Trang 2
2 Cơ sở thực tế Trang 3 B- GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ Trang 3
I Thực trạng của vấn đề .Trang 3
1 Thuận lợi Trang 3
2 Khó khăn Trang 4
II Yêu cầu của đề tài .Trang 5 III Những biện pháp thực hiện Trang 6
1 Khái niệm văn bản thuyết minh Trang 6
2 Lý do tại sao lại đưa văn thuyết minh vào Ngữ Văn 8 .Trang 6
3 Nội dung chương trình Trang 7
4 Một số vấn đề cần lưu ý khi giảng dạy văn thuyết minh Trang 8
5 Phương pháp Trang 12
IV Ví dụ minh hoạ .Trang 13
1 Bài “Phương pháp thuyết minh” Trang 13
2 Bài “Thuyết minh về phương pháp (cách làm)” Trang 19
3 Bài “Thuyết minh về một danh lam thắng cảnh .Trang 26
4 Chương trình địa phương (phần tập làm văn) .Trang 32
V Khảo sát chất lượng .Trang 45
VI Bài học kinh nghiệm Trang 53 C- KẾT LUẬN Trang 53
Trang 2A- ĐẶT VẤN ĐỀ :
I- Tên đề tài :
MỘT SỐ PHƯƠNG HƯỚNG GIẢNG DẠY VĂN THUYẾT MINH TRONG
CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 8
II- Lý do chọn đề tài :
1) Cơ sở lý luận :
Nghị quyết trung ương II, khóa VIII của Đảng có xác định : “Mục tiêu cơ bản của giáo dục là nhằm xây dựng những con người mới và thế hệ thiết tha gắn
bó với lí tưởng dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường, xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc, công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước… làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có kĩ năng thực hành giỏi, có tác phong công nghiệp …” Như vậy, mục tiêu của giáo dục nói chung và nhà trường phổ thông nói riêng là góp phần vào đào tạo nên những con người toàn diện (giỏi cả lý thuyết lẫn thực hành) để đáp ứng yêu cầu phát triển công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước
Thế nhưng một vài năm trước đây, việc giảng dạy trong nhà trường của chúng ta bị xã hội phê phán là nặng tính chất kinh điển còn thoát ly đời sống thực
tế Học sinh giỏi về lý thuyết nhưng lại yếu về thực hành Không chỉ thế, các em còn hầu như chưa có khả năng tự trình bày rõ ràng, mạch lạc một phương pháp, một cách làm về sản phẩm mình làm ra; có em lại chưa biết tự giới thiệu về những đặc trưng tiêu biểu nhất của quê hương mình … Làm sao để khắc phục tình trạng trên ? đó quả là câu hỏi khó Và Bộ Giáo Dục đã thực hiện theo tinh thần hiện đại hóa nội dung chương trình, hướng tới thực tiễn đời sống, giảm bớt hàn lâm, tăng cường thực hành nói và viết cho học sinh, SGK Ngữ Văn 8 đã đưa vào giảng dạy ở phần tập làm văn thể loại “Văn thuyết minh” với mong muốn bước đầu các em có năng lực giới thiệu khách quan, mạch lạc về đối tượng nào đó
Trang 32) Cơ sở thực tế
Như tất cả chúng ta đều biết, để thu hút được sự chú ý của học sinh trong giờ học Văn đã khĩ với phân mơn Tập Làm Văn lại càng khĩ hơn Do vậy muốn thực hiện được người giáo viên cần phải cĩ nghệ thuật, cĩ sự kết hợp nhiều yếu
tố Nếu giáo viên khơng biết phương pháp, hững hờ thiếu nhiệt tình thì sẽ gây sự nặng nề, nhàm chán, thụ động cho học sinh Mặt khác, sự chủ động, tích cực hợp tác của học sinh cũng gĩp phần khơng nhỏ vào sự thành cơng của tiết học Mà trong thực tế giảng dạy, một số đơng các em vẫn cịn thờ ơ với tiết học, cĩ thái đơ học tập rất thụ động theo kiểu thầy dạy bao nhiêu biết bấy nhiêu, khơng tự tìm tịi, học hỏi, quan sát… tại sao vậy? Phải chăng là do các em khơng cĩ hứng thú với Phần Tập Làm Văn Hay cịn vì lý do nào khác nữa? đĩ là câu hỏi khiến tơi trăn trở khá nhiều
tơi vui mừng nhận thấy thái độ cùa các em đã dần dần đổi khác Các em đã cĩ hứng thú, chủ động hơn và cĩ ý thức quan sát, tích lũy và vận dụng các kiến thức vào các tiết học, vào bài văn thuyết minh của mình
Với những lý do trên, tơi quyết định chọn đề tài này và xin ghi lại đây một vài kinh nghiệm nhỏ bé với hy vọng những ý kiến của tơi sẽ phần nào giúp ích cho quý đồng nghiệp
