Ebook Vững bước trên con đường xã hội chủ nghĩa: Phần 1

Cải tổ là tất yếu nhưng sụp đổ thì không là tát yếu.[r]

GS NGUYỄN ĐỨC BÌNH

VỮNG BƯỚC TRÊN CON ĐƯỜNG

K Í\ H B Ỉ Ề l

NHA XUẨT BÁN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

HÀ N Ô I-2010

LỞI NHÀ XUẤT BẢN

Đảng ta đang tiến hành đại hội đảng bộ các cấp tiên tỏi Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI Việc triển khai nghiên cứu tổng kết, bổ sung, phát triển cương lĩnh của Đảng, tổng kết chiến lược phát triển kinh té - xã hội 10 năm (2001 - 2010) và chuẩn bị cho

kế hoạch 5 năm (2010 - 2015) đang đưỢc xúc tiến

Nhà xuất bản Chính trị quổc gia xuất bản lần thứ hai, có sửa chữa và bổ sung cuốn sách Vũtng bước

tr ê n con đường xă h ộ i c h ủ n g h ĩa của GS Nguyễn Đức Bình, nguyên ủ y viên Bộ Chính trị, Bí thư Ban Chấp hành Trung ưdng Đảng, nguyên Giám đốc Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, nguyên Chủ tịch Hội đồng lý luận Trung ương, nhàm

g iú p b ạ n đọc, đ ặc b iệt giói n g h iê n cứ u , các n h à h o ạc h

đ ịn h đư òn g lối, c h ín h sá c h t h a m k h ả o v à đi v ào su y nghĩ, trao đổi, thảo luận sâu các vấn đề đưỢc tác giả nêu lên

Nhà xuất bản mong nhận được nhiều hơn nữa những tác phẩm trên các vấn đề rộng lốn và quan trọng này nhằm làm phong phú nhận thửc chung về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội

ở nước ta trong giai đoạn hiện nay

Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách cùng bạn đọc

Tháng 3 năm 2010

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

TIẾP TỤC MỘT CÁCH KIÊN ĐỊNH VÀ SANG • • • tạo•

CON đuOng Xã Hộ i ch ù n g h ĩa

(Từ góc độ lịch sử và lý luận góp phần khẳng định,

bổ sung, phát triển Cương lĩnh của Đảng năm 1991)

Sau những biến động chính trị ở Đông Âu và Liên Xô cuô"i th ập niên 80 đ ầu 90 t h ế kỷ XX, một chiến dịch công kích, phê p h á n , xuyên tạc, bôi nhọ chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa Mác - Lênin dấy lên

từ nhiều phía Kẻ th ù chủ nghĩa Mác từng vu cáo, xuyên tạc, bác bỏ học th u y ế t cách m ạn g của giai cấp công nhân và n h â n d â n lao động suốt một thê

kỷ rưỡi nay, giò đây n h ư có được cơ hội vàng, chúng càng ra sức xuyên tạc, bác bỏ, hòng chôn vùi

nó vĩnh viễn

Trước tình hình đó, n h iề u người hoang mang, dao động vê lý tưởng, có ngưòi k h u y ê n Đ ả n g ta từ

bỏ chủ nghĩa Mác - Lênin, từ bỏ con đưòng xã hội chủ nghĩa mà Bác Hồ, Đ ả n g t a và n h â n d â n ta đã

lựa chọn, bởi theo họ, thời thê (thòi đại) đã th ay đổi Cá biệt có người cho rằn g sự lựa chọn ấy đả sai từ đầu; giá như lúc đó (cuôl n h ữ n g năm 20 thê

kỷ XX) đi con đường khác thì biết đ âu nước ta vẫn giành được độc lập, kinh tế, văn hoá vẫn p h át triển, lại t r á n h được mấy cuộc k h á n g chiến trường

kỳ, gian khổ, tôVi bao xương máu

Vậy, phải chăng lịch sử đang lặp lại: đ ầu thê

kỷ XXI dân tộc ta phải làm lại cái việc "tìm đưòng", "chọn đưòng" n h ư đ ầu t h ế kỷ XX? Phải chăng Cương lĩnh 1991 của Đ ảng đã lỗi thời?

