Vì vậy, một trong những chức năng quan trọng của phong tục thờ cúng tổ tiên chính là việc truyền đạt các giá trị di sản của tộc người thể hiện qua việc giáo dục đạo đức [r]
Trang 1NGUYỄN KHÁNH DIỆP *
VẤN ĐỀ THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA TÍN ĐỒ CÔNG GIÁO
NGƯỜI VIỆT Tóm tắt: Bài viết dựa trên những tư liệu lịch sử kết hợp với tư liệu điền dã dân tộc học qua nghiên cứu trường hợp giáo xứ Lộc Hòa,
xã Tây Hòa, huyện Trảng Bom, tỉnh Đồng Nai để trình bày những thăng trầm trong việc thờ cúng tổ tiên của tín đồ Công giáo người Việt Sau những cuộc tranh cãi về vấn đề “nghi lễ Phương Đông”, Giáo hội Công giáo quyết định cấm tín đồ Á Châu thờ cúng tổ tiên theo phong tục bản xứ Mặc dù bị cấm đoán nhưng giáo dân Việt Nam vẫn luôn tìm mọi cách để duy trì việc thờ cúng tổ tiên Từ đó cho thấy vị trí của phong tục này trong đời sống của tín đồ Cộng đồng Công giáo người Việt tiếp nhận văn hóa tôn giáo Châu Âu nhưng luôn lưu giữ một cách bền chặt các giá trị văn hóa truyền thống của mình Sau Công đồng Vatican II, việc thờ cúng tổ tiên được chính thức hóa bằng các nghi lễ chính danh Công giáo bên cạnh các nghi thức truyền thống của người Việt
Từ khóa: Công giáo, người Việt, thờ cúng, tổ tiên
Dẫn nhâ ̣p Thờ cúng tổ tiên thể hiện truyền thống “uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ kẻ trồng cây” của người Việt đã tồn tại từ rất lâu đời trong đời sống tinh thần của người Việt Tập quán này càng được củng cố vững chắc khi Khổng giáo du nhập vào Việt Nam với việc đề cao chữ hiếu Đến thế kỷ
XV, nhà Lê đã thể chế hóa việc thờ cúng tổ tiên qua luật Hồng Đức Bộ luật quy định con cháu phải thờ cúng tổ tiên 5 đời, ruộng hương hỏa mà
tổ tiên để lại hoặc cơ sở kinh tế để có kinh phí thờ cúng tổ tiên thì con cháu không được bán, tội bất hiếu được quy định là một trong mười tội
khá chi tiết trong sách Thọ Mai Gia Lễ do Hồ Sĩ Tân chép lại
Thờ cúng tổ tiên ít được xem là tôn giáo chủ lưu, nhưng hầu như mọi người Việt đều có niềm tin và thực hành nghi lễ thể hiện niềm tin này Các
* Nghiên cứu sinh Trường ĐHKHXH&NV Tp Hồ Chí Minh
Trang 2tôn giáo từ bên ngoài khi du nhập vào Việt Nam đều phải tìm cách ứng xử với việc thờ cúng tổ tiên của người Việt Nam Có tôn giáo tiếp nhận việc thờ cúng tổ tiên một cách nhanh chóng, hài hòa, nhưng cũng có tôn giáo tiếp nhận và hợp thức việc thờ cúng tổ tiên đầy gian nan và thử thách, Công giáo là một ví dụ Bài viết này trình bày những thăng trầm trong việc thờ cúng tổ tiên của tín đồ Công giáo người Việt
1 Thờ cúng tổ tiên - Cội nguồn văn hóa dân tộc Thừa sai Alexandre de Rhodes khi truyền giáo tại Việt Nam đã nhận xét về phong tục thờ cúng tổ tiên “Trong khắp cõi đất có người ở này, có
lẽ không có nước nào trọng kính và tôn sùng hồn và xác người quá cố bằng dân nước Annam”2 Nhận định cho thấy, thờ cúng tổ tiên đã trở thành một phong tục không thể thiếu trong đời sống tinh thần của mọi người Việt Nói đến thờ cúng tổ tiên là nói đến cội nguồn văn hóa của người Việt, trong đó giá trị “hiếu” là giá trị đạo đức cơ bản của mỗi người Phan Kế Bính cho rằng “Xét cái tục phụng sự tổ tiên của ta rất là thành kính, ấy cũng là một lòng bất vong bản, cũng là một việc nghĩa vụ
