Làm thế nào để em có thể hiểu - Hỏi người hiểu biết hơn, đọc biết chính xác câu tục ngư sách báo, tra tự điển, tự mình suy nghé ?- Từ những vấn đề trên em có thể - Đọc kỹ đề bài, tìm hiể[r]
Trang 1Tiết 105 - 106 : SỐNG CHẾT MẶC BAY
A Mục tiêu cần đạt: Giúp học sinh
- Hiểu được giá trị hiện thực, nhân đạo và những thành công nghệ thuật của truyện
B Phương tiện thực hiện:
1 Chuẩn bị :
- GV: Sgk - Sgv, bảng phụ, thiết kế bài dạy
- HS:Soạn câu hỏi, hiểu vd
2 Phương pháp: Phân tích, qui nạp, bình, tích hợp.
C Tổ chức bài học:
1 Ổn định:
2 Kiểm tra bài cũ:
- Qua bài “Ý nghĩa của văn chương”, Hoài Thanh đã khẳng định vấn đề
gì (ghi nhớ Sgk)
3 Bài mới:
a)- Giới thiệu bài: Giá trị hiện thực và nhân đạo là một trong những nội
dung lớn nhất của truyện ngắn giai đoạn đầu TK XX Bằng nghệ thuật tương phản, tăng cấp và một số nghệ thuật khác, nhà văn Phạm Duy Tốn đã phơi bày thực trạng, cách sống “Sống chết mặc bay” của bọn quan lại xưa, đồng thời cũng bày tỏ niềm cảm thương trước cảnh “nghìn sầu muôn thảm” của nhân dân do thiên tai và cũng do thái độ vô trách nhiệm của kẻ cầm quyền gây nên
b)- Tổ chức hoạt động dạy và học:
Hoạt động 1: GV giới thiệu tác giả
và vị trí của truyện “Sống chết mặc
bay” trong văn nghiệp của ông - về
I Tác giả, tác phẩm:
Sgk / 79
Trang 2tư tưởng cũng như nghệ thuật được
xem là bông hoa đầu mùa của
truyện ngắn Việt Nam bởi nó được
viết bằng tiếng Việt hiện đại tuy
dấu ấn ngôn ngữ văn học trung đại,
nghệ thuật truyện trung đại vẫn
còn
Hoạt động 2: Đọc, tóm tắt truyện
và tìm bố cục
- GV hướng dẫn: Đây là truyện
ngắn nội dung truyện nặng kể và tả
để thể hiện nội dung truyện, tính
cách nhân vật Do đó, phải đọc cho
phù hợp GV đọc mẫu 1 đoạn
(Trong quá trình HS đọc, nếu cần,
gv uốn nắn) HS đọc truyện
? Em nào có thể tóm tắt lại truyện?
? Bố cục bài văn có thể chia làm
mấy đoạn? Từ đâu, đến đâu? Yï của
mỗi đoạn là gì?
Cơ bản là Hs tóm tắt các ý sau:
- Làng x, phủ x nước dâng lên, đê sắp vỡ
- Mọi người dân đang tập trung cứu hộ đê
- Trong đình quan sung sướng, đầy đủ tiện nghi + đánh bài
- Có người vào báo đê sắp vỡ cũng như vỡ rồi : quan vẫn điềm nhiên đánh bài, thậm chí sung sướng khi
ù ván bài to, mặc cho đê vỡ, dân trôi, nghìn sầu, muôn thảm
- 3 đoạn
- đoạn 1: “Gần một giờ đêm”
“khúc đê này hỏng mất” Nguy cơ vỡ đê và sự chống đỡ của người dân
- Đoạn 2: “ấy, lũ con dân đang chân lấm, tay bùn” “điếu, mày!” cảnh quan phủ cùng nha lại đánh tổ tôm trong khi “đi hộ đê”
II Đọc và tóm tắt truyện, tìm bố cục:
1 Tóm tắt:
(ghi như phần của học sinh)
2 Bố cục:
3 đoạn
Trang 3- Đoạn 3: đoạn còn lại: cảnh đê vỡ, nhân dân lâm vào tình trạng thảm sầu
Hoạt động 3: Hướng dẫn HS tìm
hiểu phép tương phản
? Như đã giới thiệu, chủ yếu trong
truyện ngắn về nghệ thuật là tương
phản và tăng cấp Em nào có thể
cho biết thế nào là phép tương
phản?
? Em hãy nêu hai mặt tương phản
cơ bản trong truyện “sống chết mặc
bay”.
Hoạt động 4: Hướng dẫn phân tích
- Hai nghệ thuật tiêu biểu của
truyện là gì?