I S ự LỰA CHỌN CỦA CHÍNH LỊCH sử

DÂN TỘC

Không thể chấp n h ậ n cái th u y ết "chọn sai đưòng" và "giá như " Vấn đề ở đây t h ậ t ra không phụ thuộc ý tưởng chủ quan một ai mà suy cho cùng là quyết định khách q u an của chính lịch sử Trước khi có Đ ảng Cộng sả n Việt N am , các phong trà o yêu nước chống P h á p diễn ra sôi nổi, không ngừng k h ắp Bắc, T ru n g , Nam Đó là các phong trà o cần Vương, cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế, cuộc v ận động chông th u ê T r u n g Kỳ, là cuộc vận động Duy T ân, Đông Kinh n g h ĩa thục, các phong trà o Đông du, T ây du do các sĩ p h u yêu

nước chủ xướng, là cuộc khởi ng h ĩa Yên Bái do Việt N am quốc d â n Đ ảng tiế n h à n h , V.V Các phong trà o kể t r ê n đểu s á n g ngòi tin h t h ầ n yêu nưốc, b ấ t k h u ấ t, song t ấ t cả đều lâm vào bê tắc

và cuôi cùng t h ấ t bại Đó là sự bê tắc và t h ấ t bại

về đưòng lối cứu nưỏc Và n h ư vậy, t ấ t cả các phư ơng án ch ín h trị của các giai cấp đều đã đưa

ra và đưỢc lịch sử k h ả o n g h iệ m - từ đường lôi cứu nưóc theo hệ tư tư ởng p h o n g kiến, đến những đường lối theo lập trư ò n g n ông dân, lập trường tiể u tư sản, lập trư ờ n g tư s ả n Với đường lôl của Việt N am quốc d â n Đ ả n g th e o hệ tư tưởng tư sả n

tư ởng ch ừ n g có cái mới, tích cực n h ấ t lúc bấy giò,

n h ư n g qua khởi n g h ĩa Yên Bái vừa b ù n g lên đã

t ắ t ngâ^m vĩnh viễn chỉ còn để lại dư âm câu nói

vô vọng của lãn h t ụ N g u y ễ n T h á i Học "sát th â n

t h à n h nhân" Rõ r à n g "tìn h h ìn h đen tối n hư

k h ô n g có đường ra"'

Trong khi đó, cuộc đòi và sự nghiệp của Cụ

P h a n Bội Châu nổi lên n h ư một điển hình tiêu biểu, một tấm gương phản chiếu tập trung và cô đúc con đường cứu nước mà dân tộc ta đã trải qua

ở đầu thế kỷ. P h a n Bội C h âu đi vào lịch sử như

1 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, t 10, tr 3.

một tiêu điểm giao thòi, một nhịp cầu nôl giữa hai thời đại lịch sử của dân tộc, ở chỗ Cụ là người phát ngôn cho nhu cầu lịch sử dán tộc phải chuyển sang thòi đại mới của cuộc đấu tra n h giải phóng Phan Bội Châu còn xa mới hiểu th ậ t rõ b ả n chất chủ nghĩa xã hội và Cách m ạng Tháng Mưòi Nga Dù sao, khi nghe tiếng sấm Cách m ạng T háng Mười,

Cụ đã có những cảm nghĩ th ậ t xúc động trong cuốn sách "Xã hội chủ nghĩa" do Cụ viết: "May thay! Đương giữa lúc khói đục, máy mù, th ìn h lình mà

có một luồng gió xuân thổi tới; đương giữa lúc trời khuya đất ngủ, thìn h lình mà có một tia thái dương mọc ra, luồng gió xuân âV, tia th á i dương ấy

là chủ nghĩa xã hội vậy"'

Nhưng con đường mới mà Cụ P h a n chỉ dự cảm được ở C U Ô I đòi sau khi trải qua "một tră m th ấ t bại không một th à n h công", khi "thân đã tàn, sức đã kiệt", (lời Cụ th a n thở), thì chính Nguyễn Ái Quốc cùng thời không chỉ cảm thấy mà đâ n h ận chân một cách vững chắc, khoa học Và, chính Nguyễn

Ái Quốc đã đáp ứng trú n g nhu cầu lịch sử dán tộc, đưa đất nước đi đúng vào quỹ đạo thời đại mới Nguyễn Ái Quốc k h ẳn g định: "Muôln cứu nưỏc và

1 Trích cuôVi "Xă hội chủ nghĩa"- Phan Bội Châu toàn

tập, Nxb Thuận Hóa, 1990, t 4, tr.l32.

giải phóng dân tộc, không có con đường nào khác con đưòng cách m ạng vô sản", "chỉ có chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản mới giải phóng được các dân tộc bị áp bức và những người lao động trên thê giới khỏi ách nô lệ"' Ngưòi lập ra Đảng Cộng sản Việt Nam với cương lĩnh độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội - đưòng lối đả đưa sự nghiệp cách mạng Việt Nam không ngừng p h á t triển đi lên, không thê lực nào ngăn cản nổi

Dưói sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, n h ân dân cả nưóc ta đã tiến h à n h th ắn g lợi cuộc Tổng khởi nghĩa T háng Tám n ăm 1945 Sau Cách mạng T h á n g Tám, Đảng ta và n h â n dân ta thiết tha mong muốn hoà bình để xây dựng đất nước, song bọn thực dân, đê quốc đã đem quân xâm lược nước ta lần nữa Vì độc lập tự do của Tổ quốc, nhán d ân t a đã phải tiến h àn h 9 n ăm kháng chiến chống thực dân Pháp, 30 năm chông đê quốc

