Để gúp c¸c em hiÓu thªm vÒ sù phong phó cña ca dao, giê häc h«m nay chóng ta t×m hiÓu tiÕp các bài ca dao về tình yêu quê hương đất nước, con người Néi dung hoạt động của GV và HS GV nêu[r]
Trang 1Tuần 3
Tiết 9
Văn bản Ca dao dân ca
Những câu hát về tình cảm gia đình
I Mục tiêu cần đạt
- Qua bài giảng giúp hs hiểu khái niệm về ca dao dân ca Nắm !" nội dung ý nnghĩa và một số hình thức nghệ thuật tiêu biểu của ca dao, dân ca qua những bài ca dao thuộc đề tài tình cảm gia đình
- Giấo dục cho HS ý thức thuộc các bài ca dao, hiểu và biết vận dụng những bài
- Rèn kĩ năng đọc, phân tích nội dung ý nhnghĩa và một số hình thức nnghệ thuật
II Chuẩn bị
Thầ: Đọc sgk sgv, các tài liệu tham khảo về ca dao, dân ca, soạn giáo án
Trò: Tìm hiểu &7!; bài học
III Tiến trình lên lớp
A ổn định tổ chức
B Kểm tra bài cũ
- Vì sao văn bản cần có tính mậch lạc?
- Tính mạch lạc trong văn bản !" thể hiện qua những điều kiện gì?
C Bài mới
* Giới thiệu bài: ca dao dân ca là thơ ca trữ tình dân gian, là cây đàn muôn diệu
chúng ta sẽ tìm hiểu một số bài ca dao nối về tình cảm đó
Gv cho học sinh đọc chú thích * sgk
? Em hiiêủ thế nào về ca dao? Dân ca?
- Gv ca dao dân ca là những khái nệm chỉ những thể loại trữ
tình dân dan, có sự kết hợp lời và nhạc nhằm diễn tả đời sống
- Ca dao, dân ca đều là những thuật ngữ Hán Việt (ca theo
nghĩa cổ là hát có kèm theo nhạc)
- Ngoài ra ca dao còn !" dùng để chỉ một thể thơ dân
gian: Thể ca dao Có một số tác phẩm thơ ca hiện đại !"
viết theo thể thơ này
Gv &7!; đây ca dao dân ca là nhữnh sáng tác truyền miệng,
I Giới thiệu văn bản.
- Dân ca: Là những sáng tác kết hợp lời và nhạc
- Ca dao: Là những lời thơ của dân ca, cả những
Ngày soạn:
Ngày dạy:
Trang 2ngày nay đã dần !" ! tầm thành một công trình văn hoá
có giá trị
- Bên cạnh những điểm giống thơ trữ tình, ca dao dân ca có
những đặc thù riêng về hình thức thơ, kết kấu hình ảnh, ngôn
gần với lời nói hàng ngày của nhân dân nên !" nhân dân
! chuộng
? Nhắc lại những đăc điểm cơ bản của ca dao dân ca?
của nhân dân
- Nghệ thuật: Là thơ trữ tình dân gian chân thực hồn nhiên
gợi cảm giầu hình ảnh và nhịp điệu
GV nêu yêu cầu đọc: Ngắt nhịp 2/2; 4/4; 4/2; Giọng nhẹ
nhàng thể hiện rõ tình cảm và lòng thành kính
Gv đọc mẫu 4 bài ca dao Gọi học sinh đọc, nhận xét
? Hãy giải thích “Cù lao chín chữ”, “chiều”, “chín chiều”,
“luộc lạt”?
- Cù: Siêng năng
- Lao: Khó nhọc, vất vả
giáo dục dạy dỗ con cái
Gv giải thích “chín chữ”:
- Sinh: Đẻ - Dục: Dạy dỗ
- Cúc: Nâng đỡ - Cố: Trông nom
- phủ: Vuốt ve an ủi - Phục: Uấn nắn theo dõi
- Súc: Cho bú - Phúc: Giữ gìn bảo vệ
b! ý: Cần phân biệt “Cù lao” trong ca dao với: nghĩa là bãi
nổi trên sông
? Giải thích nghĩa từ “Hai thân”? (Song thân: Cha, mẹ)
Gv cần phân biệt thân với nghĩa là: Thân thiết gần gũi
? Các bài ca dao em vừa đọc tập trung thể hiện chủ đề gì?