? Cảnh nhân dân cứu hộ đê diễn ra
vào thời gian nào?
? Độ mưa, độ nước dâng của sông
như thế nào?
? Không khí, cảnh tượng hộ đê như
thế nào?
? Các chi tiết thể hiện sự nhốn
nháo, căng thẳng đó.
? Sức người như thế nào so với sức
trời?
- Phép tương phản trong nghệ thuật là việc tạo ra những hành động, những cảnh tượng, những tính cách trái ngược nhau để qua đó làm nổi bật một ý tưởng bộ phận trong tác phẩm hoặc tư tưởng chính của tác phẩm
- Một bên là cảnh tượng nhân dân đang vật lộn căng thẳng vất vả đến cực độ trước nguy cơ vỡ đê Một bên là cảnh quan phủ cùng nha lại, chánh tổng lao vào cuộc tổ tôm trong khi họ “đi hộ đê”
- Gần một giờ đêm
- Mưa tầm tả trút xuống, nước cuồn cuộn bốc lên
- Nhốn nháo, căng thẳng
- Tình cảm trông thật là thảm
- Hằng trăm nghìn con người từ chiều đến giờ, hết sức giữ gìn : kẻ thuổng, người cuốc nào đắp, nào cừ, bì bõm người nào người nấy lướt thướt như chuột lột
- Trống đánh liên thanh, ốc thổi vô hồi, tiếng người gọi nhau xao xác cứu hộ đê
- Ai nấy xem chừng cũng mệt lử cả
- Sức người khó địch nổi với sức
III Phân tích truyện:
1.Nghệ thuật tương phản
a Cảnh nhân dân cứu hộ đê:
- Nhốn nháo, căng thẳng
- Tình cảm thật là thảm
- Thiên tai đang từng lúc giáng xuống, đe dọa cuộc sống người dân
Trang 4? Trong lúc dân đang hộ đê, nhốn
nháo, căng thẳng, tình cảnh thật
thảm như vậy thì quan ở đâu?
? Không khí, quang cảnh trong
đình được miêu tả như thế nào?
?Những chi tiết nào trong truyện đã
chứng tỏ đều đó?
? Đồ dùng sinh hoạt của quan phủ
trong khi đi hộ đê là gì?
? Qua dáng ngồi, cách nói, đồ dùng
của tên quan phủ và kẻ hầu người
hạ em có thể hiểu gì về quan và
cuộc sống của quan.
* GV: Quan là cha mẹ dân, đáng lý
quan phải khổ trước cái khổ của
dân, sướng sau cái sướng của dân
thế nhưng ở đây thì ngược lại, điều
đó cũng cho ta thấy rõ thái độ, tình
cảm của quan đối với dân ntn rồi
? Trong khi dân đang hộ đê một
cách cấp bách, khổ cực như thế thì
quan đang làm gì?
? Thái độ của bọn nha lại, của
quan khi có người dân quê xông
vào báo tin đê sắp vỡ, đê vỡ ntn?
? Thái độ đó của quan khiến em
suy nghĩ gì?
? Trái hẵn với cảnh người dân trôi
trời! Thế đê không sao cự được
- Ở trong đình, vững chắc, đê vỡ cũng không sao
- “tĩnh mịch”, “trang nghiêm”,
“nhàn nhã”,“đường bêü”,“nguy nga”
- Dáng ngồi, cách nói của tên quan phủ, cảnh tượng kẻ hầu, người hạ
(HS có thể chỉ ra các câu trong đoạn văn)
- Bát yến hấp đường phèn để trong khay khảm, tráp đồi mồi, trầu vàng, cau đậu, rễ tía
- Một cuộc sống quí phái rất cách biệt với cuộc sống lầm than, cơ khổ của nhân dân
- Quan đang đánh tổ tôm với bọn nha lại, chánh tổng
-“Ngài cau mặt, gắt rằng: Mặc kệ !”
(rồi tiếp tục đánh bài)
- “Đỏ mặt tía tai, quay ra quát rằng:
“Đê vỡ rồi, thời ông cách cổ chúng mày! Có biết không? Lính đâu ? Sao bay dám ”
(rồi tiếp tục đánh bài)
- Không coi nỗi khổ, mạng sống, cuộc sống của dân ra gì cả: sống chết mặc bay
b, Cảnh quan lại trong đình:
- tĩnh mịch, nghiêm trang, nhàn nhã, đường bệ
- Cuộc sống rất nhàn nhã, quí phái, sung sướng cách biệt hẳn với cuộc sống của người dân
- Không quan tâm đến nỗi khổ cực lầm than, chết chóc của
Trang 5nỗi giữa dòng nước, nghìn sầu
muôn thaóm là cảnh gì ở trong đình?