làm con cháu phải có hiếu với ông bà cha mẹ của mình khi còn sống cũng như khi họ đã qua đời, phải đáp đền những công lao mà ông bà cha mẹ đã
để lại cho con cháu Từ giá trị đạo hiếu dẫn đến vai trò cố kết các thành viên trong gia đình và cộng đồng của phong tục thờ cúng tổ tiên
Lý thuyết Chức năng - Cấu trúc của Radcliffe-Brown cho rằng chức năng của một tập tục là vai trò mà nó nắm giữ trong việc duy trì sự toàn vẹn của hệ thống xã hội, là sự đóng góp của nó vào đời sống liên tục của
Émile Durkheim cho rằng tôn giáo của một dân tộc vừa phản ánh cấu trúc hệ thống xã hội của họ vừa có chức năng duy trì hệ thống đó trong tình trạng hiện tại của nó Chức năng của tôn giáo là tạo ra những quy củ (áp đặt quy củ) và những cảm giác tích cực, gắn kết mọi người trong cùng cộng đồng, tạo và tái tạo sức sống di sản của nhóm người và truyền đạt giá trị cho thế hệ tiếp theo5 Bài viết vận dụng quan điểm của Radcliffe-Brown để nhìn nhận chức năng của phong tục thờ cúng tổ tiên trong việc duy trì sự toàn vẹn hệ thống xã hội của người Việt Sự toàn vẹn thể hiện qua vai trò của phong tục này trong việc cố kết các thành viên trong gia đình, cộng đồng tạo nên sự ổn định của gia đình và xã hội Tìm hiểu chức năng của phong tục thờ cúng tổ tiên để thấy được vị trí
Trang 3của phong tục này trong đời sống của người Việt Từ đó lý giải việc tại sao tín đồ Công giáo người Việt dù bị cấm thờ cúng tổ tiên trong thời gian rất dài nhưng phong tục này không bị xóa bỏ hoàn toàn mà vẫn tồn tại trong đời sống tinh thần của tín đồ, cho đến khi được chính thức hóa sau Công đồng Vatican II
Thờ cúng tổ tiên thể hiện đạo hiếu từ xa xưa của người Việt, thể hiện truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, là một giá trị thể hiện nhân cách con người Đối với người Việt dù là thường dân hay là người đứng đầu quốc gia thì không có gì bất hạnh hơn khi con cháu của mình từ bỏ không thừa nhận ông bà tổ tiên Nguyễn vương Nguyễn Phúc Ánh khi thấy Hoàng tử Cảnh không lạy bàn thờ tổ tiên khi hoàng tộc tổ chức lễ giỗ tiên vương đã làm cho ông cảm thấy “rất đau khổ, tủi nhục và tức giận, vứt bỏ
vậy, trong gia đình người Việt, con cháu từ khi còn nhỏ đã được giáo dục những đạo lý liên quan đến đạo hiếu, đạo thờ cúng tổ tiên Những bài học này không phải qua sách vở, qua những đạo lý cao siêu mà từ những cách giáo dục rất gần gũi như những bài ca dao, bài hát ru con, những câu chuyện kể về truyền thống gia đình, công lao của các bậc tiền nhân hoặc qua việc thờ cúng tổ tiên hằng ngày trong mỗi gia đình Từ đó tạo nên những tình cảm và ý thức của mỗi cá nhân trong việc gìn giữ duy trì phong tục thờ cúng tổ tiên
Vì vậy, một trong những chức năng quan trọng của phong tục thờ cúng tổ tiên chính là việc truyền đạt các giá trị di sản của tộc người thể hiện qua việc giáo dục đạo đức trong gia đình, cộng đồng Nhà nghiên cứu, Linh mục Cléopold Cadière cho rằng thờ cúng tổ tiên có chức năng
