Nguyên nhân và biện pháp xử lý nợ xấu của các tổ chức tín dụng qua báo cáo kiểm toán của kiểm toán nhà nước - Trường Đại Học Quốc Tế Hồng Bàng

Có thể thấy rằng, pháp luật hiện hành đã có những khung pháp lý cơ bản trong việc hạn chế cũng như giải quyết nợ xấu của các TCTD như: quy định về phân loại nợ; quy định về xử lý tài [r]

Minh bạch hóa hoạt động tài chính tín dụng - nợ xấu và sở hữu chéo

NGUyÊN NHÂN VÀ bIỆN PHÁP xƯû lyÙ NỢ xAáU CUûA CÁC TỔ CHỨC TÍN dỤNG

QUA bÁO CÁO KIỂM TOÁN CUûA

KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC

TS LÊ THẾ Sáu*

*Kiểm tốn nhà nước chuyên ngành VII

huyết mạch của nền kinh tế thì nợ xấu luơn được ví như “cục máu đơng” cĩ thể gây tắc nghẽn hoạt động của hệ thống TCTD và cản trở sự phát triển của nền kinh tế Tỷ lệ nợ xấu của các TCTD hiện tại tương đối cao, nợ tiềm ẩn cĩ thể phát sinh thành nợ xấu lớn Trước thách thức của việc nợ xấu ngày càng gia tăng, Đảng, Nhà nước, Chính phủ đã triển khai một loạt các biện pháp để xử lý nợ xấu nhằm khai thơng những cục máu đơng của nền kinh tế, nhưng việc xử lý nợ xấu thời gian qua cịn nhiều khĩ khăn, xử lý chưa nhiều, nhiều khoản nợ xấu xử lý chỉ là hình thức, chưa triệt để và hiệu quả, trong việc xử lý cịn xuất hiện nhiều sự bất cập thể hiện qua các vướng mắc, khĩ khăn

từ cơ chế, chính sách pháp luật và thực tế thực hiện.

Từ khĩa: nợ xấu

Reasons and solutions to handle bad debt of the credit institutions through SAV’S auditing report

Capital flows from credit institutions to organizations and individuals are considered as the lifeblood of the economy Bad debts are always like “blood clots” that can obstruct the operation of credit institutions and obstruct the development of the economy The current bad debt ratio of the existing credit institutions

is relatively high Potential debt can arise as bad debts In the face of the challenge of increasing bad debt, the Party, State and Government have implemented a series of measures to deal with bad loans aimed at clearing the blood clots of the economy In recent years, many difficulties have been dealt with, many bad debts have been handled in an inefficient and effective manner, tracing from mechanisms, policies and practices

key word: bad debt

1 Thực trạng tình hình nợ xấu của TCTD

trong thời gian vừa qua

Theo số liệu của Báo cáo kiểm tốn của KTNN

cho thấy nợ xấu của hệ thống các TCTD trong

những năm vừa qua đã hình thành, tăng nhanh và

ở mức rất lớn mặc dù các TCTD, NHNN và Chính

phủ đã thực hiện rất nhiều giải pháp để xử lý nợ

xấu, hạn chế phịng ngừa nợ xấu, cụ thể:

- Tại thời điểm cuối năm 2015 nếu tính đầy

đủ nợ xấu sẽ vào khoảng 476.860 tỷ đồng tương đương tỷ lệ 8,85%, bao gồm: nợ xấu nội bảng là 131,8 nghìn tỷ đồng, nợ xấu tồn đọng tại VaMC 197,316 nghìn tỷ đồng, nợ xấu được cơ cấu lại 107 nghìn tỷ đồng, các khoản nợ xấu chưa chuyển theo kết luận thanh tra 40,746 nghìn tỷ đồng;

- Tại thời điểm cuối năm 2016, nếu tính đầy đủ

nợ xấu sẽ vào khoảng là 600,01 nghìn tỷ đồng so

với 5.949,5 nghìn tỷ đồng tổng dư nợ cho vay, đầu

tư đối với nền kinh tế chiếm tỷ lệ 10,08% tổng dư

nợ cho vay Cụ thể, nợ xấu nội bảng là 150.124,4

tỷ đồng, nợ xấu VaMC đã mua nhưng chưa xử lý

là 195,75 nghìn tỷ đồng; nợ xấu được cơ cấu lại là

136,8 nghìn tỷ đồng; trái phiếu doanh nghiệp tiềm

ẩn trở thành nợ xấu là 23,76 nghìn tỷ đồng; các

khoản khác phải thu 49,53 nghìn tỷ đồng; lãi phải

thu bất hợp lý phải thoái 44,04 nghìn tỷ đồng

2 Nguyên nhân nợ xấu của các TCTD thời

gian qua

Việc nợ xấu phát sinh lớn và tăng nhanh như

vậy có nhiều nguyên nhân, một số nguyên nhân

chính như: xuất phát từ phía người vay vốn, từ phía

ngân hàngvà từ những bất ổn của nền kinh tế:

Thứ nhất, Từ sự bất ổn của nền kinh tế, cụ thể:

những năm vừa qua xuất phát chính từ cuộc khủng

hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, nền kinh tế thế

giới bắt đầu khủng hoảng, với tín dụng dưới chuẩn

ở Mỹ và sau đó là nợ công ở khu vực đồng tiền

chung Châu Âu Cùng với những yếu kém được tích

tụ qua nhiều năm trong nội tại của nền kinh tế, nền

kinh tế Việt Nam bắt đầu suy giảm, đặc biệt là lạm

phát tăng cao, sản xuất kinh doanh đình trệ (lạm

phát năm 2010 là 11,75%; năm 2011 là 18,58%); lãi suất ngân hàng tăng cao nhanh chóng (năm 2011 lãi suất cho vay VNĐ khoảng 17-20%/năm, thậm chí trên mức 37%/năm), thanh khoản và khả năng sinh lời của hệ thống ngân hàng suy giảm dẫn đến

có nhiều doanh nghiệp phải giải thể, ngừng hoạt động (năm 2011: 54.114 doanh nghiệp; năm 2012: 54.261 doanh nghiệp; chỉ số hàng tồn kho tăng cao trên 20%/năm trong giai đoạn 2011-2012) cũng đã tạo ra nợ xấu

Thứ hai, Do sở hữu của nhóm cổ đông chi phối,

sở hữu chéo giữa ngân hàng với doanh nghiệp tại Việt Nam trong những năm gần đây làm cho quan

hệ cho vay trở nên rất phức tạp, cụ thể: Nhiều công ty không thuộc lĩnh vực tài chính nhưng lại đầu tư dài hạn với vai trò nhà sáng lập, nhà đầu tư chiến lược trong các ngân hàng dẫn đến tình trạng một số ngân hàng thu xếp vốn cho những dự án đầu tư chưa minh bạch Việc sở hữu chéo này đã dẫn đến tình trạng các ngân hàng tạo điều kiện để cho các doanh nghiệp sở hữu ngân hàng có thể dễ dàng vay được vốn, hoặc dễ dàng cho các công ty con của các doanh nghiệp có vốn sở hữu tại ngân hàng vay vốn Việc cho vay dễ dàng, thiếu kiểm soát cộng với việc thẩm định vốn vay thiếu cẩn trọng tất yếu sẽ dẫn đến nợ xấu Đây

