Có lẽ : câu thơ ba là câu chuyển trong bài như cái bản lề, nửa trên là khái quát “ cảnh khuya như vẽ” có suối, có trăng, có cổ thụ và hoa, nửa dưới là tâm trạng chưa ngủ của Người - >Tâm[r]
Trang 1Ngày soạn :
Ngày dạy :
Bài 12 : Tiết :45
Văn bản : CẢNH KHUYA- RẰM THÁNG GIÊNG
( Hồ Chí Minh )
I Mức độ cần đạt :
- Hiểu được giá trị tư tưởng và nghệ thuật đặc sắc của bài thơ Cảnh Khuya và bài
thơ chữ Hán Rằm Tháng Riêng ( Nguyên Tiêu ) của chủ tịch Hồ Chí Minh
- Giáo dục hs :Yêu thiên nhiên, quê hương…
II Trọng tâm kiến thức, kĩ năng :
1 Kiến thức:
- Sơ giản về tác giả Hồ Chí Minh
- Tình yêu thiên nhiên gắn liền với tình cảm cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí
Minh
- Tâm hồn chiến sĩ, nghệ sĩ vừa tài hoa tinh té vừa ung dung lạc quan yêu đời
- Nghệ thuật tả cảnh, tả tình; ngơn ngữ và hình ảnh đặc sắc trong bài thơ
2 Kĩ năng:
- Đọc hiểu tác phẩm thơ hiện đại viết theo thể thơ thất ngơn tứ tuyệt Đường luật
- Phân tích để thấy được chiều sâu nội tâm của người chiến sĩ cách mạng và những
vẻ đẹp mới mẻ của những chất liệu cổ thi trong sáng tác của lãnh tụ Hồ Chí Minh
- So sánh sự khác nhau giữa nguyên tác và văn bản dịch bài thơ Rằm Tháng
Giêng
III Các bước lên lớp :
1 Ổn định lớp :
2 Kiểm tra bài cũ :
? Đọc thuộc lịng và diễn cảm khổ thơ cuối của bài thơ “ Bài ca nhà ……phá” ?
Khổ thơ nĩi lên ướ mơ gì của tg? Qua đĩ cho thấy tg là người thế nào? Và kiểm
tra phần chuẩn bị bài ( 10 đ )
* Đáp án
- Đọc thuộc lịng và diễn cảm (3 đ )
- Khổ thơ nĩi lên ước mơ : cĩ nhà rộng để che cho người nghèo( 2đ )
- Qua đĩ cho thấy tg là người cĩ tầm lịng nhân đạo cao cả ( 3 đ )
- Và kiểm tra phần chuẩn bị bài ở nhà (2 đ )
3 Bài mới : Giới thiệu bài
- HCM là vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam , một danh nhân văn hĩa thế
giới,một nhà thơ, nhà văn lớn.Bác là người yêu thiên nhiên, tình yêu thiên
nhiênđó nó luôn gắn liền với tình yêu nước đượcthể hiện qua câu thơ :
“Bác yêu trăng như yêu một cuộc đời Trong thơ Bác trăng với hoa là bạn”
Trang 2-> Đóchính là bài thơ thơ “ C¶nh khuya” vµ “ R»m th¸ng riªng” hai bài thơ này đều nói về đêm trăng ở chiến khu VBnhưng mỗi bài thơ đó nó đều có vẻ đẹp riêng, vẻ đẹp riêng đó nó như thế nào - > bài học hơm nay
Hoạt động 1 : tìm hiểu chung
(vấn đáp)
? Gọi hs đọc chú thích*
? Nêu những nét chính về
HCM ?
Gv nĩi : Bác được UNECO ghi
nhận và suy tơn là “ anh hùng
giải phĩng dân tộc VN nhà văn
hĩa lớn”
Gv chuyển ý: để giúp cho các
em thấy được hai bài thơ này ra
đời trong hồn cảnh nào -> 2
? Nêu hồn cảnh sáng tác của
hai bài thơ trên ?