“giáo dục luân lý cho các thành viên sống phải noi gương kẻ chết, mỗi thành viên phải chịu trách nhiệm về danh dự của tất cả”7 Thờ cúng tổ tiên có tầm ảnh hưởng quan trọng đến việc hình thành những lối ứng xử, quan niệm đạo đức, điều chỉnh hành vi của mỗi cá nhân và tạo nên hệ giá trị chung cho cả cộng đồng Đối với mỗi gia đình, thờ cúng tổ tiên thể hiện sự nhớ ơn của những người còn sống đến công lao của tổ tiên, qua
đó các thành viên trong gia đình nhắc nhở con cháu nhớ đến tổ tiên, noi theo tấm gương đó mà sống đúng đạo làm người Từ đó hình thành nên ý thức con cháu phải luôn giữ gìn gia phong mà ông bà tổ tiên để lại, không được làm những điều gì tổn hại đến thanh danh của tổ tiên Đồng thời, việc thờ cúng cũng là một sự nhắc nhở những bậc cha mẹ ông bà đang còn sống phải luôn sống tốt vì khi họ chết đi vẫn còn có một mối liên hệ
Trang 4mật thiết với con cháu của mình Nếu họ sống tốt thì con cháu sẽ được hưởng phúc đức bởi vì “cha mẹ ở hiền để đức cho con”, ngược lại nếu họ sống không tốt thì con cháu sẽ lãnh hậu quả “đời cha ăn mặn đời con khát nước” Tác giả Đào Duy Anh có nhận xét xác đáng khi cho rằng “Người Việt chỉ trông cậy vào con cháu để lưu truyền nòi giống và tiếp nối sự nghiệp của tổ tiên Sở dĩ làm việc thiện ở đời, sở dĩ có lúc hi sinh, không phải cốt cầu vĩnh phúc ở lai sinh như nhà Gia Tô giáo, cũng không mong giải thoát khỏi vòng luân hồi như nhà Phật giáo, mà chỉ cốt lưu chút phúc
ấm cho con cháu về sau”8 Việc thờ cúng tổ tiên không chỉ đơn thuần giáo dục đạo hiếu cho con cháu mà còn giáo dục các bậc làm cha mẹ, ông
bà phải luôn thể hiện trách nhiệm của mình, phải sống tốt để làm gương cho con cháu, cũng là để sau này cho dù đã xa lìa dương thế rồi còn lưu lại danh thơm tiếng tốt cho con cháu được tự hào, được phúc ấm
Qua mỗi dịp tổ chức cúng giỗ, định chế đại gia đình được duy trì, con cháu từ nhiều nơi sinh sống cùng tụ họp, mối thân tình được củng cố, những giá trị di sản của thế hệ trước được truyền lại cho các thế hệ sau
Từ đó tạo nên sự cố kết bền chặt giữa các cá nhân trong gia đình và dòng tộc Linh mục Cléopold Cadière cho rằng thờ cúng tổ tiên “đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì mối liên kết chặt chẽ giữa các thành viên
chiếm một vị trí đặc biệt trong việc gắn kết gia đình”10 Vai trò giáo dục của phong tục thờ cúng tổ tiên của người Việt không chỉ dừng lại trong việc giáo dục những người có cùng quan hệ huyết thống mà còn tác động đến giá trị đạo lý của cộng đồng Nguyễn vương Nguyễn Phúc Ánh khẳng định việc thờ cúng tổ tiên là một trong những căn bản của nền giáo dục quốc gia11 Mỗi dịp giỗ tổ Hùng Vương, thờ cúng các anh hùng đã hi sinh, đóng góp công sức cho đất nước, những vị
