Ebook Một số vấn đề lí luận giáo dục chuyên nghiệp và đổi mới phương pháp dạy - học: Phần 2

Dạy cách học, học cách học (học suốt đời);.. c.[r]

PHẨN THỨ HAI

Đ ổ i MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY - HỌC

Ch ương 4

V Ề Đ Ổ I MỚI P H Ư Ơ N G P H Á P DẠY - HỌC

ở ĐẠI HỌC VÀ CAO ĐANG

1 Đ ổi mới phương pháp dạy - học ờ đại học và cao đảng là loại

bỏ những gì lạc hậu, đưa những yếu tố mới vào làm cho phù hợp với người học và thời đại, nhằm đạt mục tiêu của nền giáo dục nước ta

Đ ổi mới gắn liền với hiện đại hoá, trong đó có hiện đại hoá các thiết bị dạy và học Phương pháp dạy - học có quan hệ mật thiết với chương trình, sách giáo khoa, giáo trình Chính trong chương trình, giáo trình, sách giáo khoa đã phàn ánh một phương pháp dạy - học nhất định

So sánh phương pháp dạy - học ở phổ thông, phương pháp dạy - học ở đại học có nhiều chỗ khác: phương pháp dạy - học ờ các trường khoa học xã hội và nhân vãn khác với phương pháp dạy - học ở các trường khoa học tự nhiên, rồi khoa học cơ bản, khoa học kỹ thuật; cách học của sinh viên lúc vào trường khác với sinh viên sắp ra trường

2 M ục tiêu đào tạo của các trường đại học và cao đẳng là chuẩn

bị đưa sinh viên vào nghề. Đào tạo nghề là đào tạo nhân lực và có một phần bổi dưỡng nhân tài Nhân tài ờ dây cũng giỏi nghể, rất lành nghể, làm gương cho tập thể lao động M ọi phương pháp dạy - học ờ đại học

và cao đẳng nhằm mục tiêu giáo dục đạo đức và hình thành tay nghé cho sinh viên

3 Trong việc xây dựng chương trình các môn học phải chú ý tỷ lệ các tiết học giữa các môn cơ bản, cơ sờ và các môn chuyên ngành; giữa

lý thuyết và thực hành, thực nghiệm, thực tập (trong và ngoài trường) Thực hành, thực nghiệm, thực lập không chỉ dạy sinh viên ứng dụng tri

thức vào sản xuất, mà bao trùm hơn là giúp họ tự gắn bó với lao động, với quy trình công nghệ, với người lao động, với thực tế xã hội

4 Phương pháp dạy có ý nghĩa rất quan trọng, người dạy phải dạy các tri thức khoa học hoàn toàn chính xác, sinh động hấp dẫn, truyền được cả nhiệt tình và lòng say mê cho sinh viên Phươag pháp học có ý nghĩa quyết định, nhất ]à ở đại học, đối với toàn bộ hcạt động dạy - học trong nhà trường Phương pháp học tập cá nhân phải dựa trên nền tảng của tinh thần học tập, trách nhiệm học tập trước xã lội, gia đình và bản thân, có lý tường phục vụ xã hội, trong đó có dant dự gia đình, hạnh phúc cá nhân (111)

5 Bước sang thế kỷ X X I, cùng với xu thế hội nhập, toàn tầu hoá,

sự phát triển của công nghệ thông tin, sự tăng gấp bội của tri thức là điểu kiện cơ bản để mang lại thành tựu kinh tế hiện đại N hữig năm

70 của thế kỷ X X ưi thức nhân loại tàng gấp đôi theo chu kỳ 8 nãm, nhưng đến nay chu kỳ đó chỉ còn 4 năm Như vậy tất yếu sẽ diẻn ra một điều là cái mà thế hệ cha dạy cho con thì con không đủ dể thoả mãn nhu cầu để sống; nghĩa là cái mà thế hệ con tiếp thu được từ thế

hệ cha trở nên lạc hậu, con không dùng được, nếu đó là những kiến thức nhận được bằng con đường thông báo

K inh tế tri thức là giai đoạn phát triển mới của lực lượng sàn xuất cùa loài người Đ ối với kinh tế công nghiệp, dựa vào máy móc và tài nguyên là chính, còn kinh tế tri thức thì dựa vào tri thức và thông tin là chù yếu, trong đó khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp và quan trọng hàng đầu Đây là xu thế tất yếu của quá trình phái triển sức sản xuất, là thành tựu quan trọng của loài người, chúng ta cấn phải nắm lấy và vận dụng để phát triển kinh tế - xã hội nói chung và để phát triển giáo dục, trong đó có liên quan đến phương pháp dạy - học nói riêng Đ ổi mới phưcmg pháp dạy - học như thế nào để cho sinh viên được học tập suốt đời Hệ thống đào tạo và phương pháp dạy

-học phải bào đảm cho mọi người hất cứ lúc nào, ờ đâu cũng có thể -học

tập đ ư ợ c M a n g th ô n g tin c ó ý n g h ĩa rất quan trọng c h o v iệ c h ọ c tập

su ố t đ ờ i.