Gv nĩi :Thơ ca chiếm một vị trí
quan trọng sự nghiệp văn học
của HCM ở những sáng tác
theo thể loại này hình ảnh
HCM hiện lên với tâm hồn
nghệ sĩ và chiến sĩ cao đẹp - >
chuyển ý –> II
Hoạt động 2: hướng dẫn đọc
tìm hiểu vb ( vấn đáp, đọc
diễn cảm, giảng )
Gv hướng dẫn cách đọc : chậm
sâu lắng, chú ý cách ngắt nhịp :
Bài :” Cảnh khuya”
+ Câu 1 : 3/4
+ Câu 2,3 : 4/3
+ Câu 4 : 2/5
Bài : “ Nguyên tiêu” 4/3 hoặc
2/2/3 nhưng phần dịch thơ của
Xuân Thủy ngắt nhịp : 2/ 2/ 2 ;
2/4 2
G v đọc mẫu hai bài thơ một
lần
?Gọi HS đọc lại các bài thơ
- Đọc chú thích dấu * :
- Hồ Chí Minh ( 1890 –
1969 )
- Là vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam ,một danh nhân văn hĩa thế giới,một nhà thơ, nhà văn lớn
- Nghe
- Hai bài thơ ra đời trong thời kì đầu cuộc kháng chiến chống Pháp, tại chiến khu Việt Bắc ( năm 1947, 1948 )
- Nghe chuyển ý
- Nghe hướng dẫn cách đọc
I Giới thiệu chung
1 Tác giả :
- Hồ Chí Minh (1890 – 1969 )
- Là vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam , một danh nhân văn hĩa thế giới,một nhà thơ, nhà văn lớn
2 Tác phẩm :
- Hai bài thơ ra đời trong thời kì đầu cuộc kháng chiến chống Pháp, tại chiến khu Việt Bắc ( năm 1947, 1948 )
II Đọc và tìm hiểu cấu trúc vb :
1 Đọc :
Trang 3?Gv nhận xét cách đọc của hs
? Bài “ Cảnh khuya” và bài “
Nguyên tiêu” ( phần phiên âm
)được viết theo thể thơ nào?
? Nhưng ở phần dịch thơ lại
viết theo thể thơ nào?
?Hãy chỉ ra các đặc điểm về
số tiếng trong mỗi câu, số câu
của 1 bài, cách gieo vần của
bài thơ?
Gv chốt lại phần đặc điểm của
thể thơ này - Bài thơ cĩ 4 câu,
mỗi câu 7 tiếng,
- Hiệp vần chữ cuối cùng của
các dịng : 1, 2, 4
* Cảnh khuya : xa- hoa – nhà
* Nguyên tiêu : viên- thiên –
thuyền
? Hai bài thơ này nĩ khác nhau
ở chỗ nào ?
Gv chuyển ý thấy được sự khác
nhau giữa hai bài thơ này thì các
em sẽ tìm hiểu giải thích một số
từ - > 3
? Giải thích các từ sau: cổ thụ,
ngân
? Hai bài thơ trên được viết
theo phương thức biểu đạt nào?
TH : TLV: Miêu tả kết hợp với
biểu cảm
Gv nĩi: về cấu trúc của hai bài
thơ trên là : khai, thừa, chuyển,
hợp( ở đây câu khai là giới thiệu
cảnh, câu thừa là miêu tả cảnh,
câu chuyển là chuyển từ cảnh
sang tình, câu hợp là khẳng định
lại ) và bố cục của bài : hai câu
đầu tả cảnh và hai câu sau tả
tâm trạng
Gv chuyển ý : Cả hai bài thơ
đều được khơi nguồn từ cảnh
- Học sinh đọc
- Nghe nhận xét
- Viết theo thể thơ thất ngơn tứ tuyệt
- Thể thơ lục bát
- Bài thơ cĩ 4 câu, mỗi câu 7 tiếng,
- Hiệp vần chữ cuối cùng của các dịng : 1, 2, 4
* Cảnh khuya : xa- hoa – nhà
* Nguyên tiêu : viên- thiên – thuyền
- Hs trả lời cá nhân : Hai bài thơ này nĩ khác nhau
ở chỗ : + Cảnh khuya : viết bằng chữ việt
+ Nguyên tiêu: viết bằng chữ Hán
- Hs giải thích : chú thích
1, 3
- Miêu tả kết hợp với biểu cảm
- Nghe để nắm
2 Thể thơ :
-Viết theo thể thơ thất ngơn tứ tuyệt
3 Chú thích : 1, 3 :
SGK
Trang 4đêm trăng ở chiến khu VB
Nhưng mỗi bài thơ cĩ một vẻ
đẹp riêng Vẻ đẹp đĩ như thế
nào? - > III
Hoạt động3: Tìm hiểu nội
dung vb : (phương pháp nêu
vấn đề, thuyết trình, kĩ thuật
động não, thảo luận,bình )
? Đọc 2 câu đầu bài “Cảnh
khuya”
? Hai câu đầu của bài thơ tả
cảnh gì? Ở đâu ?