B-GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I –Thực trạng của vấn đề:
1) Thuận lợi:
Như trên tơi đã trình bày, văn thuyết minh là loại văn bản thơng dụng, được sử dụng rất rộng rãi, nghành nghề nào cũng cần đến Nên khi giảng dạy văn thuyết minh tơi gặp một số thuận lợi nhất định:
- Tài liệu tham khảo tơi cĩ thể xem trên báo chí, trên truyền hình, trên radio, trong sách giáo khoa của các mơn học khác và ngay chính trong thực tế đời sống xung quanh ta
Trang 4- Được sự giúp đỡ tận tình của các đồng nghiệp trong trường khi cĩ vấn đề liên quan đến phân mơn Thầy, Cơ giảng dạy
- Với sự tham gia nhiệt tình, tích cực và sáng tạo của học sinh
2) Khĩ khăn:
Bên cạnh những thuận lợi trên, tơi cũng gặp phải một số khĩ khăn cần khắc phục:
a) Về giáo viên
-Trường tơi đang giảng dạy là một trong những trường khá xa trung tâm, xa thị trấn huyện, tỉnh nên việc nắm bắt thơng tin giảng dạy tiên tiến, hiện đại cịn chậm và hạn chế Đơi khi rất khĩ khăn cho việc tìm tài liệu cho bài giảng của mình, nhất là phần thuyết minh về địa phương
- Giáo viên THCS được phân cơng giảng dạy theo từng phân mơn Giáo viên nào được phân cơng dạy mơn nào thì chỉ chuyên tâm tìm hiểu, học hỏi và trau dồi kiến thức chuyên môn đó,ít khi tìm hiểu, quan tâm đến các phân mơn khác, các lĩnh vực khác má phần văn thuyết minh lại có mối quan hệ khá chặt chẽ với các môn học khác trong nhà trường và các lĩnh vực trong đời sống
b) Về học sinh
- Học sinh ở đây đa số là con nhà nơng và các gia đình đến đây để làm kinh tế mới,nên ngoài thời gian học ở trường các em về nhà phải phụ giúp gia đình rất nhiều cơng việc Cĩ em một buổi đi học cịn một buổi ở nhà phụ gia đình làm rẫy, cạo mủ cao su… Cĩ khi, các em đi làm về chỉ kịp tắm rửa, thay bộ quần áo là tới trường Các em tới lớp với một cơ thể mệt mỏi như vậy rất khĩ tiếp thu kiến thức mới, đơi khi cịn ngủ gục trong giờ học Và cũng chính vì lí
do đĩ nên các em khơng cĩ đủ thời gian để chuẩn bị bài trước khi lên lớp,
trong thực tế
Trang 5- Một bộ phận khác là con em gia đình khá giả nhưng cha mẹ các em lại có quan niệm chưa đúng về vị thế của môn Ngữ Văn trong việc hình thành nhân cách, tâm hồn các em Họ cứ nghó với nền kinh tế mở cửa hiện nay, con em họ chỉ cần học những môn: Toán, Lý, Hóa, Sinh, Ngoại ngữ … là những môn thiết thực sẽ giúp con em họ sau này dễ xin việc, dễ kiếm tiền Không mấy ai quan tâm đến việc học văn của con em, đến việc con viết sai lỗi chính tả, dùng sai từ, không viết đúng một lá đơn… nên không chỉ không tạo điều kiện cho các em trong việc tìm tài liệu mới cho bài văn mà còn khiến các em cũng có cái nhìn lệch lạc về việc học văn và không còn hứng thú với môn Ngữ Văn nói chung và đặc biệt là phân môn Tập Làm Văn
- Một bộ phận nhỏ các em có thái độ làm biếng học Ngữ Văn và gần như dửng dưng với phân môn Tập Làm Văn, thậm chí không biết bố cục một bài văn gồm mấy phần? Mỗi phần có nhiệm vụ gì ? khi có đề bài là các em ngay lập tức đặt bút viết bài không cần tìm hiểu gì, không cần biết phải huy động những kiến thức nào để làm bài Cứ viết đến đâu hay đến đó
II- Yêu cầu của đề tài
- Phần văn thuyết minh cần được giảng dạy, truyền thụ kiến thức một cách nhẹ nhàng nhưng khắc sâu kiến thức cho học sinh Liên hệ chặt chẽ với các môn học khác và một số lĩnh vực trong đời sống
- Giúp giáo viên Ngữ Văn giảng dạy tốt và đạt kết quả cao Đồng thời, phải luôn luôn tìm tòi nghiên cứu, trau dồi thêm kiến thức thực tế
- Kích thích sự hứng thú, chủ động, sáng tạo, quan sát và tìm tòi thêm các kiến thức trong các tiết văn thuyết minh nói riêng và các tiết Tập Làm Văn nói chung
- Đồng thời, giúp học sinh nhận ra rằng môn Ngữ Văn trong THCS là cầu nối các môn học khác và có vai trò vô cùng quan trọng trong việc giúp các em trở thành con người của xã hội mới năng động và sáng tạo
Trang 6III- Những biện pháp thực hiện.