có tài đức được xã hội tôn trọng hay lễ giỗ tổ nghề là cách giáo dục cho cộng đồng đạo lý “uống nước nhớ nguồn, tôn sư trọng đạo” của người Việt Từ đó giúp mỗi người hiểu được nguồn cội, lịch sử của tộc người, của đất nước, tạo nên tâm lý học tập, noi gương, phấn đấu cho xứng đáng với truyền thống mà ông cha đã để lại Bác Hồ nói “các vua Hùng đã có công dựng nước, bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”, là một lời kêu gọi trách nhiệm của cá nhân phải sống xứng đáng với truyền thống của cha ông để lại Câu nói rất đơn giản nhưng qua đó cho thấy tính kế thừa trong việc truyền đạt di sản tộc người từ thế hệ này qua thế hệ khác của phong tục thờ cúng tổ tiên Đặc biệt khi đất nước gặp lâm nguy, xã
Trang 5hội bị chia rẽ thì tính kế thừa này phát huy vai trò của nó trong việc cố kết cộng đồng, duy trì sự đoàn kết xã hội
Tác giả Will Durant khi nghiên cứu về phong tục thờ cúng tổ tiên của người Trung Quốc, cho rằng “phong tục này làm cho chế độ chính trị được vững, phong tục tinh thần dân tộc được tiếp tục từ đời này qua đời khác Nhờ sự thống nhất mạnh mẽ về tinh thần mà thế hệ sau ràng buộc với thế hệ trước bằng truyền thống và đời sống cá nhân hóa ra cao
của Will Durant cũng phù hợp đối với người Việt, phong tục thờ cúng
tổ tiên đã tạo nên một hệ giá trị đạo đức thống nhất cho cả cộng đồng người Việt, chi phối đến hành vi ứng xử của cả cộng đồng Mỗi người Việt dù sống ở những vùng miền khác nhau, có những nét văn hóa tôn giáo khác nhau nhưng đều chia sẻ cùng một giá trị đạo hiếu từ phong tục thờ cúng tổ tiên Mỗi dịp lễ giỗ là cả cộng đồng cùng nhau tổ chức tưởng nhớ đến công lao của bậc tiền nhân, cùng nhau chia sẻ thừa hưởng những thành quả của ông cha để lại và cùng nhau lưu giữ những
di sản cũng như tiếp tục phát huy những giá trị mới xứng đáng với những công lao mà thế hệ đi trước đã để lại Từ đó làm cho mọi người trở nên gần gũi, gắn bó với nhau, góp phần xóa mờ những khác biệt giữa các cộng đồng người Việt theo các tôn giáo khác nhau, tạo nên sự đoàn kết tộc người trong quốc gia, duy trì sự toàn vẹn của hệ thống xã hội Tác giả Đặng Nghiêm Vạn khẳng định “thờ cúng tổ tiên củng cố sự thống nhất của cộng đồng, kết nối tộc người từ trong quá khứ hiện tại
giáo văn hóa bản địa và ngoại lai “là sức thu hút, thậm chí là yếu tố cấu thành, thiếu nó các tôn giáo ngoại sinh trở thành xa lạ”14
Đối với người Việt, thờ cúng tổ tiên còn thể hiện niềm tin tôn giáo qua quan niệm của họ về thế giới người sống và người chết Người Việt khi được hỏi theo đạo gì họ thường nói là theo Đạo Ông Bà Thờ cúng tổ tiên không có tổ chức giáo hội với hàng giáo phẩm, giáo lý để ràng buộc cá nhân về mặt giáo luật, tuy nhiên hầu như tất cả mọi người Việt đều thờ cúng tổ tiên và thể hiện niềm tin vào đó Đối với người Việt việc thờ cúng tổ tiên không chỉ thể hiện đạo hiếu mà còn là niềm tin tôn giáo về một thế giới giữa người sống và người chết Người Việt tin rằng, ông bà
tổ tiên dù có sang thế giới bên kia nhưng vẫn dõi theo con cháu, vẫn còn hiện diện nơi con cháu, nơi gia đình, nơi bàn thờ, nơi bài vị, nơi từ đường trong gia đình để luôn ở với con cháu, phù hộ cho con cháu Người Việt