Gọi học sinh dọc bài ca dao 1
? Theo em lời của bài ca dao là lời của ai nói với ai ?
- Lời của mẹ nói với con
- Lời mẹ ru con
? Em có nhận xét gì về cách ngắt nhịp trong câu thơ đầu?
- Ngắt nhịp 2/2/2đều dặn
? Nhịp thơ đều đặn ấy có tác dụng gì?
- Công cha , nghĩa mẹ
? Nói về công cha nghĩa mẹ, câu ca dao đã sử dụng biện
bài thơ dân ca mang phong cách nghệ thuật chung với lời thơ dân ca (diễn tả đời sống nội
II Đọc và tìm hiểu chú thích
III Tìm hiểu chi tiết văn bản.
1 Bài ca dao thứ nhất
Trang 3pháp nghệ thuật gì? Thông qua từ ngữ hình ảnh nào?
- Sử dụng phép so sánh:
+ Công cha - Núi ngất trời
+ Nghĩa mẹ - !; ở ngoài biển Đông
? Em hiểu ntn về những hình ảnh này?
- Núi ngất trời: Núi cao đồ sộ đến tận mấy tầng mây xanh
Đây là những hình ảnh cụ thể vĩ đại vĩnh hằng của vũ trụ
Nó !" dùng để so sánh với công lao cha mẹ (Cái trừu
? Sử dụng những hình ảnh so sánh đó câu ca dao nhằm mục
đích gì?
- Khẳng định và ngợi ca công cha nghĩa mẹ vô cùng to lớn
không thể nào kể xiết
Gv câu ca dao còn thể hiện lòng biết ơn của con cái đối với
cha mẹ Đây là cách nói ví quen thuộc của ca dao Việt Nam
- Núi cao ghi lòng con ơi
? Em có nhận xét gì về cách sử dụng từ ngữ hình ảnh và
cách diễn đạt lời nhắn nhủ đó?
- Dùng hình ảnh ẩn dụ núi cao biển rộng để nhấn mạnh
thêm công lao cha mẹ
- Dùng cụm từ chữ Hán “Cù lao chín chữ”
- Dùng lời gọi thiết tha “ghi lòng con ơi”
? Với “cù lao chín chữ” và lời gọi tha thiết ấy, em hiểu câu
không thể gì so sánh !" Đạo làm con phải ghi lòng tạc dạ
và đề dáp công ơn ấy
? ! vậy qua phân tích, em cảm nhận !" điều gì từ bài
ca dao thứ nhất?
Gv: Tình cảm với cha mẹ là tình cảm thiêng liêng và cũng
hết sức tự nhiên gần gũi Song không phải ai cũng dễ dàng
hiểu hết !" Bài ca dao chính là bài học nhẹ nhàng mà
thấm thía Biết ơn, kính trọng và đền đáp công ơn cha mẹ là
cần phải có
Gọi HS đọc bài ca dao 2
Bài ca dao là lời của ai nói với ai?
-Lời của ciô gái đi lấy chồng xa tâm sự với mẹ với quê
? Cô gái tâm sự với mẹ về vấn đề gì?
- Nỗi nhớ nhà nhớ quê da diết
- Bài ca dao là lời ru ngọt ngào truyền cảm ca ngợi công ơn lớn lao
Trang 4gian nào? - Buổi chiều
chiều “mà câu ca dao nhắc đến?
-Là thời điểm cuối ngày, sự trở về, đoàn tụ
“Chiều chiều” điệp lại hai lần nhằm nối kết sự triền miên
của thời gian của tâm trạng
? Để diễn tả đầy đủ hơn tâm trạng cô gái, tác giả đã làm gì?