Minh bạch hóa hoạt động tài chính tín dụng - nợ xấu và sở hữu chéo

chính là nguyên nhân gây ra tình trạng bất ổn nhất

trong hệ thống ngân hàng và dẫn đến tình trạng nợ

xấu đặc biệt tăng cao Nổi bật là các khoản nợ xấu lên

đến hàng chục nghìn tỷ đồng liên quan đến các vụ

án trọng điểm của các ngân hàng như nhĩm nợ xấu

của 06 Cơng ty liên quan đến ơng Nguyễn Đức Kiên

tại Ngân hàng aCB, nhĩm khách hàng Thiên Thanh

tại Ngân hàng Xây dựng, các khoản nợ của ơng Tạ Bá

Long, Đồn Văn an tại GP Bank

Thứ ba, Do tình hình hoạt động của ngân hàng

cịn nhiều yếu kém như: Ngân hàng quá đề cao chỉ

tiêu doanh thu, lợi nhuận, tăng trưởng tín dụng

nĩng; các ngân hàng đua nhau mở rộng mạng

lưới chi nhánh, điểm giao dịch, cạnh tranh chiếm

thị trường, sẵn sàng áp dụng mọi hình thức kinh

doanh để tận thu trong khi cịn nhiều hạn chế về

năng lực quản lý, điều hành, điều kiện cấp tín dụng

lỏng lẻo và quy trình kinh doanh quản lý tín dụng

chưa chặt chẽ Bên cạnh đội ngũ cán bộ yếu kém,

hệ thống kiểm sốt, kiểm tốn nội bộ để phịng,

chống các hành vi vi phạm trong hoạt động tín

dụng tại một số ngân hàng cịn kém hiệu quả, chưa

đáp ứng được yêu cầu phịng ngừa, phát hiện và xử

lý từ đĩ tạo ra kẽ hở về cơ chế, chính sách để những

người làm việc trong ngân hàng lợi dụng thực hiện

hành vi vi phạm pháp luật

Thứ tư, Xuất phát từ phía khách hàng vay vốn

như: Khách hàng cố tình chiếm dụng vốn của ngân

hàng như khách hàng cung cấp thơng tin sai lệch

trên hồ sơ vay vốn, làm sai lệch về tình hình tài

chính, tính khả thi của việc sử dụng vốn vay và khả

năng trả nợ; cố tình gian lận liên quan đến giá trị

tài sản thế chấp bao gồm nâng giá trị tài sản thế

chấp và thế chấp cùng một tài sản tại nhiều ngân

hàng; làm giả một số giấy tờ chứng nhận quyền sở

hữu tài sản Ngồi ra cịn trường hợp khách hàng

kinh doanh thua lỗ nên mất khả năng trả nợ do

khách hàng cĩ trình độ yếu kém trong dự đốn các

vấn đề kinh tế, yếu kém trong năng lực quản lý, sản

phẩm chất lượng thấp khơng bán được dẫn đến

khơng trả được nợ của ngân hàng

Thứ năm, Quy định pháp luật nhằm hạn chế,

giải quyết tình trạng nợ xấu đã cĩ nhưng chưa rõ ràng, chưa hợp lý

Cĩ thể thấy rằng, pháp luật hiện hành đã cĩ những khung pháp lý cơ bản trong việc hạn chế cũng như giải quyết nợ xấu của các TCTD như: quy định về phân loại nợ; quy định về xử lý tài sản đảm bảo nợ; quy định về quyền khởi kiện yêu cầu các tổ chức cá nhân hồn trả vốn vay; quy định về hoạt động mua bán nợ… Tuy nhiên, thực tế đã cho thấy, quy định khi đi vào thực tế cịn cĩ điểm chưa phù hợp, bị lợi dụng và khơng phát huy được hiệu quả trong việc giải quyết nợ xấu, dẫn đến tình trạng nợ xấu khơng được cải thiện mà cịn cĩ xu hướng tăng lên Cĩ thể kể đến những hạn chế như:

- Về quy định phân loại nợ và quy định về cơ cấu lại nợ: Quy định phân loại nợ xấu những năm vừa qua cịn những điểm chưa rõ ràng, đĩ là NHNN vẫn đang cho phép các ngân hàng được lựa chọn

1 trong 2 phương pháp phân loại nợ (định tính hoặc định lượng) tùy theo khả năng và điều kiện thực hiện của từng ngân hàng khiến cho các ngân hàng vẫn cĩ thể che giấu được tình trạng nợ xấu của mình; nhiều ngân hàng đã lợi dụng quy định về điều chỉnh kỳ hạn trả nợ, gia hạn nợ để phản ánh sai lệch chất lượng tín dụng, biến nợ xấu thành nợ

đủ tiêu chuẩn, cố tình đánh giá hoạt động sản xuất kinh doanh của khách hàng theo chiều hướng tích cực và cĩ khả năng trả nợ tốt sau khi điều chỉnh kỳ hạn trả nợ, gia hạn nợ để giữ nguyên nhĩm nợ của khách hàng

- Về hệ thống quy định pháp luật để vận hành thị trường mua bán nợ cịn chưa đầy đủ: Quyền

và trách nhiệm của người mua nợ, người bán nợ, người xử lý nợ chưa được quy định rõ ràng; chủ thể tham gia thị trường mua bán nợ đang bị hạn chế; việc định giá khoản nợ đến nay chưa cĩ quy định cụ thể, cơ sở xác định giá trị của khoản nợ rất phức tạp

- Về vướng mắc khi xử lý tài sản bảo đảm để thu hồi nợ: Để bán được tài sản bảo đảm thì trước hết cần phải thu giữ được tài sản bảo đảm Tuy nhiên, việc thu giữ tài sản bảo đảm trong thực tế là hết

Xử

lý nợ

xấu

Xử lý nợ xấu (tỷ đồng)

