Đó là khi Tập đoàn kinh tế trong nước lợi dụng chính sách ưu đãi của nhà nước, thành lập một số công ty con hoạt động trong những lĩnh vực và địa bàn khác nhau, trong đó có những lĩn[r]
Trang 1NGHIÊN CỨU TRAO ĐỔI
vấn đeÀ chuyển giá cuÛa công ty
đa Quốc gia trên thế giới và
doanh nghiệP đaÀu tư trực tiếP
nước ngoài ơÛ việt nam
PGS.TS PHaN Duy MINH*
Cơng ty đa quốc gia là một trong những xu thế phát triển lớn của kinh tế thế giới trong Thế
kỷ 21 Cĩ thể nĩi, chúng đang ngày càng chứng tỏ là xương sống, là chủ lực của nền kinh tế thế giới Cơng ty đa quốc gia đang mang lại những lợi ích khơng nhỏ cho nhiều quốc gia, nhưng bên cạnh đĩ cũng khơng ít những hệ lụy Một trong những vấn đề gây nhức nhối, tạo
ra nhiều hậu quả xấu cho những quốc gia cĩ nhiều cơng ty, chi nhánh của các tập đồn đa quốc gia là tình trạng chuyển giá trốn thuế Trong gần 30 năm qua ở Việt Nam đã thu hút được hơn 130 tỷ USD với hơn 15.000 dự án đầu tư trực tiếp nước ngồi (FDI) đang hoạt động Kinh tế FDI đã cĩ những đĩng gĩp quan trọng cho nền kinh tế, nhưng bên cạnh đĩ cũng khơng ít những mảng xám, như hủy hoại mơi trường, chuyển giá trốn thuế… Bài viết dưới đây cố gắng đi sâu hơn vấn đề chuyển giá trốn thuế
Từ khĩa: Cơng ty đa quốc gia, chuyển giá, trốn thuế.
Transfer pricing issues of multinational companies worldwide and FDI companies in Vietnam
Multinational corporation is one of the major development trends of the world economy in the 21st century Having said that, they are increasingly proving to be the backbone of the world economy Multinational corporations are bringing significant benefits to many countries, but there also many implications One of the most aching problems, creating negative consequences for the countries with subsidiary companies of multinational corporations is transfer pricing and tax evasion In Vietnam, more than $ 130 billion has been attracted in nearly 30 years with more than 15,000 projects in foreign direct investment (FDI) is active FDI Economy has made an important contribution to the economy, but there are not few patches of gray, such
as environmental destruction, transfer pricing, tax evasion The following article tries to go deeper than the issue of transfer pricing and tax evasion
keyword: transfer price, multinational companies, FDI companies
1 khái quát về cơng ty đa quốc gia
Cơng ty đa quốc gia (Multinational Company
- MNC) là một loại hình cơng ty xuất hiện phổ
biến từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai và đang trở
thành một trong những xu hướng lớn của kinh tế
thế giới thế kỷ 21
Về nguyên tắc, một cơng ty trong đĩ việc sản
xuất kinh doanh được tiến hành cùng một lúc tại
hai quốc gia trở lên thì cĩ thể gọi là cơng ty đa quốc
gia Tuy vậy, theo thơng lệ quốc tế, một cơng ty đa
quốc gia phải là cơng ty gồm cĩ một cơng ty chính
(cơng ty mẹ) tại một quốc gia và cĩ các cơng ty chi nhánh (cơng ty con) hoạt động sản xuất kinh doanh tại ít nhất là 5, 6 quốc gia khác Điều quan trọng ở đây là, các cơng ty chi nhánh ở các quốc gia khác cũng phải tiến hành sản xuất kinh doanh tương tự như cơng ty chính, là pháp nhân kinh tế