- Ghi lại hình ảnh cô gái đứng ngóng về quê mẹ với tâm
trạng “ruột đau chín chiều”
Cho HS thảo luận nhóm
- Vì nhà chồng ở xa nhớ mẹ, nhớ quê không thể về thăm
nhà !"
- Vì bị nhà chồng đối xử tệ bạc
- Bị chồng lạnh nhạt hoặc phụ tình
- Bị gặp nhiều vất vả gian chuân
GV Các em đều có lí song có lẽ một nguyên nhân sâu xa
? ! vậy qua những từ ngữ hình ảnh ta vừa phân tích, em
? Em hãy tìm nmột số câu ca dao khác cũng có nội dung
nói về tình cảm ấy?
Vd: Vẳng nghe chim vịt kêu chiều
Bâng khâng nhớ mẹ chín chiều ruột đau
Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều
GV câu ca dao chính là lời tâm tình thiết tha sâu nặng của
HS đọc bài ca dao
? Bài ca dao nối về nỗi nhớ của ai với ai?
- Nỗi nhớ của con cháu với ông bà
? Nỗi nhớ ấy !" thể hiện qua hình ảnh nào?
- Luộc lạt mái nhà
mẹ Đồng thời là lời nhắc nhở con cái phải ghi nhớ biết ơn và đền
đáp công ơn cha mẹ
2 Bài ca dao thứ 2
lời giãi bày tâm sự của
đứa con xa: đó là nỗi nhớ nhà, nhớ mẹ, nhớ
Bài ca dao thứ 3
Trang 5- Lạt: dây buộc = mây tre chẻ mỏng
Luộc lạt: mối buộc của sợi lạt
dùng lạt để buộc kèo, mè rui, luồng với nhau Một mái nhà
phải sử dụng rất nhiều mối lạt không thể nào đếm xuể
? Em có nhận xét gì về cách dùng hình ảnh “bao nhiêu
luộc lạt nhớ ông bà bấy nhiêu” ở câu ca dao này?
- Đây là cách sử dụng hình ảnh so sánh ngang bằng
? Cách so sánh đó có tác dụng gì?
- Diễn tẩ mức độ của tình yêu nỗi nhớ
? Qua cách diễn tả ấy câu ca dao muốn thể hiện điều gì?
- GV Câu ca dao sử dụng những từ ngữ rất hay, gợi cảm và
Nam , tình cảm này cũng rât đáng !" phát huy
GV Trong gia đình, bên cạnh tình cảm với cha mẹ ông bà tổ
tiên, còn có tình cảm cũng rất đáng !" quan tâm đó là tình
tiếp câu ca dao thứ 4
Gọi hs đọc
? Câu ca dao cho ta biết gì về tình cảm anh em?
- Cùng chung bác mẹ, cùng một nhà, cùng thân
? Em hiểu “cùng thân” nghĩa là thế nào? (cùng cha mẹ
sinh ra)
? ! vậy qua câu ca dao, em thấy quan hệ anh em có gì
khác với các mối quan hệ khác?
sinh ra, cùng lớn lên trong một gia đình, cùng !" cha mẹ
bế bồng chăm sóc, cùng bú chung bầu sữa ngọt ngào của mẹ
GV và có thể phải cùng chia sẻ với nhau những khó khăn
của gia đình ca dao đã có những câu khác nối về vấn đề
này:
Rách lành đùm bọc dở hay đỡ đần”
? ! vậy câu ca dao muốn nhấn mạnh điều gì?
gì?
Yêu nhau như thể tay chân
Anh em hoà thuận hai thân vui vầy
? Câu ca dao đã sử dụng biện pháp nghệ thuật gì
* Câu ca dao đã diễn tả một tình cảm rất đẹp đẽ
Nam: đó là nỗi lòng nhớ
biết ơn vô hạn của con, cháu đối với ông bà cha
mẹ - một nền móng tạo nên tình cảm gia đình
Bài ca dao thứ 4
*câu ca dao nhấn mạnh tình cảm anh em là tình cảm ruột thịt ,gắn bó thân thiết
* Nhắc nhở anh em phảI hoà thuận, yêu
nhau
đình mới yên vui, hạnh phúc
Trang 6? Em hiểu gì về hình ảnh so sánh này?