?Cảnh khuya núi rừng Việt
Bắc trong một đêm trăng bắt
đầu bằng âm thanh, âm thanh
đó dược thể hiện qua câu thơ
nào?
? Tác giả sử dụng NT gì?
TH : TV : So sánh, Điệp từ
Gv cho hs quan sát tranh về
cảnh suối chảy trong đêm
khuya
Gv giảng : Tiếng suối chảy êm
đềm nghe rất “trong” rì rầm từ
xa vọng đến “ như tiếng hát xa”
Đêm khuya thanh vắng mới
cĩ thể nghe tiếng suối chảy như
vậy Cái hay của nghệ thuật
này là lấy âm thanh tự nhiên so
sánh với âm thanh của con
người Đĩ chính là nghệ thuật
lấy động tả tĩnh
Lấy tiếng suối để đặc tả đêm
chiến khu thanh vắng Tác giả
ví tiếng suối như tiếng hát xa là
nét vẽ tinh tế gợi tả chiến khu
núi rừng thời máu lửa – mang
hơi ấm và sự sống con người
? Ngồi các nghệ thuật em thấy
Bác cịn sử dụng nghệ thuật
nào?
- Đọc hai câu thơ đầu
- Tả bằng âm thanh
- Cảnh khuya núi rừng Việt Bắc trong một đêm trăng
- Tiếng suối trong như tiếng hát
- Điệp từ, so sánh
- quan sát
- Nghe bình
- Lấy động tả tĩnh
III Tìm hiểu nội dung vb :
A Cảnh khuya :
1 Hai câu đầu :
- Tiếng suối trong như tiếng hát
- > Điệp từ, so sánh,
lấy động tả tĩnh
Trang 5? Em đã được học bài thơ nào
của Nguyễn Trãi cũng nĩi về
tiếng suối ?
Gv nghe để bổ sung :
“Cơn Sơn suối chảy rì rầm
Ta nghe như tiếng đàn cầm
bên tai”
Tiếng nước chảy rĩc rách mà
nhà thơ thích thú cho là đàn
cầm nĩ mang tính lúc trầm lúc
bổng Cĩ lẽ trong thơ HCM
tiếng suối ấm áp gần gũi hơn cả
?Tác giả sử dụng các biện pháp
NT đĩ cĩ tác dụng gì?
Gv chuyển ý - > Nếu câu thơ
đầu mang vẻ đẹp của âm thanh
thì đến câu thơ thứ hai lại mang
vẻ đẹp của hình khối đường nét
? Em cĩ nhận xét gì về NT của
câu thơ này ?
? Cổ thụ cĩ nghĩa là gì?
? Từ “Lồng” ở đây nghĩa là gì?