? Em hãy nêu dụng ý của tác giả
trong việc dựng lên cảnh tương
phản đã phân tích ở trên?
?Phép tăng cấp trong truyện được
tập trung ở những khía cạnh nào
? Nguy cơ ngập lụt ngày càng cao
được tác giả miêu tả ở những chi
tiết nào?
? Cảnh tình dân phu vật lộn với
nước ntn? Thể hiện ở chi tiết nào?
- Niềm vui phi nhân tính của tên quan phủ khi “ Ù ! Thông tôm, chi chi nảy”
- Mục đích: vạch trần bản chất bọn
quan lại thời Pháp thuộc: chúng chẳng bao giờ lo cho dân, rất nhẫn tâm, bỏ mặc dân rơi vào cảnh lầm than, chết chóc, đau thương Chúng chỉ lo vơ vét đầy túi để sống sung sướng, thỏa mãn nhu cầu của bản thân mình mà thôi
- Miêu tả mưa gió , nước sông , nguy cơ đê vỡ cảnh hộ đê ngày càng vất vả, căng thẳng và cuối cùng: đê vỡ
- Ham mê bài bạc của tên quan hộ
đê
- Trời mưa tầm tã Nước sông Nhị Hà dâng lên hai ba đoạn đã thẩm lậu rồi, không khéo thì vỡ mất
- Mưa tầm tã trút xuống nước cứ cuồn cuộn bốc lên lo thay ! nguy thay!
- Có tiếng ào ào như thác chảy xiết, rồi lại có tiếng gà, chó, trâu,bò kêu vang tứ phía
- Nước tràn lênh láng, xoáy thành vực sâu, nhà cửa trôi băng, lúa má ngập hết
- Dân phu kêí hàng trăm nghìn con người, từ chiều đến giờ, hết sức giữ
dân: sống chết mặc bay
- Nghệ thuật tương phản - vạch trần bản chất xấu xa của bọn quan lại: chỉ biết ăn chơi phè phỡn sung sướng, mặc cho dân chết chóc, đau thương
2 Phép tăng cấp của truyện.
a, Sự tăng cấp trong việc miêu tả mưa gió, nước sông, nguy
cơ đê vỡ, cảnh hộ đê
- Nguy cơ đê vỡ ngày càng cao
đê vỡ
- Dân phu vật lộn với nước
Trang 6? Sự tăng cấp trong việc ham mê
bài bạc của tên quan phủ được
miêu tả ở những chi tiết nào?
GV có thể gợi ý để học sinh tìm các
chi tiết của truyện
Vd:
- Quan mà còn dở ván bài thì thế
nào?
- Nước bài cao thấp của quan được
so sánh với cái gì?
- So sánh giữa việc chơi bài và việc
đốc thúc hộ đê ntn?
gìn, kẻ thì thuổng, người thì cuốc, kẻ đội đất, kẻ vác tre tình cảnh trông thật là thảm
- Trống đánh liên thanh, ốc thổi vô hồi, tiếng người xao xác gọi nhau sang hộ, xem chừng ai cũng mệt lử cả rồi Lũ con dân đang chân lấm tay bùn, trăm lo nghìn sợ, đem thân hèn yếu mà đối với sức mưa to, nước lớn, để bảo thủ lấy tính mạng gia tài
- Vừa lúc đó thì (đê vỡ) tiếng người kêu rầm rĩ, càng nghe càng lớn
- Kẻ sống không chỗ ở, kẻ chết không nơi chôn, lênh đênh mặt nước, chiếc bóng bơ vơ, tình cảnh thảm sầu, kể sao cho xiết
- Ngoài kia mưa gió ầm ầm, người dân đang thì trong đình quan ngồi chễm chệ cùng các quan khác đánh bài, kẻ hầu người hạ, nhàn nhã, đường bệ, nguy nga
- Ngài mà còn dỡ ván bài hoặc chưa hết hội thì dầu trời long đất lỡ, đê vỡ dân trôi ngài cũng thay kệ
- đê vỡ mặc đê, nước sông dù nguy không bằng nước bài cao thấp
Đứng trên đê mà đốc kẻ cắm cừ, người đổ đất lắm nỗi lầm than, sao bằng ngồi trong đình, đã sẵn kẻ bốc nọc, người chia bài, nhiều đường thú vị
- Mưa ! Dân, chẳng dân thời chớ!
Con bài ngon há nỡ bỏ hoài ru!