Muốn giảng dạy thành công văn thuyết minh trong chương trình Ngữ Văn
8, trước hết cần phải nắm được một số vấn đề sau :
1 Khái niệm văn thuyết minh
Văn bản thyết minh là kiểu văn bản thông dụng trong mọi lĩnh vực đời sống nhằm cung cấp tri thức (kiến thức) và đặc điểm, tính chất, nguyên nhân … của các hiện tượng và sự vật trong tự nhiên, xã hội bằng phương thức trình bày, giới thiệu, giải thích
- Tri thức trong văn thuyết minh đòi hỏi khách quan xác thực, hữu ích cho con người
- Văn bản thuyết minh cần được trình bày chính xác, rõ ràng, chặt chẽ và hấp dẫn
2 Tại sao lại đưa văn bản thuyết minh vào chương trình Ngữ Văn 8 :
Văn bản thuyết minh là kiểu văn bản lần đầu tiên được đưa vào chương trình Tập Làm Văn THCS Việt Nam Đây là loại văn bản thông dụng, có phạm
vi sử dụng rất phổ biến trong đời sống, từ lâu nhiều nước trên thế giới như: Trung Quốc, Nhật Bản,…đã đưa vào chương trình học cho học sinh Chính vì vậy, có thể nói đây là kiểu văn bản hoàn toàn mới, chưa có trong chương trình và sách giáo khoa Tập Làm Văn trước đây Nhưng nói mới là so với chương trình và sách giáo khoa thôi, chứ không mới so với yêu cầu thực tế của đời sống
Văn bản thuyết minh còn là văn bản trình bày tính chất, cấu tạo, cách dùng cùng lí do phát sinh, quy luật phát triển, biến hóa của sự vật nhằm cung cấp tri thức, hướng dẫn cách sử dụng cho con người Văn bản thuyết minh được sử dụng trong nhiều ngành nghề khác nhau Mua một cái máy như tivi, máy bơm, máy cày…đều phải kèm theo bản thuyết minh để ta hiểu tính năng, cấu tạo, cách sử dụng, cách bảo quản Mua một hộp bánh, trên đó cũng có ghi xuất sứ, thành phần các chất làm nên bánh, ngày sản xuất, hạn sử dụng, trọng lượng tịnh…Đến
Trang 7một danh lam thắng cảnh, trước cổng vào thế nào cũng cĩ ghi lời giới thiệu lai lịch, sơ đồ thắng cảnh Ra ngồi phố, ta gặp các bảng quảng cáo giới thiệu sản phẩm Cầm quyển sách, bìa sau cĩ thể cĩ lời giới thiệu tĩm tắt nội dung Trong sách giáo khoa cĩ bài trình bày thí nghiệm hoặc trình bày sự kiện lịch sử, trình bày tiểu sử nhà văn, giới thiệu tác phẩm được trích…Tất cả đều là văn bản thuyết minh Như vậy, trong đời sống hàng ngày khơng lúc nào ta thiếu được văn bản thuyết minh
Do vậy, đưa văn bản thuyết minh vào Ngữ Văn 8 là cung cấp cho học sinh một kiểu văn bản thơng dụng, rèn luyện kĩ năng trình bày các tri thức cĩ tính chất khách quan, khoa học, nâng cao năng lực tư duy và biểu đạt cho học sinh Hay nĩi một cách khác đưa văn bản thuyết minh vào Ngữ Văn 8 là đáp ứng yêu cầu đời sống xã hội hiện nay, đào tạo một năng lực cần thiết mà học sinh ta xưa nay chưa được học chính thức
Hiểu được những lý do trên sẽ giúp tơi cĩ hiểu biết sâu sắc hơn về văn bản thuyết minh và sẽ thấy nhẹ nhàng hơn, cũng như khơng cịn quá lo sợ học sinh sẽ khơng tiếp thu được, khơng biết lấy tư liệu từ đâu để làm bài nữa Đồng thời, bước đầu thực hiện được nguyên tắc giúp học sinh hịa nhập vào xã hội, giúp các