GV: Hình ảnh so sánh này đã khẳng định đã là anh em, phải
? ! vậy qua câu ca dao, ông cha l! muốn nhắc nhở
chúng ta điều gì?
III Tổng kết
1 Nghệ thuật: ? Nêu những đặc sắc về nghệ thuật mà 4 bài ca dao đã sử dụng?
- Dùng thể thơ lục bát, âm điệu nhẹ nhàng, thiết tha
- Sử dụng linh hoạt các biện pháp tu từ: so sánh, ẩn dụ, điệp từ và những từ ngữ
có giá trị gợi cảm ,cách nói tăng cấp và các cụm động từ rất đắt
2 Nội dung:
? Em ghi nhớ !" những bài học gì từ những bài ca dao trên?
-Bốn bài ca dao là những lời nhắc nhở mọi người:phải ghi nhớ công ơn cha mẹ, biết
ơn, kính trọng ông bà tổ tiên quý trọng anh em ruột thịt Đó là biểu hiện của tình cảm gia đình, là những bài học về đạo lý làm người bình dị mà thấm thía.
trân trọng, giữ gìn và phát huy
D Củng cố
? Qua bài học hôm nay em ghi nhớ !" điều gì?
cảm gia dình ta đã học
Cho HS tìm
GV nhận xét, bổ sung
E Hướng dãn về nhà
- Học thuộc lòng các bài ca daođã học
- Làm bài tập 1, 2 tr 36 sgk
- Tìm hiểu &7!; Những câu hát về tình yêu quê hương đất nước
- Tập trình bày cảm nhận của em về một trong 4 bài ca dao
Trang 7
tiết 10
Văn bản
Những câu hát về tình yêu quê hương đất nước, con người
I Mục tiêu cần đạt
- Qua bài học cảm nhận !" tình yêu và niềm tự hào chân thành, sâu sắc của nhân
- Rèn kĩ năng đọc ca dao trữ tình, phân tích hình ảnh, nhịp điệu
II chuẩnbị
Thầy: Tìm hiểu kĩ ý nghĩa của 4 bài ca dao và vốn ca dao có trong ngôn ngữ hàng
ngày của nhân dân ta
Tròtìm hiểu &7!; bài học
III Tiến trình lên lớp
A ổn định tổ chức
B Kiểm tra bài cũ ? Đọc thuộc lòng 4 bài ca dao đã học?
? Trong 4 bài ca dao đó, em thích nhất bài nào? Vì sao em thích?
C Bài mới:
*Giới thiệu bài: Giờ học hôm &7!; chúng ta đẫ tìm hiểu những bai ca dao về tình
các em hiểu thêm về sự phong phú của ca dao, giờ học hôm nay chúng ta tìm hiểu tiếp
GV nêu yêu cầu đọc,đọc mẫu 1-2 bài
Gọi HS đọc, GV nhận xét, sửa cách đọc
- Bài 1 đọc với giọng hỏi đáp hồ hởi bộc lộ rõ tình
cảm phấn khởi tự hào
Bài 2 giọng thách thức tự hào
Bài 4 chú ý cách ngắt nhịp trong hai câu đầu 4/4,
giọng kiêu hãnh tự hào
Đọc và giải thích nghĩa của các từ trong chú thích
sgk: 5,6, 10, 1 TR39
Gọi HS đọc theo kiểu phân vai nam nữ
? Bài ca dao có đặc diểm gì đặc biệt về nghệ thuật
?Viêt theo hình thức đối đáp, bên hỏi, bên đáp giữa
nam và nữ
? Đôi nam nữ đối đáp với nhau về vấn đề gì?