cĩ tính độc lập tương đối ở các quốc gia đĩ
Cĩ thể nĩi, manh nha của cơng ty đa quốc gia
cĩ từ thời kỳ tự do cạnh tranh của chủ nghĩa tư bản,
do yêu cầu phải tìm kiếm nguyên liệu thơ cho nền kinh tế cơng nghiệp hĩa của các quốc gia Tiếp đến,
từ xuất khẩu hàng hố, các nhà kinh doanh đã nghĩ
* Phĩ Giám đốc Trường Đào tạo và Bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm tốn
Trang 2tới việc đưa các yếu tố sản xuất đến tổ chức sản
xuất kinh doanh ngay trên các thị trường có nhiều
tiềm năng, vừa tận dụng được các nguồn nguyên
liệu tại chỗ, kể cả khai thác và chuyển chúng về cho
các cơ sở sản xuất ở chính quốc, vừa giảm bớt được
chi phí vận chuyển Về thực chất là thực hiện xuất
khẩu tư bản, các cơ sở sản xuất kinh doanh được
thiết lập ngay trên các thị trường tiêu thụ hàng hoá
Cùng với thời gian, đặc biệt là từ sau Chiến tranh
thế giới thứ hai, do những lợi thế không thể phủ
định của các công ty chi nhánh ở nước ngoài, nên
chúng được quan tâm củng cố, mở rộng và phát
triển không ngừng Thế giới đã và đang chứng
kiến những Tập đoàn đa quốc gia khổng lồ, có chi
nhánh ở hàng trăm quốc gia, hàng năm tạo ra phần
lớn thu nhập cho Tập đoàn Lấy hãng Coca Cola
là một ví dụ Hiện hãng có chi nhánh tại hơn 160
quốc gia trên thế giới, sử dụng hơn 40 đồng tiền
khác nhau phục vụ cho hoạt động sản xuất kinh
doanh và các chi nhánh ở nước ngoài đã tạo ra hơn
60% thu nhập hàng năm cho toàn hãng
Ngày nay, có hơn 630.000 MNC trên toàn thế
giới, đóng góp tới 2/3 GDP toàn cầu, trong đó có
khoảng 500 hãng khổng lồ nắm giữ hầu hết các
ngành kinh tế then chốt, mũi nhọn của thế giới
Những quốc gia có nhiều MNC khổng lồ là Mỹ,
Nhật Bản, Tây Âu, Hàn Quốc… Chúng đang khẳng
định một xu thế lớn về phát triển của kinh tế thế
giới thế kỷ 21 Đối với Việt Nam, sau hơn 20 năm thu hút Đầu tư trực tiếp nước ngoài, đã có hàng nghìn MNC đầu tư mở công ty chi nhánh, với số vốn gồm nhiều chục tỷ uSD
Đặc điểm nổi bật nhất của MNC là môi trường hoạt động của chúng được trải rộng ở nhiều quốc gia khác nhau, thậm chí là hầu hết các quốc gia trên thế giới Đặc điểm này đã làm cho các MNC có rất nhiều lợi thế, nhưng cũng luôn đối mặt với rủi ro lớn là rủi ro chính trị của các quốc gia
- Tận dụng được chi phí cơ hội của các quốc gia
về lợi thế so sánh, giảm chi phí vận chuyển, tránh không phải nộp các khoản thuế như xuất khẩu hàng hóa đến…
- Nhanh chóng tiếp cận các thị trường mới nổi
- Tận dụng được các cơ hội khác như qui mô lớn,
có công nghệ nguồn, thuận lợi trong thanh toán quốc tế…
Về mô hình tổ chức hoạt động, hiện nay trên thế giới có hai loại mô hình chủ yếu của các MNC, đó
là mô hình tổ chức theo chiều ngang và mô hình tổ chức theo chiều dọc
Trong mô hình tổ chức theo chiều ngang, các công ty chi nhánh gần như là những “bản sao” của công ty mẹ, tạo thành một dàn những công ty tương
tự nhau Mô hình này được áp dụng nhiều cho các loại hình sản xuất mà sản phẩm không có quá nhiều
Trang 3NGHIÊN CỨU TRAO ĐỔI
các chi tiết, bộ phận, đặc biệt phổ biến trong các lĩnh
vực kinh doanh về thương mại, dịch vụ
Trong mơ hình tổ chức theo chiều dọc, các cơng
ty như là những “mắt xích” trong một chuỗi sản