Tổng

số kH trả nợ

TCTD nhận TSBĐ thay cho nghĩa vụ trả nợ

Bán phát mại TSBĐ để thu hồi nợ

Sử dụng DPRR

Chuyển

nợ xấu thành vốn góp

Bán nợ

Hình thức khác

Bên thứ 3 trả nợ

Tổng số

Bán cho VAMC

Năm

Năm

Năm

Năm

Trong tất cả các biện pháp nêu trên, việc xử lý

nợ xấu bằng biện pháp bán nợ cho VaMC chiếm tỷ

lệ cao nhất Sau 4 năm đi vào hoạt động, tính đến

31/12/2016 tổng dư nợ xấu đã mua và được VaMC

quản lý là 235.872 tỷ đồng với mệnh giá trái phiếu

đã phát hành (bằng với giá mua nợ) là 207.685 tỷ

đồng và lũy kế từ khi thành lập đến 31/12/2016,

VaMC đã thu hồi được 50.165 tỷ đồng nợ xấu,

trong đó bao gồm: bán lại nợ cho TCTD số tiền

8.083 tỷ đồng; bán TSĐB số tiền 12.219 tỷ đồng;

khách hàng tự trả nợ số tiền 29.863 tỷ đồng; tổng

số nợ xấu được điều chỉnh lãi suất là 1.981 tỷ đồng;

nợ xấu được cơ cấu lại thời hạn trả nợ là 907 tỷ

đồng; nợ xấu được miễn giảm lãi là 2.137 tỷ đồng Tuy nhiên thực tế cho thấy trong tổng số thu hồi nợ cũng như cơ cấu nợ, hầu hết VaMC ủy quyền cho các TCTD bán nợ xử lý, thu hồi, một phần khách hàng tự trả cho các TCTD Năm 2016 VaMC chỉ thực hiện phối hợp với TCTD bán TSĐB thu hồi số tiền 603 tỷ đồng Như vậy, VaMC chỉ hoàn thành nhiệm vụ mua nợ xấu bằng trái phiếu đặc biệt theo

kế hoạch được NHNN phê duyệt, góp phần ổn định hệ thống các TCTD còn các nhiệm vụ khác như mua nợ theo giá thị trường, xử lý các khoản nợ

đã mua theo quy định tại khoản 1, điều 12 Nghị định số 53/2013/NĐ-CP ngày 18/5/2013, VaMC

chủ tài sản phải bàn giao tài sản bảo đảm Nếu chủ

tài sản không tự nguyện bàn giao thì bắt buộc phải

yêu cầu tòa án giải quyết theo Điều 301 Luật Dân

sự 2015, nên việc xử lý sẽ mất rất nhiều thời gian và

công sức; trường hợp khách hàng đồng ý bàn giao

tài sản để đấu giá thì lại gặp khó khăn khi xác định

giá khởi điểm bán đấu giá

3 Biện pháp xử lý nợ xấu thời gian qua

Để xử lý tình hình nợ xấu và phòng ngừa hạn

chế nợ xấu gia tăng tại các TCTD, Đảng, Quốc hội

và Chính phủ đã đề ra nhiều giải pháp xử lý nợ xấu

thống các tổ chức tín dụng” và Đề án “Thành lập Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam” do Thủ tướng Chính phủ ban hành kèm theo quyết định số 843/QĐ-CP ngày 31/05/2013 Ngoài ra, nhiều biện pháp xử lý nợ xấu đã được các TCTD thực hiện như: Khách hàng trả nợ; bán, phát mại tài sản để thu hồi nợ; xử lý bằng nguồn dự phòng rủi ro; bán nợ xấu (trong đó có bán nợ cho Công ty Quản lý tài sản của các TCTD Việt Nam (VaMC) để các TCTD bán lại nợ xấu cho VaMC

và nhận lại bằng Trái phiếu đặc biệt)… Cụ thể kết quả xử lý nợ xấu đạt được như sau:

Minh bạch hóa hoạt động tài chính tín dụng - nợ xấu và sở hữu chéo

chưa thực hiện hoặc thực hiện được rất ít theo chức

năng nhiệm vụ được giao

Theo NHNN thì nguyên nhân là do một số cơ

chế, chính sách tối thiểu bảo đảm cho VaMC được

hoạt động an tồn, hiệu quả vẫn chưa hồn chỉnh

VaMC chưa cĩ các cơ chế, chính sách, quy định

pháp lý mang tính đặc thù, đặc biệt để xử lý nhanh

nợ và tài sản bảo đảm của khoản nợ đã mua đang

ảnh hưởng khơng nhỏ đến hoạt động của VaMC,

đặc biệt là việc mua bán nợ theo cơ chế thị trường

và xử lý các khoản nợ xấu đã mua Tuy nhiên thực

tế cho thấy khả năng xử lý của VaMC cịn chưa

đáp ứng được yêu cầu vì bị hạn chế rất nhiều về các

nguồn lực và việc nắm bắt thơng tin các khoản nợ

Hiện tại số lượng nợ xấu đã mua là rất lớn nhưng

việc VaMC nắm rõ tình trạng các khoản nợ cũng

như tài sản đảm bảo thực chất cịn hạn chế, các

khoản nợ cĩ thể xử lý để thu hồi nợ đều được các

TCTD mua lại từ VaMC để tự xử lý Hiện tại việc

xử lý nợ xấu do các TCTD tự thực hiện vẫn đang

hiệu quả hơn do TCTD nắm bắt được thực trạng

khoản nợ, tài sản đảm bảo, cĩ nguồn lực con người

và gắn lợi ích trực tiếp của các TCTD

4 Các giải pháp hạn chế phịng ngừa nợ xấu

Hiệu quả trong cơng tác xử lý nợ xấu thời gian

vừa qua cho thấy cịn nhiều sự bất cập mà chưa thể

xử lý được nhanh và thực chất, một phần nguyên

nhân chủ yếu là xuất phát từ các khĩ khăn, vướng

mắc của cơ chế, chính sách và pháp luật

Việc phịng ngừa và hạn chế nợ xấu cĩ ý nghĩa

hết sức quan trọng, quan trọng hơn việc xử lý nợ xấu

thế nào cho nhanh và hiệu quả Qua bức tranh nợ

xấu, các biện pháp xử lý nợ xấu trong thời gian vừa

qua cho thấy, để hạn chế, phịng ngừa nợ xấu cĩ thể

phát sinh tăng nhanh, ở mức cao như vừa qua cần cĩ

những giải pháp cĩ tính lâu dài, đồng bộ, hiệu quả và

thiết thực, thể hiện qua các mặt như sau:

(i) Về mặt điều hành nền kinh tế:

Chính phủ thực hiện điều hành chủ động, linh

hoạt các chính sách để phát triển nền kinh tế; kịp thời ứng phĩ cĩ hiệu quả đối với các bất ổn và ảnh hưởng xấu của các yếu tố trong và ngồi nước đến nền kinh tế; tạo mọi điều kiện thuận lợi, bình đẳng

về mặt pháp lý cho các doanh nghiệp hoạt động sản xuất, kinh doanh

(ii) Về hồn thiện khung pháp lý:

- Khắc phục ngay các lỗ hổng pháp lý dẫn đến các nguy cơ hình thành nợ xấu như tình trạng sở hữu chéo, đầu tư chéo; thao túng, chi phối ngân hàng của một nhĩm cổ đơng, cổ đơng lớn để cho vay sân sau dẫn đến các TCTD hoạt động kém hiệu quả và mất khả năng chi trả

- Hạn chế và ngăn ngừa các Tập đồn kinh tế, Tổng cơng ty nhà nước đầu tư ngồi lĩnh vực hoạt động chính tràn lan, thiếu sự kiểm sốt, trong khi kinh nghiệm trong quản trị điều hành cũng như hiểu biết về các lĩnh vực đầu tư như tài chính, bảo hiểm, chứng khốn, vàng… cịn hạn chế

(iii) Tăng cường quản lý nhà nước:

Tăng cường chức năng giám sát, kiểm tra, thanh tra của các cơ quan quản lý nhà nước đảm bảo hiệu quả và hiệu lực đối với hoạt động của các TCTD

(iv) Nâng cao năng lực hoạt động của TCTD:

- TCTD cần phải kiểm sốt và nâng cao được chất lượng tín dụng, hạn chế việc cho vay đầu tư vào những lĩnh vực tiềm ẩn nhiều rủi ro như bất động sản, chứng khốn

- Các TCTD phải nâng cao chất lượng thẩm định, xét duyệt cho vay đảm bảo chặt chẽ, tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Báo cáo của Ngân hàng Nhà nước và các ngân hàng thương mại năm 2015, 2016.