Gv cho hs quan sát tranh :
Trăng lồng cổ thụ bóng lồng
hoa
Gvbình giảng :Câu thơ : “
Trăng … hoa”- > trăng, cổ
thụ, hoa rừng ba vật cĩ thể
cách nhau nghìn trùng cao
trăng, giữa là cổ thụ, tầng thấp
là hoa rừng cũng rất khác nhau
vậy mà vẫn “ lồng”vào nhau,
soi sáng cho nhau, nâng đỡ cho
nhau họa nên bức tranh tuyệt
mĩ Ta cĩ thể hình dung có
dáng hình vươn cao tỏa rộng
của vòm cây cổ thụ, ở trên
cao lấp loáng ánh trăng, có
bóng lá, bóng cây, bóng trăng
in vào khóm hoa, in lên mặt
đất thành những hình bông
- Bài thơ : Bài ca Cơn Sơn
“Cơn Sơn suối chảy rì rầm
Ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai”
- Cảnh đẹp ấm áp gợi cảm
- Nghe chuyển ý
- NT : Điệp từ, nhân hĩa
- Cây to sống đã lâu năm ( chú thích 1 : sgk)
- Quấn quýt
- Quan sát
- Nghe bình
->Cảnh đẹp ấm áp ,gợi cảm
- Trăng lồng cổ thụ bĩng lồng hoa -> Điệp từ, nhân hĩa
Trang 6hoa thêu dệt Bức tranh chỉ có
hai màu sáng- tối thể hiện sự
hòa hợp quấn quýt bởi âm
hưởng của hai từ lồng Câu
thơ tạo nên cặp tiểu đối
- Từ “ lồng” gợi nhớ vần thơ cổ
cũng tả trăng hoa :
“Hoa dãi nguyệt, nguyệt in
một tấm
Nguyệt lồng hoa, hoa thắm
từng bơng”
( Chinh phụ ngâm )
? Qua hai câu thơ trên em cĩ
nhận xét gì về cảnh thiên nhiên
ở đây như thế nào?
Gv chuyển : Hai câu đầu là tả
cảnh thì hai câu sau là tả tâm
trạng như thế nào? - > Hai câu
cuối
?Gọi hs đọc hai câu thơ cuối
? Hai câu cuối đã biểu hiện
những tâm trạng gì của Bác ?
?Hai câu thơ đĩ từ nào được
lặp lại ? Tg sử dụng NT gì?
TH : TV : Điệp ngữ , so sánh
Vậy bài “Điệp ngữ”các em sẽ
học ở bài sau
? Ở câu thơ thứ ba Bác chưa
ngủ vì lí do gì?
Gv liên hệ “ Cánh đẹp đêm
nay khó hững hờ” Có lẽ :
câu thơ ba là câu chuyển trong
bài như cái bản lề, nửa trên là
khái quát “ cảnh khuya như vẽ”
cĩ suối, cĩ trăng, cĩ cổ thụ và
hoa, nửa dưới là tâm trạng chưa
ngủ của Người - >Tâm hồn
nghệ sĩ
? Câu thơ cuối nĩi lên tâm
trạng gì của Bác ?
Gv chốt : Tâm hồn chiến sĩ
? Qua đĩ em thấy Bác là người
- Đẹp, hài hịa ,cân xứng, lung linh huyền ảo
- Nghe
- Đọc hai câu thơ cuối
- Từ được lặp lại : “ chưa ngủ”
- Chưa ngủ vì thấy cảnh, quá đẹp
- Nghe
- Chưa ngủ vì cịn trằn trọc lo lắng vận mệnh cho đất nước
=> Đẹp, hài hịa ,cân xứng, lung linh huyền ảo
2 Hai câu cuối :
-Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà
-> Điệp ngữ , so sánh
Trang 7thế nào?
Giáo dục hs :tình yêu quê
hương đất nước, lịng kính
trọng Bác và chúng ta là hs
phải ra sức học tập để xứng
đáng con ngoan trị giỏi, cháu
ngoan Bác Hồ thực hiện tốt 5
điều Bác dạy cần thực hiện tốt
……
? Nêu ý nghĩa của vb?
G v chuyển ý - > “ Rằm tháng
giêng” cĩ nhiều hình ảnh và từ
ngữ tương đồng với thơ cổ
Trung Quốc ( thơ Đường ).Tuy
nhiên bài Nguyên Tiêu cũng là
một sáng tạo nghệ thuật đặc sắc
của Hồ Chí Minh,mang vẻ đẹp
của thời đại mới
? Gọi hs đọc hai câu thơ đầu
bài “Rằm tháng giêng”
?Câu thơ “ Rằm xuân
… soi”gợi tả một khơng gian
như thế nào?