Trang 6khi gặp chuyện gì may mắn hạnh phúc, thường nói với nhau đó là nhờ phúc đức tổ tiên để lại Con cháu nhờ ơn ông bà tổ tiên mà được sống tốt, hạnh phúc, được nên thân nên người, ăn nên làm ra, công thành danh toại, gia đình đầm ấm, tai qua nạn khỏi
Linh mục Cléopold Cadière đã cho rằng “đối với người Việt thì không thể cho rằng họ lại không tin vào sự trường tồn hoặc hiện diện thật sự của
Ông kể lại câu chuyện cứu giúp một bà bị cướp giữa đường, khi được ông cứu, bà ta đã nói “Thưa cha, nhờ phước ông bà mà trên đường lại
được dường như đều là nhờ phúc đức của ông bà tổ tiên để lại Vì vậy, việc thờ cúng tổ tiên không chỉ là mang ý nghĩa thể hiện tấm lòng hiếu thảo của con cháu đối với cha mẹ ông bà tổ tiên đã qua đời mà còn thể hiện niềm tin vào người quá cố
Niềm tin vào việc thờ cúng tổ tiên không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh của cá nhân mà còn tạo nên tính chất bền vững cho sự cố kết về mặt tinh thần của cộng đồng như quan điểm của Émile Durkheim: “Tôn giáo là một hệ thống có tính chất gắn bó của những niềm tin và những thực hành liên quan đến những điều thiêng liêng, gắn bó tất cả những ai gia nhập
Đối với người Việt theo Công giáo, trước khi là tín đồ họ đã là người Việt, đã mang trong mình dòng máu văn hóa truyền thống của người Việt Cho dù có theo Công giáo thì đối với giáo dân, đạo hiếu vẫn là giá trị đạo đức hàng đầu, hiếu kính là bổn phận mà bất cứ người làm con nào cũng phải chu toàn đối với cha mẹ của mình Việc thờ cúng tổ tiên cũng chính là để thể hiện lòng hiếu kính của mình Theo quan niệm của tín đồ giáo xứ Lộc Hòa thì:
“Thờ cúng tổ tiên là cái rất tốt, là thảo hiếu cha mẹ, thảo kính ông bà,
là việc làm người Việt Nam tôn trọng nhất, ông bà tổ tiên là những người quá cố đương nhiên phải nhớ đến hàng ngày” (Nam giới, 80 tuổi, trích phỏng vấn tháng 7/2012)
Quan niệm của họ cũng giống như quan niệm của bao người Việt khác, thờ cúng tổ tiên là thể hiện chữ hiếu, nhớ đến công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ; là thể hiện sự gắn bó không cắt đứt mối dây liên
hệ của con cháu với ông bà tổ tiên Thờ cúng tổ tiên đã ăn sâu vào trong máu thịt của mỗi người Việt Nam, người Công giáo không là ngoại lệ
Trang 7Tín đồ Công giáo đều thừa nhận rằng, mỗi dịp giỗ chạp tạo nên sự kết nối các thành viên trong gia đình Cho nên dù họ không làm cỗ bàn lớn mời bà con hàng xóm thì vẫn làm mâm cơm trong gia đình để tưởng nhớ người quá cố và để anh em, con cháu sum họp với nhau
“Thờ cúng tổ tiên là điểm chủ yếu là nguyên nhân chính đưa đến mối dây thân ái trong gia đình, con cháu trong gia đình có dịp để ngồi lại với nhau để biết nhau, tình liên đới trong anh em sẽ bền chặt hơn” (Nam giới, 50 tuổi, sửa máy dầu và làm vườn, trích phỏng vấn tháng 7/2012) Trong lịch sử, vấn đề thờ cúng tổ tiên từng gây chia rẽ giữa cộng đồng ngoài Công giáo với Công giáo Giáo dân đã từng phải viết thư kêu cầu Tòa Thánh xem xét lại cho tín hữu vì việc không được phép thờ cúng tổ tiên làm cho những người ngoài Công giáo chê cười và lìa bỏ vì xem giáo dân