Mỹ Chưa hết, 4 năm sau đó quân dán ta còn mất nhiều tháng đáp trả "bài học" dữ dội từ phương Bắc

và từ biên giới phía Tây Nam Với chiến th ắn g oanh liệt mùa Xuân 1975, cả nưốc độc lập, thống nhất, bước vào thòi kỳ xây dựng đ ấ t nước, từng bước quá

độ lên chủ nghĩa xã hội Từ 1975 đến 1985, sự

1 Hồ C h í M in h ; Toàn tập, S đ d , t.9 , tr.3 1 4 và t i o , t r l2 8

11

nghiệp xây dựng đạt những th à n h tựu n h ấ t định Song cũng trong thòi gian này, Đảng ta đã p h ạ m những sai lầm lớn vê chỉ đạo chiến lược và tổ chức thực hiện, nguyên nhân do thiếu kinh nghiệm và

n h ấ t là do chủ quan duy ý chí, vi phạm những quy luật khách quan, dẫn đến k h ủ n g hoảng trầ m trọ n g

về kinh tê - xã hội Đại hội Đảng lần thứ VI n ă m

1986 đã tự phê bình nghiêm túc, r ú t ra những bài học sâu sắc, từ đó đề ra đường lối đổi mới Đại hội

VI là cột mốc lịch sử quan trọng trên con đường xây dựng và p h á t triển Đảng ta và đ ấ t nước ta Tổng kết 20 năm đổi mới, Đại hội Đảng lần th ứ X năm 2006 đánh giá công cuộc đổi mỏi đã giành được "những th ắn g lợi to lớn, có ý nghĩa lịch sử"

T rên đây là tóm lược cả quá trình gần 100 n ăm dân tộc ta đã đi qua kể từ những bước tìm đưòng khó khăn, gian khổ ban đầu, đến những thử nghiệm trẩy trậ t, đắt giá, cho đến khi Nguyễn Ái Quốc và Đảng ta mở ra con đưòng mỏi vói đường lôi xuyên suốt là độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xả hội - con đưòng mà như đã phân tích, xét cho cùng và ngay từ đầu, p h ản á n h sự lựa chọn khách quan của chính thực tiễn - lịch sử

Vậy, chỉ cần thực sự cầu thị, nhìn đúng sự th ậ t lịch sử, thì chác không ai đ ặ t lại vấn để về con đường xã hội chủ nghĩa dân tộc ta đang đi

II THẾ GIÒI ĐỔI THAY.

THỜI ĐẠI KHÔNG THAY Đ ổ l

'Thê giới đổi thay" nói ở đây chủ yếu liên quan đến sự sụp đổ chê độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô

và Đòng Âu vào cuối thê kỷ XX đưa đến sự đảo lộn cả t r ậ t tự th ê giỏi Còn "Thời đại không thay đổi" là nói: mặc cho thê giới đã đổi thay, nhưng thòi đại với tín h ch ất là thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư b ản lên chủ nghĩa xã hội mở đầu từ Cách mạng T h án g Mười Nga (năm 1917) thì không thav đổi N h ậ n thức cặn kẽ những đặc điểm lón này của "thòi thế" là tiền đê x u ấ t p h á t r ấ t quan trọr.g để hiểu con đường Đảng ta, đ ấ t nước ta tiếp tục đi tới và cũng để bác bỏ quan điểm "phủ định" thòi đại Điểu q u a n trọng nữa là từ đó r ú t ra nhũng bài học quá khứ cần thiết, nh ữ n g bài học đầy giá trị hào hùng, cả không ít bài học cay đắng P hải coi đây là một cuộc đại tổng kết lịch

sử, dại tổng kết thực tiễn

1 Sự sụp đổ c h ế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô

và các nước Đông Àu, sự kiện bi th ả m n h ấ t ở thê

kỷ XX là một tổn t h ấ t lớn chưa từng có đối với sự nghiệp cách m ạn g của giai cấp công nhân, n h â n dân lao động, các d ân tộc đang đâu t r a n h cho độc lập tự do trê n toàn thê giới Nó làm th a y đổi hẳn

13

so sán h lực lượng giữa cách m ạng và phản cách

m ạng trê n toàn cầu, có lợi cho chủ nghĩa đế quốc,

b ấ t lợi cho các lực lượng cách mạng Các thê lực

đ ế quốic phưđng T ây hí hử ng tuyên bô' chủ nghĩa

xã hội đã cáo chung, chủ nghĩa Mác - Lênin đã chết Họ không giâ'u giếm ý đồ th iế t lập " trậ t tự thê giới mới" do Mỹ đứng đầu và không còn ai làm đôl trọng