Quan lớn ngài ăn, ngài đánh, người hầu, kẻ dạ, kẻ vâng Sướng bao
mỗi lúc thêm cực nhọc, thê thảm chết chóc, tang thương
b, Sự tăng cấp trong việc miêu tả mức độ ham
mê bìi bạc của tên quan phủ
Trang 7- Khi có người xông vào báo tin đê
vỡ thì quan có thái độ ntn?
? Em có nhận xét gì về tác dụng
của nghệ thuật tương phản và tăng
cấp của truyện?
- Truyện này đã phản ánh thực
trạng gì của XH VN thời pháp
thuộc
GV có thể nói thêm ở một số tác
phẩm như Lão Hạc, Tắt đèn
- Giá trị nhân đạo của truyện thể
hiện ở chỗ nào?
nhiêu, thích bao nhiêu! Một nước bài cao bằng mấy mươi đê lở, ruộng ngập!
- Nghe ngoài xa, tiếng kêu vang trời dậy đất Mọi người đều giật nãy mình, duy quan vẫn điền nhiên, chỉ lăm le chực người ta bốc trúng quân mình chờ mà hạ
- Khi có người báo xông vào báo tin đê vỡ thì
- 2 nghệ thuật tương phản, tăng cấp kết hợp khéo léo trong tác phẩm có tác dụng làm cho bản chất “lòng lang dạ thú” bất nhân, thất đức, hống hách, tàn bạo của tên quan cứ từng bước, từng bước lộ ra dần và cuối cùng người đọc thấy rõ nguyên hình của hắn
Sự kết hợp này làm tăng sức hấp dẫn của truyện
- Bọn quan lại, tay chân của chính quyền do Pháp dựng nên hầu hết là những kẻ vô lương tâm, chỉ lấy việc đục khoét dân làm mục đích, chẳng bao giờ lo cho dân, luôn bỏ họ trong cảnh thiên tại, hạn hán, đói rét
- Tác giả đứng về phía dân đen, thương cảm trước cảnh sống vất vả, khổ cực của họ, xót xa trước cảnh lụt lội, nhà trôi, người chết và vô
- Hai nghệ thuật, tương phản, tăng cấp kết hợp khéo léo làm cho bản chất lòng lang dạ thú, bất nhân của tên quan ngày càng lộ ra dần và cuối cùng hiện nguyên hình
3/ Giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo của truyện:
a, Giá trị hiện thực:
- Quan lại thời pháp chỉ biết đục khoét dân, bỏ mặc dân đói rét, lầm than
b, Giá trị nhân đạo.
- Đau xót trước cảnh lầm than
Trang 8? Em có nhận xét gì về nghệ thuật
của tác phẩm.
GV tổng kết lại về nội dung và
nghệ thuật của truyện
cùng căm phẩn trước sự tàn nhẫn,
vô trách nhiệm của bọn quan lại chó má, tác giả dám lên tiếng tố cáo, vạch mặt chúng bằng hình tượng văn học
- Lời văn còn chịu ảnh hưởng lối văn xưa
- Tính biền ngẫu : những vế câu đối chọi nhau
Kẻ thì thuổng, người thì cuốc Kẻ đội đất, kẻ vác tre
Kẻ sống không chỗ ở, kẻ chết không nơi chôn
- Ngôn ngữ truyện có chọn lọc, dùng từ sắc sảo Kết hợp tự sự, miêu tả, biểu cảm, ngôn ngữ nhân vật, ngôn ngữ đối thoại làm nỗi bật hình tượng nhân vật chính của bài là quan phụ mẫu “lòng lang dạ sói” một cách rõ nét, độc đáo
- Kịch tính cao, hấp dẫn
- HS đọc phần ghi nhớ
chết chóc của dân
- Làm phẩn sự tàn nhẫn, vô lương tâm của bọn quan lại
- Dám tố cáo, vạch mặt quan lại bằng hình tượng văn học
c, Đặc điểm nghệ thuật của tác phẩm.
Ghi nhớ Sgk/83
Hoạt động 5: Củng cố luyện tập
1 Các hình thức ngôn ngữ đã vận dụng trong truyện “Sống chết mặc bay”
Trang 9Ngôn ngữ người dẫn truyện x
2 Qua đối thoại ta thấy được tính cách của quan phủ:
- Quá đam mê cờ bạc
- Rất hống hách
- Cực kỳ nhẫn tâm, vô trách nhiệm
Ngôn ngữ và tính cách có liên quan chặt chẽ, qua ngôn ngữ ta có thể thấy được tính cách
Hoạt động 6: dặn dò:
- Học bài, nắm nội dung và nghệ thuật tác phẩm
- Chuẩn bị bài tiếp theo
Tiết 107 CÁCH LÀM BÀI VĂN LẬP LUẬN GIẢI THÍCH
A Mục tiêu cần đạt: Giúp học sinh
Trang 10- Nắm được cách thức cụ thể trong một bài văn lập luận giải thích
- Biết được những điều lưu ý và những lỗi cần tránh trong lúc làm bài
B Phương tiện thực hiện:
1 Chuẩn bị :
- GV : SGK, SGV, thiết kế bài giảng, bảng phụ
- HS : Đọc kĩ SGK/84-85-86, làm phần luyện tập /87
2 Phương pháp: Phân tích, qui nạp, bình, tích hợp.
C Tổ chức bài học:
1 Ổn định:
2 Kiểm tra bài cũ:
- Trong đời sống, giải thích giúp ta hiểu rõ vấn đề gì?
- Giải thích trong văn nghị luận giúp người đọc hiểu rõ vấn đề gì ?
- Người ta thường giải thích bằng cách nào ?
3 Bài mới:
a)- Giới thiệu bài:
b)- Tổ chức hoạt động dạy và học:
Hoạt động 1: Tìm hiểu đề và tìm
ý
GV ghi đề bài ở SGK lên bảng
? Đề bài trên đặc ra yêu cầu gì ?
? Người làm bài có cần giải thích
tại sao ‘’Đi một ngày đàng học
một sàng khôn‘’ hay không? Tại
sao?
?Câu tục ngữ “Đi một ngày đàng
học một sàng khôn” có nghĩa là
- Yêu cầu giải thích một câu tục ngữ (“đi một ngày đàng, học một sàng khôn”)
- Có, để làm sáng tỏ câu tục ngữ người ta phải giải thích nghĩa đen nghĩa bóng và ý nghĩa sâu xa của nó Có như thế ta mới có thể định hướng đúng vấn đề, mới có thể giải quyết vấn đề tốt
- “Đi đâu đi đó thì mở rộng tầm hiểu biết, khôn ngoan từng trãi”
I Tìm hiểu đề và tìm ý :
Trang 11? Giải thích như vậy đã đúng, đủ
hay chưa?
?Ta phải làm gì nữa để hiểu đề
bài được rõ, sâu hơn?
? Làm thế nào để em có thể hiểu
biết chính xác câu tục ngư
?- Từ những vấn đề trên em có thể
rút ra kết luận gì về tìm hiểu đề và
tìm ý cho 1 bài văn lập luận giải
thích?
Hoạt động 2: Lập dài bài.
? Bài văn lập luận giải thích có
nên có 3 phần như bài văn chứng
minh không ? vì sao?
?Phần mở bài trong văn lập luận
giải thích cần đạt yêu cầu gì ?
? Phần thân bài trong bài văn lập
luận giải thích phải làm nhiệm vụ
gì?
? Để cho ý nghĩa của câu tục ngữ
“Đi một khôn” trở nên dễ hiểu
thì nên sắp xếp theo thứ tự nào ?
? Phần kết bài trong bài văn nghị
luận giải thích lính làm nhiệm vụ
gì?
? Em có thể rút ra kết luận gì cho
việc lập dàn bài văn nghị luận
giải thích ?
- Đúng, nhưng chưa đủ
- Giải thích nghĩa đen, nghĩa bóng, từ nội dung lời khuyên đến khát vọng của con người từ bao đời muốn mở rộng tầm hiểu biết
- Hỏi người hiểu biết hơn, đọc sách báo, tra tự điển, tự mình suy nghĩ
- Đọc kỹ đề bài, tìm hiểu ý nghĩa của đề, giải thích nghĩa đen và nghĩa bóng và ý nghĩa sâu xa của nó
- Nêu giống văn chứng minh vì các phần theo trình tự sẽ giúp ta hiểu rõ, hiểu sâu vấn đề một cách dễ dàng
- Xuất xứ luận điểm
- Nêu ra ý nghĩa chung khái quát của đề
- Trích dẫn luận điểm
- Triển khai việc giải thích
- Giải thích nghĩa đen
- Giải thích nghĩa bóng
- Nghĩa sâu
- Nêu ý nghĩa
- HS đọc phần ghi nhớ SGK/86
II Lập dàn bài:
a Mở bài :
- Xuất xứ luận điểm
- Nêu ra ý nghĩa chung khái quát của đề
- Trích dẫn luận điểm
b Thân bài:
- Giải thích nghĩa đen
- Giải thích nghĩa bóng
- Nghĩa sâu (lần lượt trình bày các nội dung giải thích)
c Kết bài :
Nêu ý nghĩa của điều được giải thích với mọi người