là những người bất hiếu, vì đã từ bỏ những giá trị đạo đức căn bản của cộng đồng từ ngàn đời qua18 Lúc này có thể thấy chức năng cố kết các thành viên trong cộng đồng của phong tục thờ cúng tổ tiên là rất rõ ràng Hiện nay, thờ cúng tổ tiên vẫn có chức năng cố kết giữa cộng đồng Công giáo và các cộng đồng khác, đặc điểm này có thể thấy qua hôn nhân khác đạo giữa người Công giáo và ngoài Công giáo Trước đây, nhiều người ngoài Công giáo thường không đồng ý hay ngăn cấm con cái lấy người Công giáo vì họ nghi ngại người Công giáo không thờ cúng tổ tiên ông bà Hiện nay, tại giáo xứ Lộc Hòa theo ghi nhận của ông Chánh trương thì các cặp hôn nhân xin kết hôn được đạo
ai nấy giữ không có liên quan đến vấn đề thờ cúng tổ tiên, còn lại phần lớn những đôi hôn nhân khác đạo đều được cha mẹ người ngoài Công giáo đồng ý cho con cái theo Công giáo (Trích nhật ký điền dã tháng 11/2015)
Cũng theo ông Chánh trương trên, có nhiều người không theo Công giáo cũng xin được chôn trong nghĩa trang giáo xứ hoặc đa số những cha
mẹ có con theo đạo khi kết hôn thì lúc qua đời cũng có nguyện vọng chôn tại nghĩa trang Nhưng vì số lượng phần mộ trong nghĩa trang giáo xứ có hạn nên chỉ đồng ý cho chôn cất những người thân ruột thịt của người theo đạo Một trong những lý do mà họ muốn được chôn cất tại đây là vì
họ nhìn thấy những nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Công giáo rất long trọng Điều đó cho thấy thờ cúng tổ tiên ngày nay vẫn mang chức năng như là sợi dây cố kết, làm xóa mờ những khác biệt giữa cộng đồng người Công giáo với người ngoài Công giáo
Trang 8Các tín đồ Công giáo người Việt khi tuyên tín vào Chúa thì sẽ phải từ
bỏ những niềm tin tôn giáo khác trong đó có cả niềm tin vào ông bà tổ tiên của mình Mọi tín đồ đều khẳng định ông bà tổ tiên không có quyền ban ơn cho con cháu, họ cũng không tin vào điều này vì như vậy là vi phạm vào tín
lý Công giáo Tuy nhiên, trong tâm tư, “giáo dân Việt Nam tin rằng linh hồn ông bà cha mẹ vẫn ở bên con cái, hằng sẵn lòng nghe lời khấn vái của con cháu để ra tay can thiệp, phù hộ độ trì khi thịnh cũng như suy”19 Sự tin tưởng này được kết hợp với tín lý Công giáo Nói đúng theo tín lý thì tín đồ vẫn luôn tin tưởng về một sự “cầu bầu” của ông bà tổ tiên đã mất trước Thiên Chúa cho con cháu trên trần gian, nghĩa là sự ban ơn không trực tiếp
từ tổ tiên như niềm tin truyền thống mà là gián tiếp thông qua sự cầu nguyện của tổ tiên cho con cháu được ơn phước Sự cầu nguyện của người còn sống dành cho người đã chết là một tín lý của Công giáo Đối với tín hữu người Việt, niềm tin này càng được củng cố chắc chắn hơn nữa
“Khi gặp khó khăn, mình cầu nguyện với tổ tiên là tất nhiên, mình cầu nguyện cho người ta, nếu người ta hưởng nhan thánh Chúa thì người ta sẽ cầu lại cho mình” (Nam giới, 39 tuổi, thợ xây dựng, trích phỏng vấn tháng 1/2016) Hoặc “khi gặp khó khăn, mình xin lễ cầu cho tổ tiên, xong, mình mua hoa ra ngoài nghĩa trang, cầu xin, khóc lóc ỉ ôi, cầu khấn ông bà Nói chung thì như người đạo mình thì tin người chết vì có linh hồn tồn tại nên mình cầu xin ông bà, ông bà mình mà lên Thiên đàng thì cũng có tiếng nói, mình cầu xin như vậy” (Nữ giới, 25 tuổi, giáo viên cấp