em sau này ra đời bớt bị bỡ ngỡ, lúng túng trước những vấn đề đặt ra
3 Nội dung văn bản thuyết minh trong Ngữ Văn 8.
Như chúng ta biết SGK chương trình Ngữ Văn THCS được xây dựng theo nguyên tắc “đồng tâm” hai vịng : vịng I (gồm lớp 6 – 7) vịng 2 (gồm lớp 8 – 9) Nhưng phần văn bản thuyết minh lại chỉ cĩ ở vịng 2 ( lớp 8) Mặc dù phần văn bản thuyết minh chỉ được cĩ mặt ở lớp 8 nhưng nĩ lại cĩ sự tích hợp rất chặt chẽ với các lớp 6, 7, 9 thơng qua các văn bản nhật dụng
Nội dung giảng dạy thuyết minh ở Ngữ Văn 8 gồm:
1) Tìm hiểu chung về văn bản thuyết minh
2) Phương pháp thuyết minh
3) Đề văn thuyết minh và cách làm bài văn thuyết minh
Trang 84) Thuyết minh về một thứ đồ dùng (luyện nói)
5) Thuyết minh về một thể loại văn học
6) Viết đoạn văn trong văn bản thuyết minh
7) Thuyết minh về một phương pháp (cách làm)
8) Thuyết minh một danh lam thắng cảnh
9) Ôn tập về văn thuyết minh
10) Chương trình địa phương (phần tập làm văn)
Nắm được những nội dung trên sẽ giúp tôi có kế hoạch và phương pháp truyền thụ kiến thức phù hợp, không quá ôm đồm nói quá nhiều vấn đề trong một bài giảng để dẫn đến hết giờ mà kiến thức chính chưa truyền thụ được Hơn nữa, nắm được điều này còn giúp tôi có khả năng giúp học sinh tích hợp và cuûng cố các văn bản đã học và đó cũng là một ví dụ chân thực nhất cho bài học
Ví dụ: Như khi giảng bài thuyết minh về danh lam thắng cảnh ta có thể tích hợp, liên kết tới văn bản “Động Phong Nha”(ngữ văn 6), “Ca Huế trên sông Hương” (ngữ văn 7) hay “Cầu Long biên_chứng nhân lịch sử” (ngữ văn 6)…
4 Một số lưu ý khi giảng dạy văn bản thuyết minh.
a) Đặc điểm:
Đặc điểm quan trong nhất để phân biệt kiểu văn bản thuyết minh với các kiểu văn bản khác đó chính là trình bày kiến thức khách quan về đối tượng Đối tượng này có thể là nguời là cơ quan là đồ vật, là loài vật hay động vật, là di tích văn hóa, là một cuốn sách, hay một phương pháp làm việc nào đó… mà nhiệm vụ của văn thuyết minh là phải cung cấp tri thức khách quan về đối tượng, giúp con người có được sự hiểu biết một cách đúng đắn và đầy đủ về đối tượng đó Vì là kiến thức khách quan nên người làm không thể hư cấu, bịa đặt tưởng tượng hay suy luận Nghĩa là tri thức phải phù hợp với thực tế và không đòi hỏi người làm phải bộc lộ cảm xúc cá nhân của mình Người viết phải tôn trọng sự thật, không
vì lòng yêu ghét của mình mà thêm thắt cho đối tượng Vì thế nó đòi hỏi học sinh
Trang 9phải quan sát, điều tra, phải tích lũy, hệ thống hóa mới viết được bài Điều này nâng cao ý thức khoa học cho học sinh
Ví dụ: Khi giới thiệu một cuốn sách học sinh phải cho biết sách của ai, thể loại gì, xuất bản năm nào, ở đâu, nội dung gồm những mục gì, sách dày hay mỏng, cần thiết đối với ai…Nếu đọc kỹ phải giới thiệu sách nêu vấn đề gì Hay muốn giới thiệu về một tác giả nào đó thì phải giới thiệu được họ tên đầy đủ (bí danh nếu có), ngày tháng năm sinh, năm mất, quê quán, thể loại thành công nhất của tác giả, tác phẩm tiêu biểu nhất của tác giả…Tìm hiểu kĩ hơn thì có thể viết
về xuất thân của tác giả, những thăng trầm của cuộc đời tác giả …