6 Phương pháp dạv - học phải luôn được đặi trong mối quan hệ với các thành tô' khác của quá trình dạy học, trước hết, đó là quan hệ:

mục tiêu - nội dung - phương pháp (tất nhiên còn có các điều kiện

k h á c ).

Dạy - học là quá trình bao gồm hoạt động dạy và hoạt động học

Hai hoạt động này có quan hệ tương hỗ, đểu hướng tới một mục đích

là đào tạo con người đạt được những tiêu chí chất lượng vế một giá trị

nhất định H ai hoạt động của chủ thể này, nói chung, có quan hệ nhân

- quả, trong dó hoạt động dạv thường quyết định hoạt động học, vì

lịch sử phát triển của nhân loại nói chung và cùa khoa học, trong đó có

cả khoa học sư phạm nói riêng Sự phát triển tiến bộ cùa hoạt động dạy

- học là sự phát triển củ a nội dung và phương pháp dạy - học Để thấy

dược sản phẩm của sự phát triển đó chúng ta cần xác định tiêu ch í bản

chất của các hoạt động đó

Hoạt động dạy là hoạt động cung cấp thông tin và dạy người học cách tự thu nhận, xử lí, sử dụng thông tin

Hoạt động học là sự đáp ứng hoạt động dạv, vì vậy đó là hoạt động tiếp nhận, tự tiếp nhận, xử lí, sử dụng thông tin

Như vậy, cả hai hoạt động cùa hai chù thể đều liên quan đến

ihông tin và phương pháp, biện pháp xử lí thông tin (phương pháp dạy

và phương pháp học)

H iện nay việc đổi mới phương pháp dạy - học được triển khai

theo hướng tích hợp sư phạm mà tư tường cốt lõi của nó là phát triển năng lực, biết sử dụng các nội dung và các kỹ nàng phản ứng thích nghi trong những tình huống đa dạng có ý nghĩa Dấu hiệu quan trọng của quá trình dạy - học nhằm đạt được yêu cầu trên chính là: dạy - học

không p h ả i chù yếu là truyền đạt, cung cấp thông tin, m à p h á i chủ yếu

là rèn luyện kliá năng tìm tòi, p h á t hiện, quàn lý và x ử lí thông tin

tliànli sàn pliẩm có ý nghĩa trong hoạt dộng sống.

7 Theo GS V ũ V ãn Tảo (111), thì đổi mới phương pháp dạy - học (P) phụ thuộc hai phạm trù đổi mới chính yếu là: đổi mới mục tiêu

và nội dung (M & N ), thể hiện tập trung vào chương trình đào tạo và

đổi mới quan hệ thầy và trò (Th & T r) (chủ thể: trò; tác nhân: thầy):

p = f (M & N , quan hệ Th & Tr)

V a i trò của công nghệ trong đổi mới P: Nếu khi nói đến M , N thì cũng đã hàm ý nói đến những công cụ vật chất chứa đựng nội hàm M

& N và khi nói đến p, cũng có hàm ý nói đến những phương tiện, công

nghệ dùng để thực hiện p

Những công nghệ mới về thông tin và truyền thông ứng đụng vào giáo dục đang mang mầm mống của một cuộc cách mạng sư phạm

thực sự H ội nghị quốc tế vé giáo dục đại học thế kỷ X X I (1998) tóm

tắt một cách thực chất và ấn tượng vể mục tiêu ờ đại học là đào tạo

nhân lực, nhân lực tư duy, nhân lực tạo doanh nghiệp Đặc biệt nhấn

mạnh những năng lực: tư duy sáng tạo gắn với nảng lực giải quyết vấn

đề có hiệu quả; ba kỹ năng toàn cầu: sử đụng ngoại ngữ, máy tính,

giao tiếp - hiểu nhau; ba kỹ nâng xuyên suốt cuộc đời: học - làm - sống (gắn kết nhau để có chất lượng) Theo tài liệu Hội nghị này, có

một bảng phân loại các mô hình giáo dục, theo hướng tiến hoá: giáo

dục từ mô hình truyền thống (1 ) sang mô hình thông tin (2) rồi từ mô

hình thông tin chuyển sang mô hình kiến thức (3) như sau:

Ba m ô hình quá trìn h d ạ y - học (giáo dục)

Mỏ hình Trung tâm Vai trò người học Công nghê

Truyền thống (1) Người dạy Thu động Bảng/TV/Radio

Thông tin (2) Người học Chủ động Máv tính cá

nhân-PC Kiến thức (3) Nhóm Thích nghi PC + Mạng

G iáo dục Việt Nam dang chuvển từ (1 ) sang (2); giáo dục ờ một

số nước phát triển cao: chuyển từ (2) sang (3)

Phương pháp dạy - học dại học (P P D H Đ H ) là yếu tô của quá trình dạy - học (Q T D H ) Đổi mới PP D H Đ H nhằm biến việc đổi mới

M & N thành hiện ihực, bằng vai trò chù động của người học - chủ thể của Q T D H và vai trò hướng dẫn, chi đạo cùa ngưừi thầy - tác

Đ ổi mới P P D H Đ H nhằm mục đích thực hiện chất lượng mới của giáo dục đại học

M ỏ hình quá trình s ư p h ạ m (d ạ y học), sơ d ồ

Quan hệ dạy

M ô hình SA M O (Subject: chù thể; Agent: tác nhân; Object: đối tượng; M edium : môi trường)

M ô hình này cho ta một công cụ để nhìn quá trình dạy - học, tuỳ theo các m ôi quan hệ, đặc biệt là môi quan hệ giữa chủ thể và tác nhân

Chiến lược phát triển đại học trong Chiến lược pliát triển giáo

d ụ c 2001 - 2 0 1 0 (8), những nghiên cứ u và một sô thực n g h iệ m ban đầu

về đổi mới PP D H Đ H cùa thê giới dược tiếp nhận và truyển bá ở nuớc

ta trong thập kỷ 90 vừa qua đã tạo được cơ sờ thực tế nhất định để thực hiện c h ủ trương đổi mới và hiện đại lioá phương pháp giảng dạy đã gh i

trong (8)

Nội dung dổi mới PPDHĐH (gợi ý)

a. Quan điểm mới của giáo dục hiện đại: người học là lý do tồn tại cùa người dạy, là chủ thể của Q TD H ; người dạy là tác nhân của quá trình; học là xuất phát điểm để thiết kế dạy và tiếp đó để thiết kế đào tạo, bồi dưỡng giáo viên (Đ T , BD G V )

H ọ c - > D ạ y -> Đ T, BD G V

b Yêu cầu c ơ bản cùa quá trình học

H ọ c -> H iể u -> Hành

Đã H Ọ C thì phải H lỂ ư trên cơ sờ H iế u mà H À N H

H IỂ U là điểm TỰ A, H À N H là điểm P H Á T T R IE N

Công nghệ kiểm ưa HlỂU và HỎI

Sơ đồ tự học: Học - H ỏi - Hiểu - Hành = 4 H (cách học)

Tự hỏi - Tự đáp - Tư đánh giá

t

H òi

Chù đ ộ n g - » Hiểu

H iểu ► Hành

> Hành

Thụ động Hiểu .► Hành

(H ọc - Hỏi - Hièu) - Hành: hiểu sâu đ ể thành thạol hiểu đủ đê

hành ngay

-Tập trung vào câu hỏi về có ý ngliĩa gì (tức: lập luận của tác giả

là gì? hoặc những quan niệm nào là ứng dụng được để giải quyết vấn đẻ?);

- Liên hệ kiên thức đã biết từ trước với kiến thức mới;

- Liên hệ n h ữ n g k iế n ihức đã được nêu ở những giáo trình khác nhau;

- Liên hệ ý những tưởng có tính lý thuyết với những kinh nghiêm hằng ngày;

- Liên hệ và phân biệt sự hiển nhiên và sự lập luận;