I, trích phỏng vấn tháng 10/2015)
Như vậy, có thể thấy rằng dù theo Công giáo hay bất cứ một tôn giáo nào thì đối với người Việt, phong tục thờ cúng tổ tiên luôn có giá trị lớn lao trong đời sống tinh thần và xã hội Niềm tin vào việc thờ cúng tổ tiên, không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh của cá nhân mà còn tạo nên tính chất bền vững cho sự cố kết về mặt tinh thần của cộng đồng Với vai trò giáo dục đạo đức cho các thành viên trong gia đình và cộng đồng, phong tục này góp phần hình thành nhân cách cá nhân và đặc tính cộng đồng, từ đó tạo ra những giá trị di sản, duy trì sự liên kết các thành viên trong gia đình dòng tộc, sự cố kết tộc người trong quốc gia tạo nên sự ổn định của gia đình, sự toàn vẹn của xã hội Vì vậy, phong tục này vẫn còn tồn tại bền vững trong xã hội người Việt hiện nay
2 Quan điểm của Giáo hội Roma đối với phong tục thờ cúng tổ tiên Trước Công đồng Vatican II, tín đồ Công giáo người Việt đã phải đứng trước lựa chọn tin theo Chúa thì phải từ bỏ việc thờ cúng tổ tiên
Trang 9Điều này chẳng khác nào lấy dao cắt một phần da thịt trên thân thể của tín
đồ Bởi vì thờ cúng tổ tiên không đơn thuần chỉ là một nhu cầu về tôn giáo
mà còn chứa đựng những tình cảm tự nhiên của con người, những giá trị đạo đức, những ý nghĩa xã hội Người Việt từ khi sinh ra đã được sống trong một môi trường mà việc thờ cúng tổ tiên là điều đương nhiên, không cần phải giải thích bằng những đạo lý cao siêu, những lĩnh hội từ các bậc hiền triết hay sinh hoạt trong các tổ chức đoàn thể Các cá nhân tiếp nhận phong tục này hoàn toàn tự nhiên như người ta ăn cơm, uống nước hằng ngày Tín đồ Công giáo luôn mong muốn bảo vệ giữ vững đức tin nhưng cũng luôn mong muốn được giữ gìn đạo hiếu theo truyền thống của dân tộc Điều đó tạo nên một gánh nặng luôn day dứt, trăn trở trong đời sống tinh thần của giáo dân Họ lo sợ có tội với Chúa vì gây “rối đạo” nhưng lại cảm thấy có lỗi với lương tâm, với tổ tiên vì không được thờ cúng tổ tiên Lập trường của Giáo hội Roma khi bắt đầu tiến hành truyền giáo ở Phương Đông là tôn trọng văn hóa bản địa, không cấm giáo hữu thờ cúng
tổ tiên, điều đó được thể hiện trong tinh thần của Huấn dụ ngày 10/11/1659 của Bộ Truyền giáo trao cho hai giám mục tiên khởi là Francois Pallu (1626-1684) và Lambert de la Motte (1637-1693), khi hai giám mục lên đường đến Đàng Trong và Đàng Ngoài “Các vị đừng có tìm cách, đừng có tìm lý lẽ để thuyết phục các dân tộc thay đổi nghi thức của họ, tập tục và phong hóa của họ, trừ ra khi tất cả đó rõ ràng là trái ngược với tôn giáo và luân lý Không có gì bất hợp lý bằng đem nước Pháp, nước Tây Ban Nha hay nước Italia hay một nước Âu Châu nào khác vào Trung Quốc Ðừng đem đến cho các dân tộc ấy xứ sở của các