Song, lịch sử t r ả lòi thẳng: hoàn toàn không có chuyện "cáo chung" Bước tiến của cách m ạng chậm lại, song không th ê lực nào có thể quay ngược b án h xe lịch sử

Khi Liên Xô mới sụp đổ, Đảng ta đã sỏm r ú t ra hai loại nguyên nhân: nguyên n h â n sâu xa và nguyên n h ân trực tiếp

Nguyên nhàn sâu xa là trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, bên cạnh những thành tựu

vĩ đại, đã có n h ủ n g nhược điểm và khuyết điểm to lớn về mô hình xây dựng và phát triển chậm được

p h át hiện và khắc phục, gây ra tìn h trạng trì trệ kinh tê - xã hội, dẫn tỏi khủng hoảng Nguyên nhân chủ yếu và trực tiếp là, trong cải tổ, Đảng Cộng sản Liên Xô đã mắc sai lầm râ't nghiêm trọng

về chính trị, tư tưởng và tổ chức Đó là đường lốỉ xét lại, phản bội chủ nghĩa Mác - Lênin ở một sô người lãnh đạo cao nhất Chủ nghĩa đê quỗc và các

lực lượng p h ản động quốc tê vốh không lúc nào ngừng chiến lược chông cộng, chông chủ nghĩa xã hội, lợi dụng những khó khăn và đưòng lối sai lầm của Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa, họ đẩy

m ạnh chiến lược "diễn biến hoà bình" cực kỳ thâm độc, can thiệp toàn diện, vừa tinh vi, vừa trắn g trỢn vào nội bộ các nước xã hội chủ nghĩa Cuối cùng chủ nghĩa đê quốc đã không đánh mà thắng

Dĩ nhiên, chúng không thê làm được điều này, nếu cải tổ có đường lổì đúng đắn, nếu 20 triệu đảng viên cộng sản có tinh th ần cảnh giác cách m ạng và sức chiến đấu cao, không để cho bọn xét lại và phản bội thao tú n g cơ quan lãnh đạo của Đảng; nếu có sự cô kết chặt giữa Đảng, Nhà nước và

n hân dân

VâVi đê xác định mô hình của chủ nghĩa xã hội

là một trong những vấn đê khó n h ấ t và phức tạp

n h ấ t của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Điều này các n h à kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã từng báo trưóc Ngay trước Cách mạng

T h án g Mưòi, Lênin đã viết: "Chúng ta không kỳ vọng rằng Mác hay những người theo chủ nghĩa Mác đều hiểu biết mọi m ặt cụ th ể của con đưòng tiến lên chủ nghĩa xả hội N hư t h ế sẽ là phi lý

C húng ta chỉ biết phương hưởng của con đường đó

và những lực lượng giai cấp nào dẫn đến con đưòng

15

đó, còn như vê cụ thể và trên thực tê con đường đó

ra sao, thì kinh nghiệm của hàng triệu con người

sẽ chỉ rõ, khi họ b ắ t tay vào hành động"' Như vậy, xác định đúng phương hướng cách m ạng là r ấ t cơ bản, nhưng vẫn chưa đủ để xây dựng được chủ nghĩa xã hội Còn phải cụ thể hoá th à n h "mô hình" (bao gồm cơ cấu, cơ chế, hình thức, bước đi ) và biết điều chỉnh, th ay đổi mô hình khi’ điểu kiện thực tê thay đôi và đòi hỏi

Đánh giá mô hình đẩu tiên của chủ nghĩa xã hội được áp dụng ở Liên Xô là vấn đề r ấ t không đơn giản, đòi hỏi có quan điểm lịch sử cụ th ể th ậ t sáng suốt Một sô' người thông qua phê phán "mô hình" cốt đê xóa toẹt mọi th àn h tựu của chủ nghĩa

xã hội và phủ n h ận bản th â n chủ nghĩa xã hội, cà hiện thực, cả lý luận

Mô hình đầu tiên của chủ nghĩa xã hội ra đời ỏ Liên Xô trong bốỉ cảnh đặc biệt Từ sau Cách m ạng

T háng Mười đến kết thúc Chiến tra n h t h ế giói thứ hai, Liên Xô là nưóc xã hội chủ nghĩa duy nhất Điều kiện xây dựng chê độ mới cực kỳ khó khăn, phức tạp: nền kinh tẽ lạc hậu bị tàn phá nặng nê trong Chiến tr a n h t h ế giới thứ nhất, tiếp đến là nội

1 V.I Lênin: T o à n tập, Nxb C h í n h t r ị quốc gia, H à Nội,

2005, t 34, tr 152-153.