? Cũng là cảnh đêm tại sao ở
câu thơ đầu bài thơ “ Cảnh
khuya” Bác lắng nghe tiếng hát
của đồn quân, cịn ở đây Bác
lại ngước lên bầu trời cao
hướng về khuơn trăng viên
mãn ? ( Dành cho hs khá trở
lên)
? Câu thơ thứ hai trong bản
dịch thơ tác giả sử dụng NT gì?
? Tác dụng của nghệ thuật đĩ?
? Câu hai trong bản phiên âm :
“ Xuân giang, xuân thủy, tiếp
- Tình yêu TN gắn liền với tình yêu nước trong tâm hồn HCM
- Nghe gd
- Thể hiện đặc điểm nổi bật của HCM: sự gắn bĩ hịa hợp giữa TN và con người
- Nghe chuyển ý
- Đọc hai câu thơ đầu
- Khơng gian cao rộng, bát ngát
- Nghe
- Năm 1947 : bài “ Cảnh khuya”, cuộc kháng chiến của ta mới bắt đầu,
cĩ nhiều khĩ khăn Năm
1948 bài “ Nguyên tiêu”, ta cĩ chiến thằng Việt Bắc, đánh tan cuộc tiến cơng quy mơ của giặc Pháp lên chiến khu
- Điệp từ “ xuân”
- Nhấn mạnh sự diễn tả
vẻ đẹp và sức sống mùa
=> Tình yêu TN gắn liền với tình yêu nước trong tâm hồn HCM
B Rằm tháng giêng
1 Hai câu đầu:
- Lồng lộng -> Khơng gian cao rộng, bát ngát
- Điệp từ “xuân”
=> Vẻ đẹp, sức sống
Trang 8xuân thiên” em hãy giải thích
các từ gạch chân trên?
TH : TV : Từ HV
Cĩ ba từ xuân lặp lại : màu
xanh lấp lánh của xuân giang,
màu xanh ngọc bích của xuân
thủy, tiếp nối với màu xanh của
xuân thiên đã gợi lên vẻ đẹp và
sức sống mùa xuân đang tràn
ngập cả đất trời.Bút pháp NT
phương đơng : khơng miêu tả tỉ
mỉ, đường nét mà chú ý tồn
cảnh sự hịa hợp giữa các bộ
phận
Gv chuyển ý - > 2
? Gọi hs đọc hai câu cuối
? Giữa đêm trăng lồng lộng ấy
xuất hiện hình ảnh con thuyền
chở người kháng chiến Hãy
tìm lời thơ tạo hình ảnh này ?
Trực quan : bức tranh trong
sgk phĩng to
Gv nĩi: Như vậy ở đây cĩ đầy
đủ yếu tố của bài thơ cổ : cĩ
một con thuyền, một vầng
trăng, cĩ sơng xuân, nước
xuân, trời xuân, cĩ khĩi sĩng
Khơng gian bao la yên tĩnh chỉ
khác một điều giữa khung cảnh
thiên nhiên hữu tình ấy nha thơ
khơng cĩ rượu và hoa để
thưởng thức trăng khơng đàm
đạo thi phú từ chương mà chỉ “
đàm quân sự”
? Tại sao Bác họp bàn bạc việc
quân sự ở giữa dịng sơng ?
Gv nói: Người đang thưởng
trăng nguyên tiêu không chỉ
mang cốt cách như các tao
nhân mặc khách ngày xưa, mà
còn là người hành độngngười
chiến sĩ đánh giặc, vị lãnh tụ
xuân đang tràn ngập cả đất trời
- Hs giải thích
- Đọc hai câu cuối
- Giữa dịng … thuyền
- quan sát
- Nghe
- Vì đĩ là bàn về việc sinh tử của đất nước nên phải giữ bí mật, kín đáo
mùa xuân tràn ngập
cả đất trời
2 Hai câu thơ cuối
- Bàn bạc việc quân
- > Bí mật kín đáo
Trang 9bàn bạc việc quân- > lãnh đạo
nhân dân bảo vệ non sông đất
nước
? Câu thứ 4 vừa kể vừa tả như
thế nào?