xuất, đảm nhận những cơng đoạn và tạo ra những
sản phẩm khơng hồn tồn giống nhau Mơ hình
này thường được áp dụng cho các MNC sản xuất với
chu trình sản xuất qua nhiều cơng đoạn khác nhau,
sản phẩm cuối cùng do nhiều chi tiết hợp thành
Về quản lý tài chính, cũng cĩ 2 loại mơ hình
chính được áp dụng cho các MNC
- Mơ hình quản lý tài chính tập trung: Cơng ty
mẹ vừa quản lý tài chính của mình vừa đồng thời
tham gia trực tiếp quản lý tài chính của các cơng ty
chi nhánh, các cơng ty chi nhánh chịu song trùng
quản lý
- Mơ hình quản lý tài chính phi tập trung của
MNC: Theo mơ hình này, các cơng ty chi nhánh
hầu như được tự chủ hồn tồn trong quản lý tài
chính, cơng ty mẹ chỉ quản lý thơng qua đầu mối,
với những nội dung hoạt động nào cĩ liên quan
đến cơng ty mẹ
Mục tiêu chủ yếu của MNC là tối đa hố lợi
nhuận của cơng ty và làm gia tăng giá trị của cải
cho các chủ sở hữu
2 Chuyển giá của MNC
Chuyển giá được hiểu là việc thực hiện chính
sách giá đối với hàng hĩa, dịch vụ và tài sản được
chuyển dịch giữa các thành viên trong tập đồn qua
biên giới khơng theo giá thị trường nhằm tối thiểu
hĩa số thuế của các MNC trên phạm vi tồn cầu
Như vậy, chuyển giá là một hành vi do các chủ
thể kinh doanh thực hiện nhằm thay đổi giá trị trao
đổi hàng hĩa, dịch vụ trong quan hệ với các bên
liên kết Hành vi ấy cĩ đối tượng tác động chính là
giá cả Sở dĩ giá cả cĩ thể xác định lại trong những
giao dịch như thế xuất phát từ ba lý do sau
Thứ nhất, Xuất phát từ quyền tự do định đoạt
trong kinh doanh, các chủ thể hồn tồn cĩ quyền
quyết định giá cả của một giao dịch Do đĩ, họ
hồn tồn cĩ quyền mua hay bán hàng hĩa, dịch vụ
với giá họ mong muốn
Thứ hai, Xuất phát từ mối quan hệ gắn bĩ
chung về lợi ích giữa nhĩm liên kết nên sự khác biệt về giá giao dịch được thực hiện giữa các chủ thể kinh doanh cĩ cùng lợi ích khơng làm thay đổi lợi ích tồn cục
Thứ ba, Việc quyết định chính sách giá giao
dịch giữa các thành viên trong nhĩm liên kết khơng thay đổi tổng lợi ích chung nhưng cĩ thể làm thay đổi tổng nghĩa vụ thuế của họ Thơng qua việc định giá, nghĩa vụ thuế được chuyển từ nơi bị điều tiết cao sang nơi bị điều tiết thấp hơn và ngược lại
Ở đây cần phân biệt chuyển giá với trường hợp khai giá giao dịch thấp đối với cơ quan quản lý để trốn thuế nhưng đằng sau đĩ họ vẫn thực hiện thanh tốn đầy đủ theo giá thỏa thuận; cịn giao dịch bị chuyển giá, họ sẽ khơng phải thực hiện vế sau của việc thanh tốn trên và thậm chí họ cĩ thể định giá giao dịch cao Các đối tượng này nắm bắt
và vận dụng được những quy định khác biệt về thuế giữa các quốc gia, các ưu đãi trong quy định thuế để hưởng lợi cĩ vẻ như hồn tồn hợp pháp (tránh thuế)
Ngồi ra, hành vi chuyển giá nhằm tối thiểu nghĩa vụ thuế thu nhập DN khơng chỉ diễn ra tại các DN FDI, mà cịn diễn ra giữa các bên liên kết trong nội địa một quốc gia Đĩ là khi Tập đồn kinh tế trong nước lợi dụng chính sách ưu đãi của nhà nước, thành lập một số cơng ty con hoạt động trong những lĩnh vực và địa bàn khác nhau, trong