I Đọc và giải nghĩa từ khó
II Tìm hiểu chi tiết văn bản
Bài cài dao thứ 1
Ngày soạn:
Ngày dạy:
Trang 8- Hỏi đap nhau về địa danh lịch sử.
? Trong cách hỏi của chàng trai em thấy có điều gì
thú vị?
- Lời hỏi của chàng trai có 6 câu, mỗi câu hỏi về
một địa danh: tên sông, tên núi, tên chùa
- Mỗi âu hỏi của chàng trai gợi một một địa danh
một kiến thức về địa lí, lịch sử
? B7!; các câu hỏi dồn dập của chàng trai cô gái
trả lời ra sao?
Thành Hà Nội năm cửa chàng ơi
có thành tiên xây
? EM có nhận xét gì về câu hỏi của cô gái?
- Câu trả lời sắc sảo, biểu hiện vốn kiến thức sâu
rộng, trả lời rõ ràng từng địa danh
nhằm mục đích gì?
- HS thảo luận
+ Để thử tài nhau về kiến thức
+ Chia sẻ tình yêu, niềm tự hào đối với quê
GV: Các ý kiến đều có lí, và có lẽ ta cần hiểu ca
dao với tất cả các mục đích trên
? Qua cách hỏi đáp ấy, em thấy chàng trai cô gái
? Từ những câu đối đáp của chàng trai cô gái, em
điều gì?
Gọi Hs đọc bài ca dao
Mở đầu bài ca dao tác giả dân gian đã dùng cụm
từ nào để diễn tả nội dung? “rủ nhau”
GV: “rủ nhau” là mô típ rất quen thuộc trong ca
nhau khi có mối quan hệ gắn bó thân thiết, hoặc
nhau xuống biển … Rủ nhau đi cấy
Rủ nhau xem cảnh kiếm Hồ
trong bài ca dao? (Hồ 0!K]
? Em có nhận xét gì về cụm từ này?
GV: Sở dĩ câu ca dao có sự đặc biệt đó là vì để phù
hợp với vần lật của thơ lục bát
? Vậy vì sao đi thăm hồ Hoàn kiếm lại phải rủ
muốn thể hện niềm yêu mến tự hào về những cảnh đẹp của quê
lich sử, những địa danh đáng tự
Bài ca dao thứ hai
Trang 9Vì đây là một danh lam thắng cảnh có giá trị lịch
sử
GV: Với vẻ đẹp vốn cố, cùng giá trị văn hó lịch sử,
thoả thích nên họ đã rủ nhau
GV: đó cũng là cách nối nhằm làm tăng giá trị vẻ
đẹp của danh lam lịch sử
? Cuối bài ca dao cũng là một câu hỏi Em thấy
cách hỏi ở câu nay có gì khác với những câu hỏi ở
bài ca dao 1?
- Câu hỏi ở cuối bài 1có ý hổi để gợi trí tò mò,
ở cuối bài ca dao thứ 2 này chỉ dùng để kết ý
những gì?
HS thảo luận
- Về công lao xây dựng của tổ tiên
- Làm nổi bật vẻ đẹp tiêu biẻu đáng tự hào của
phát huy vẻ đẹp vĩnh hàng của nó
? ! vậy qua bài ca dao em cảm nhận !" nội
dung gì?
Gọi hs đọc
? So với bài ca dao thứ nhất và thứ 2, cách diễn đạt
ở bài ca dao này có gì đặc biệt?
- Có độ dài ngắn hơn so với 2 bài &7!;
- Câu thứ 3 chỉ có 1 câu 6 tiếng
? Dòng thứ nhất của bài ca dao gợi tả hình ảnh
nào?
* Bài ca dao ca ngợi và này tỏ niềm tự hào &7!; vẻ đẹp thơ mộng của Hồ 0!K Qua đó
càng phồn vinh cho xứng với truyền thống ông cha
Bài ca dao thứ 3
Trang 10núi
về cảnh mà tác giả miêu tả?
? Em có nhận xét gì về nghệ thuật miêu tả cảnh
của câu ca dao? Biện pháp nghệ thuật đó có tác
dụng gì?