- Tổ chức và cơ cấu cùa nội dung tạo thành một tổng thể gắn bó Trong cách tiếp cận này, nổi lên là tác động từ bên trong người học,

n h ư m ộ t sự đ ò i h ỏ i m ờ cửa sổ, th ô n g q u a n ó m à nhữ ng k h ía cạ n h củ a

thực tiễn hiểu được rõ hơn.1 — ■ — f — —— - -

-d N h ậ n thức vé H ọc♦ ♦

Học, cốt lõ i là tự học, là quá trình phát triển nội tại, trong đó chù

th ể tự thể hiện và biến đổi mình, tự làm phong phú giá trị con người

m ình, bằng cách thu nhận, xử lí thông tin, lấy từ môi trường sống xung

q u a n h m ìn h H o c trước h ết p h ả i hiểu, dựa vào hiểu đ ể h à nh: lõi của

“ học hành”

Học trong nhà trường, là nói vé sự thay đổi cách thức mà người học đã hiểu Nếu đã hiểu sai thì phải sửa cách hiểu; nếu đã h:ểu đúng,

thì phải hiểu sâu hơn, rộng hơn Đã học thì phải hiểu, khô>ng hiểu thì

phải coi là chưa học Quá trình hiểu phát triển từ thấp lên c ao, từ nông

đến sâu, từ hẹp đến rộng quá trình nàv quy định quá trình học phải

diễn ra như thế nào đó để đạt được yêu cầu hiểu

Học sinh hiểu tức là bắt đầu quan niệm về hiện tượng và ý tường theo cách mà các nhà khoa học đã quan niệm, có nghĩa là học sinh

Dạy là một hoạt động nhằm thay đổi quan niệm hoặc sự hiểu biết cùa sinh viên về thế giới Dạy được coi là lioạt động liựp tác với ưò,

coi trò là người học còn ít kinh nghiệm, làm cho trò trở thành một

chuyên viên phù hợp hơn, trong khuôn khổ quan niệm cùa môn học

Dạy là sự hỗ trợ cho việc học cùa sinh viên Dạy được coi là hoạt động lấy trò làm cliủ th ể (hoặc trung tám), trong đó sinh viên chịu trách

nhiệm vé việc học và kết quả học Mục đích của thầy là động viên và

duy trì những lợi ích chính đáng của chính sinh viên Trách nhiệm của

thầy ĩà giúp sinh viên cách học, biết làm kế hoạch học tập, biết cung cấp

những mối liên hệ ngược - những phàn hồi vé việc học; thầy đưa ra

những hướng dẫn vé quan niệm, dặc biệt khi dạy sau đại học.

lõ i cùa chất lượng dạy học ờ đại học là tu duy sáng tạo d ể giải quyết

Giảng viên hướng dán sinh viên cách học là giúp sinh viên lự tạo

ra khả năng xác định vấn đề cần giải quyết, thu nhận, xử lí thông tin và ứng dụng chương trình già quyết vấn dề (G Q V Đ ) Chương trình này có thể là một chương trình sáng tạo, G Q V Đ là sáng tạo

Khái niệm sáng tạo không thể không dản đến nhận thức ràng, sáng tạo là một sự thiết lập trật tự, tổ chức khắc phục tình trạng m ít trật tự, vô tổ chức; trong quá trình giải quyết vấn để, nhiệm vụ chủ yếu

là tìm ra hoặc phát minh lời giải, tượng trưng cho sự tổ chức: tù mù đã trờ thành chính xác, câu hòi đã được trả lời, nhiệm vụ đã được hoàn thành: những bộ phận thiếu đã được tìm ra; sự lòng lẻo đã được xoá bỏ; câu đô' đã dược giải xong

Sự mất trật tự — > sư tương tá c > sự trật tự - > sự tổ chức

ỉ ! “ ĩ 7.2 }

Môi trường thòng tin cần thu thập, xử lí để sáng tạo

Y Landry, 1 9 84 ( 1 1 1 )

8 Đ ổi mới PPDH ở đại học và cao đẳng theo những định hướng sau:

- Dạy học ờ đại học và cao đẳng (Đ H ,C Đ ) phải gắn chặt với nghiên cứu khoa học; các công trình nghiên cứu khoa học phải phục

vụ thiết thực quá trình đào tạo và nhu cầu của đời sống và sản xuất

- Dạy học ờ Đ H , C Đ phải khơi dậy tính tự học, tự nghiên cứu, tính sáng tạo, chù động cùa sinh viên

- Dạy học ở Đ U , C Đ phải hướng tới đào tạo sinh viên ra trường tinh thông nghề nghiệp, đáp ứng dược nhu cầu cùa xã hội hiện nay

- PPD H phải phù hợp với nội dung trong quá trình chuyển tải kiến thức tới người học

- Các phương tiện dạy học hiện đại cùng với sử dụng công nghệ thông tin trong quá trình dạy học là rất quan trọng nhưng vần không