Ngoài ra văn thuyết minh còn có tính chất thực dụng, cung cấp tri thức là chính nên không nhất thiết phải làm cho người đọc thưởng thức cái hay cái đẹp như tác phẩm văn học Tuy nhiên nếu viết có cảm xúc, biết gây hứng thú cho người đọc thì vẫn tốt
Ví dụ: Nếu giới thiệu về một loài hoa có thể bắt đầu bằng việc miêu tả vẻ đẹp của hoa, gợi cảm xúc chung về loài hoa ấy rồi mới thuyết minh cũng rất hay .Khi giới thiệu về một danh lam thắng cảnh nào đó trước khi giới thiệu ta có thể giới tiệu vài nét về quang cảnh, vẻ đẹp chung, toàn cảnh để gợi cho người đọc (nghe) cảm giác như được hòa mình, đắm mình trong quang cảnh này càng tốt, hiệu quả đạt được sẽ cao hơn
b) Phương pháp thuyết minh
Nếu như nói tri thức về đối tượng cần thuyết minh là vô cùng quan trọng trong bài văn thuyết minh Thì phương pháp thuyết minh cũng đóng vai trò quan trọng không kém cho việc thành công của một bài văn thuyết minh Nên để làm được một bài văn thuyết minh hay thì nhất thiết phải có phương pháp phù hợp với từng đối tượng thuyết minh Nhiệm vụ của giáo viên là giúp học sinh biết cách sử dụng các phương pháp sao cho hiệu quả nhất đối với từng đối tượng
Ví dụ: để thuyết minh về cái quạt máy thì phương pháp phân chia đối tượng thành các bộ phận là phù hợp nhất Để làm được đề này thì ta có thể chia
Trang 10chiếc quạt máy thành hai hệ thống chuyển động và hệ thống bảo vệ rồi sau đó lần lượt đi thuyết minh từng hệ thống Hay để thuyết minh về tác hại của việc hút thuốc lá thì ta lại phải sử dụng chủ yếu là phương pháp liệt kê, đưa số liệu để giúp người đọc có thể thấy rõ được ảnh hưởng to lớn của thuốc lá đến sức khỏe con người cũng như đến môi trường xung quanh
c) Đề văn thuyết minh
Đề tập làm văn thường có hai dạng: một là đề văn có mệnh đề, xác định nhu cầu, phạm vi bài văn (như thuyết minh về chiếc quạt máy, thuyết minh về chiếc áo dài Việt Nam…) Hai là đề văn chỉ nêu đề mục, không có mệnh lệnh cụ thể Loại đề thứ hai này thường chỉ nêu đối tượng thuyết minh, đòi hỏi học sinh phải cụ thể hóa, lựa chọn đối tượng cụ thể cho bài viết của mình Và ngữ văn 8 dùng cả hai loại đề này nhưng nhiều trương hợp nghiêng về kiểu thứ hai để phát huy vai trò chủ động của học sinh
Ví dụ: Đề chỉ cần nêu “Chiếc nón lá Việt nam” là học sinh đề đề yêu cầu viết bài thuyết minh, giới thiệu về chiếc nón lá Việt Nam Hay đề nêu “Giới thiệu
về một món ăn dân tộc (bánh chưng, bánh giày, phở, cốm…)” thì học sinh có thể lựa chọn một đối tượng cụ thể mà mình hiểu biết để thuyết minh, không nhất thiết bắt buộc phải thuyết minh về một đối tượng mình ít hiểu biết Ở những đề kiểu này giáo viên có thể cho học sinh tự chọn đối tượng mà mình hiểu biết, yêu thích như vậy bài làm của các em sẽ đạt kết quả cao hơn
d) Ngôn ngữ
Bên cạnh những chú ý ở thên thì ta cũng cần hết sức chú ý đến ngôn ngữ của bài văn thuyết minh Chính ví bài văn thuyết minh luôn luôn đòi hỏi phải khách quan, khoa hoc Nên ngôn ngữ của bài văn thuyết minh cũng yêu cầu chính xác, gọn, sáng rõ Tránh dài dòng và mập mờ không rõ nghĩa Nhưng trong các trường hợp thuyết minh mang tính nghệ thuật, Ví Dụ như con kiến tự kể về loài kiến thì có thể tưởng tượng người kể đóng vai con kiến, nhưng tri thức về loài kiến phải tuyệt đối chính xác