- Nghệ thuật so sánh độc đáo, hiệu quả
- Làm nổi bật vẻ đẹp nên thơ khoáng đạt, hữu
tình, hấp dẫn
? ở dòng thơ thứ 3 của câu ca dao, em thấy cách
dùng từ có gì đáng chú ý?
- Dùng từ phiếm chỉ “ai”
một gợi ý, mời gọi
? Theo em vì sao cuối bài ca dao chỉ có một lời
mời gợi ý chứ không có 2 câu lục bát hoàn chỉnh?
- Nhằm làm cho lời mời gọi thêm tha thiết, chân
tình
GV câu hát lơ lửng còn có tác dụng thôi thúc !;
thú vị đang chờ đón
Qua bài ca dao em cảm nhận !" nội dung gì?
Lời mời gọi đó giúp đó gúp em hiểu gì về tình cảm
của tác giả dân gian
GVcũng qua đó mà tác giả giúp ta hiểu tình cảm
cũng thật sâu sắc
Gọi HS đọc diễn cảm bài ca dao
? Nêu nhận xét về cách sử dụng từ ngữ ở hai dòng
thơ đầu trong bài ca dao trên?
- Mỗi dòng thơ kéo dài 12 tiếng
- Sử dụng từ láy: bát ngát, mênh mông
Ngoài ra tác giả dân gian còn sử dụng biện pháp
nghệ thuật nào?
- Đảo ngữ, các điệp ngữ đứng bên phép đối xứng
? Những biện pháp nghệ thuật đó có giá trị gì?
gửi mời gọi: hãy đến thăm xứ huế - nơi có cảnh đẹp hữu tình thú vị - thể hiện lòng yêu mến,
tự hào với cảnh đẹp xứ Huế
Bài ca dao thứ 4
Trang 11- Tạo cho dòng thơ kéo dài, gợi tả không gian rộng
lớn với một màu xanh bao la, bát ngát, xa hút tầm
bến bờ
gian mới có !" cái nhìn đẹp, cách nói say mê,
? ở hai dòng tiếp theo, bài ca dao đề cập đến đối
- Hình ảnh cô thôn nữ ra thăm đồng
đòng, ngọn nắng hồng ban mai?
- Chẽn lúa đòng đòng:bông lúa còn ấp trong bẹ lá
sắp trổ bông (còn coi là một bộ phận của cây lúa)
- Phất phơ: khẽ đu ! trong gió
- Ngọn nắng hồng ban mai: gợi tả buổi sớm mai
hồng thơ mộng, một buổi sáng đẹp trời
? Em có nhận xét gì về hình ảnh cô gái tác giả
miêu tả trong câu ca dao này? - Đây là một hình
ảnh so sánh rất gợi cảm
? Hãy phân tích giá trị gợi cảm của hình ảnh thơ,
mà tác giả vừa miêu tả?
duyên dáng, một sức sông căng tràn, một thái độ
hồn nhiên yêu đời của cô thôn nữ &7!; cánh đồng
trong buổi sớm mai hồng đẹp trời đầy thơ mộng
làm chủ thiên nhiên, làm chủ cuộc sống mới
? Qua phân tích ở trên em cảm nhận !" gì về cái
hay của câu ca dao trên?
GV: Với những bút pháp nghệ thuật độc đáo, sáng
tạo có sức biểu cảm cao, hình ảnh so sánh đẹp, có
sức truyyền cảm, câu ca dao chính là một lời ca ngọt
ngào đậm đà, ý vị, là viên ngọc quý của thi ca Việt
Nam
* Thông qua vẻ đẹp của cánh
đồng lúa trong buổi sớm ban mai, bài ca dao đã ca ngợi vẻ
yêu đời, yêu cuộc sống
III Tổng kết
1 Nghệ thuật
? Nêu những nét đặc sắc, têu biẻu về nnghệ thuật của các bài ca dao trên?
- Dùng thể thơ lục bát, lục bát biến thể