? Ở câu thơ này từ ngân có
nghĩa là gì?
Gv chốt: từ “ ngân” là âm
thanh kéo dài và lan xa như
muốn kéo dài mãi niềm vui của
Bác và các đồng chí Cĩ thể coi
là ẩn dụ cảm giác : lấy thính
giác để nĩi về thị giác
?Hình ảnh con thuyền chở đầy
ánh trăng nĩi lên phong thái gì
của Bác ?
? Câu 4 trong phần phiên âm
lại gợi ta nhớ đến câu thơ
Đường nào trong bài gì của ai
mà em đã học trong sách ngữ
văn 7 tập 1 ?
TH : Văn : Phong Kiều dạ
bạc” – Trương Kế
? Nêu ý nghĩa của bài thơ trên?
? Hai bài thơ đều miêu tả cảnh
trăng ở chiến khu VB Em hãy
nhận xét cảnh trăng trong mỗi
bài cĩ nét đẹp riêng như thế
nào? ( Dành cho hs khá trở lên)
( cĩ thể cho hs thảo luận theo
bàn câu hỏi này trong thời gian
ba phút )
? Gọi hs trả lời - > gv chốt :
* Cảnh khuya :
- Tả trăng rọi trên thuyền lúc đi về
- Biểu cảm : lịng thanh thản sau cuộc họp Bác thấy trăng ngập đầy thuyền làm sáng lên niềm vui sự lạc quan của Bác và các đồng chí sau cuộc họp
- chú thích 3 : SGK
- Phong thái ung dung lạc quan tự tại
- Câu : “ Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền”
của Trương Kế trong bài
“ Phong Kiều dạ bạc”
: SGK trang 112
- Tốt lên vẻ đẹp tâm hồn nhà thơ – chiến sĩ HCM trước vẻ đẹp của
TN Việt Bắc ở giai đoạn đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp cịn nhiều gian khổ
- Hs thảo luận để trả lời :
* Cảnh khuya : + Cảnh trăng trong rừng + Bức tranh nhiều tầng lớp lung linh huyền ảo,
- Trăng ngân đầy thuyền
=>Phong thái ung dung lạc quan tự tại
Trang 10+ Cảnh trăng trong rừng
+ Bức tranh nhiều tầng lớp
lung linh huyền ảo, quấn quýt
* Rằm tháng giêng :
+ Cảnh trăng rằm trên sơng
+ Khơng gian bát ngát tràn đầy
sức xuân
Hoạt động 4 : Tổng kết( phát
hiện, kĩ thuật động não )
? Nêu nghệ thuật và nội dung
của vb?
Gv chốt rút ra phần ghi nhớ :
SGK
? Gọi hs đọc phần ghi nhớ :
SGKGv chuyển ý - > V
Hoạt động 5 : Hướng dẫn hs
phần luyện tập
? Gọi hs đọc bài tập 2
Gv cho hs làm cá nhân
quấn quýt
* Rằm tháng giêng : + Cảnh trăng rằm trên sơng
+ Khơng gian bát ngát tràn đầy sức xuân
- Hs nêu nghệ thuật và nội dung của bài
- Đọc ghi nhớ : SGK
- Đọc bài tập 2
- Làm cá nhân ( bài thơ : Ngắm trăng, …)
III.Tổng kết:
1 NT :
2 ND :
* Ghi nhớ : SGK
V Luyện tập :
4 Củng cố :
? Gọi hs đọc diễn cảm lại hai bài thơ Nêu nội dung và nghệ thuật của vb
5 Dặn dị:
- Về nhà học thuộc hai bài thơ trên Nắm nội dung và nghệ thuật của từng vb Học
5 từ HV trong bài “Nguyên tiêu” Tập so sánh sự khác nhau về thể loại giữa nguyên tác và bản dịch bài thơ “Nguyên tiêu” Đọc và soạn câu 1, 2, 3 trong bài “ Tiếng gà trưa” cho bài sau
* Rút kinh nghiệm
………
………
………