đĩ cĩ những lĩnh vực, địa bàn được ưu đãi thuế TNDN, từ đĩ tìm cách chuyển lợi nhuận trước thuế từ DN khơng được ưu đãi thuế sang DN liên kết được ưu đãi thuế hoặc chuyển lợi nhuận trước thuế từ DN cĩ lãi sang DN bị lỗ thơng qua giá chuyển giao sản phẩm và cung ứng dịch vụ giữa các bên để giảm thiểu nghĩa vụ thuế tổng hợp của cả tập đồn Hành vi chuyển giá của DN liên kết khơng chỉ đơn thuần là việc điều chuyển lợi nhuận từ nơi cĩ thuế suất cao sang nơi cĩ thuế suất thấp hơn để tránh thuế mà nĩ cịn bao gồm
cả chiều ngược lại Nguyên nhân chính là do cơng
ty mẹ muốn thu hồi vốn nhanh hoặc việc chuyển lợi nhuận để thực hiện chiến lược kinh doanh đã được xây dựng
Trang 4- Nâng khống trị giá công nghệ, thương hiệu…
(tài sản vô hình);
- Nhập khẩu nguyên vật liệu từ công ty mẹ ở
nước ngoài, hoặc từ công ty đối tác trong liên
doanh với giá cao Những nguyên liệu này chủ yếu
có tính độc quyền cao;
- Nâng chi phí các đơn vị hành chính và quản lý;
- Thực hiện chuyển giá thông qua việc điều tiết
giá mua bán hàng hóa xuất nhập khẩu giữa các
công ty trong MNC;
- Chuyển giá thông qua hình thức tài trợ bằng
nghiệp vụ vay từ công ty mẹ;
- Chuyển giá thông qua các trung tâm tái tạo hóa đơn;
- …
Có nhiều yếu tố thúc đẩy các MNC chuyển giá
- Sự khác biệt về thuế
Với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận của mình,
các MNC luôn tìm kiếm một lợi thế từ thuế suất
thuế TNDN của các quốc gia có mức thuế suất
khác nhau bằng các hành vi chuyển giá Các thủ
thuật thường sử dụng là nâng giá mua đầu vào các
nguyên vật liệu, hàng hóa và định giá bán ra hay
giá xuất khẩu thấp tại các công ty con đóng tại các
quốc gia có thuế suất thuế TNDN cao Nhờ vậy, các
MNC đã chuyển một phần lợi nhuận từ quốc gia
có thuế suất thuế TNDN cao sang quốc gia có thuế
suất thuế TNDN thấp, như thế các MNC đã thực
hiện được mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận của mình
Nói tóm lại, sự khác biệt về thuế suất thuế TNDN
là động cơ lớn thúc đẩy chuyển giá
- Sự thay đổi của tỷ giá hối đoái
Nhằm bảo toàn vốn ban đầu theo nguyên tệ,
MNC rút vốn đầu tư ở quốc gia mà họ kỳ vọng vào
việc đồng tiền nước đó sẽ yếu đi trong tương lai
Như vậy, lúc này, ngoài lợi nhuận thu được, MNC
còn thu được một khoản lợi nhuận chênh lệch do
sự biến động có lợi về tỷ giá
- Hoạt động liên doanh liên kết
Nhằm tăng cường tỷ lệ vốn góp trong hoạt động
tố đầu vào từ công ty mẹ nắm quyền quản lý
- Tình hình lạm phát của các quốc gia
MNC sẽ tiến hành chuyển giá ở các nước có tỷ
lệ lạm phát cao để bảo toàn số vốn đầu tư và lợi nhuận trong điều kiện đồng tiền nước đang đầu tư
bị mất giá
- Những biến động kinh tế - chính trị thế giới
MNC sẽ thực hiện chuyển giá để chống lại các tác động bất lợi của các chính sách kinh tế ở nước đang đầu tư, mặt khác hoạt động chuyển giá làm giảm các khoản lãi dẫn đến giảm áp lực đòi tăng lương của lực lượng lao động
Căn cứ để xem xét hành vi chuyển giá
Giá giao kết được coi là cơ sở để xem xét hành
vi chuyển giá Chỉ có thể đánh giá một giao dịch có chuyển giá hay không khi so sánh giá giao kết với giá thị trường Nếu giá giao kết không tương ứng với giá thị trường thì có nhiều khả năng để kết luận rằng giao dịch này có biểu hiện chuyển giá