vị, mà chỉ đem đến đức tin, một đức tin không từ chối cũng không làm thương tổn các nghi thức, các tập tục của bất cứ một dân tộc nào, miễn là tất cả đó không có gì là xấu, mà trái lại, đức tin của chúng ta muốn người
phong tục thờ cúng tổ tiên ở vùng Viễn Đông mang những biểu hiện của tôn giáo, thể hiện niềm tin của người dân vào ông bà tổ tiên đã mất, vào các bậc anh hùng có công với đất nước vào các bậc tổ nghề thì đa số các giáo sĩ cho rằng điều đó đã vi phạm vào đức tin thờ một Thiên Chúa duy nhất của giáo lý Công giáo Muốn bảo vệ được đức tin toàn vẹn thì phải loại bỏ hết những phong tục đó
Vấn đề “Nghi lễ Phương Đông” được tranh luận công khai qua sự kiện của giáo sỹ Mateo Ricci Khi giáo sỹ Mateo Ricci (1552-1610) thuộc Dòng Tên được lệnh sang truyền giáo ở Trung Quốc, ông đã dùng
Trang 10cách hội nhập văn hóa bản địa để rao giảng tin mừng tại Trung Hoa Ông cho phép tín hữu được giữ những tập tục liên quan đến việc thờ cúng Khổng Tử, tổ tiên Việc làm của giáo sĩ Ricci đã gây ra sự phản đối của giáo sỹ dòng Đa Minh Cuộc tranh cãi đẩy đến mức xung đột giữa hai dòng này Tòa Thánh Roma kết án giáo sĩ Ricci về tội đã làm rối đạo Bộ Truyền giáo (Bộ Phúc Âm hóa ngày nay) đã kết luận người Công giáo không được thờ cúng Khổng Tử và tổ tiên Năm 1645, giáo sỹ Dòng Tên gởi tới Thánh bộ (Bộ Đức Tin ngày nay) nói rõ nghi lễ thờ kính Khổng
Tử và tổ tiên chỉ mang tính xã hội chứ không mang tính tôn giáo nên không cấm Đến năm 1656, Thánh bộ lại tuyên bố các nghi thức thờ cúng
Sau đó Giáo hoàng Clement XI (1700-1721) triệu tập hội nghị về vấn
đề thờ cúng tổ tiên Ngày 20/11/1704, Giáo hoàng phê chuẩn một sắc thư của Thánh bộ chính thức ban hành lệnh cấm với 4 điều:
Cấm dùng chữ “Thiên” hoặc “Thượng Đế” để chỉ Thiên Chúa
Cấm treo trong thánh đường những tấm bảng có ghi chữ “Kính Thiên” Cấm cúng tế Khổng Tử, ông bà cha mẹ
Cấm đặt bài vị trong nhà riêng22 Ngày 19/3/1715, Giáo hoàng Clement XI ra Tông hiến Exilladie nhắc lại điều cấm đoán trong sắc thư của Thánh bộ năm 1704, đồng thời ra lệnh bắt buộc các dòng truyền giáo và các thừa sai phải tuyên thệ tuân phục các điều khoản của Tông hiến này, nếu không sẽ bị phạt vạ tuyệt thông Điều này dẫn đến tình trạng ở Trung Quốc không còn ai để thực hiện các bí tích Các thừa sai Dòng Tên trong triều đình thì không thực hiện mục vụ để khỏi trái lệnh của Tòa Thánh và không bị trục xuất khỏi Trung Quốc Để giải quyết tình hình này, năm 1720, Sứ thần Mezzabarba được cử sang Trung Quốc Ông cho phép giáo dân được thực hiện việc thờ cúng Khổng Tử và tổ tiên theo một số nghi thức địa phương như: được sử dụng bài vị có ghi tên người quá cố, được tham dự các nghi lễ Trung Quốc không có vẻ mê tín dị đoan, được tham dự những nghi lễ có tính cách xã hội tôn thờ Khổng Tử, được lạy, dâng thịt, hoa quả, nhang hương trước bài vị, linh cữu và trước mộ người quá cố miễn là các giáo hữu từ bỏ, xa lánh mọi tư tưởng dị đoan Những điều cho phép này được ban hành ngày 4/11/1721 nhằm nới rộng những điều cấm của Tông hiến Exilladie và đồng nghĩa với việc làm cho Tông hiến này coi như không còn hiệu lực23