Ở Việt Nam hiện nay, hiện tượng chuyển giá phổ biến trong doanh nghiệp là làm tăng giá trị máy móc thiết bị, bí quyết công nghệ và nguyên vật liệu đầu vào của doanh nghiệp FDI, đồng thời làm giảm giá trị sản phẩm đầu ra khiến cho doanh nghiệp FDI bị thua lỗ giả tạo Không ít trường hợp các doanh nghiệp liên doanh có vốn FDI liên tục thua lỗ (do chuyển giá) đã khiến cho phần vốn góp của phía Việt Nam trong liên doanh bị giảm tỷ lệ, buộc phía Việt Nam nhượng lại phần vốn góp do không chịu nổi thua lỗ, biến doanh nghiệp liên doanh thành doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài Bên cạnh đó, các thủ thuật chuyển giá khác còn
có kê khai tăng chi phí bản quyền, quảng cáo, kê khống nhóm vật tư đặc biệt, tăng chi phí sản xuất,
“vận dụng linh hoạt” các chi phí tài chính từ Tập đoàn mẹ ở nước ngoài
Như vậy, khi công ty con a bán hàng cho công
ty con B trong cùng một MNC thuộc hai quốc gia khác nhau, muốn xác định giá chuyển nhượng hàng hoá để tối thiểu hoá số thuế phải nộp sẽ dựa trên nguyên tắc cơ bản sau đây
Trang 5NGHIÊN CỨU TRAO ĐỔI
- Nếu thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp
của cơng ty con a lớn hơn thuế suất của cơng ty B
thì giá chuyển nhượng càng thấp càng tốt
- Nếu thuế suất thu nhập doanh nghiệp của
cơng ty con a nhỏ hơn thuế suất của cơng ty con B
thì giá chuyển nhượng càng cao càng tốt
3 Thực trạng chuyển giá của các doanh nghiệp
FDI tại Việt Nam
Tính đến cuối năm 2016, cả nước cĩ khoảng
trên 15.000 dự án FDI cịn hiệu lực với tổng vốn
đăng ký hơn 230 tỷ uSD, vốn thực hiện hơn 120 tỷ
uSD Cũng theo con số thống kê, trong số các dự
án FDI đang hoạt động là chi nhánh, cơng ty con
của hơn 1.600 MNC lớn nhỏ trên thế giới Trong
đĩ, đại bộ phận các MNC khổng lồ đều đã cĩ chi
nhánh và cơng ty con ở Việt Nam
Cĩ thể nĩi, khu vực kinh tế FDI là một bộ phận
hết sức quan trọng của nền kinh tế Việt Nam Ở đĩ
cĩ hơn 4 triệu lao động làm việc trực tiếp và hàng
chục triệu lao động gián tiếp khác Hàng năm, kinh
tế FDI đã đĩng gĩp khoảng ¼ GDP của nền kinh
tế, gần 60% trong tổng kim ngạch xuất khẩu và gần
20% trong tổng thu NSNN
Tuy nhiên, bên cạnh những đĩng gĩp tích cực
cho nền kinh tế, khu vực FDI cũng đã và đang bộc
lộ những vấn đề gây ảnh hưởng tiêu cực nổi bật là
chuyển giá, trốn thuế, tạo nên tình trạng lỗ giả, lãi
thật, gây thất thu ngân sách, tạo ra sự cạnh tranh
khơng lành mạnh với các doanh nghiệp giữ lại
trong nước, tác động khơng tốt đến mơi trường đầu
tư… Trong phạm vi bài viết này khơng cho phép
trình bày một cách chi tiết đầy đủ tất cả các hoạt động chuyển giá với
vơ số những mánh lới khác nhau,
mà chỉ dẫn ra một số ít những thơng tin cĩ tính điển hình như là những điểm nhấn chính của bức tranh chuyển giá của các DN FDI sau đây
Thống kê những năm qua cho thấy, cả nước cĩ khoảng 50% DN FDI kê khai lỗ, trong đĩ nhiều DN thua lỗ liên tục trong nhiều năm liên tiếp TP Hồ Chí Minh cĩ tới gần 60% trong số trên 3.500 DN FDI thường xuyên
kê khai lỗ trong nhiều năm; Tương tự tại tỉnh Lâm Đồng với 104/111 DN FDI báo cáo lỗ liên tục; tỉnh Bình Dương, một trong những tỉnh thu hút được nhiều dự án FDI, cũng cĩ đến 50% DN FDI báo cáo
lỗ từ năm 2006 – 2011
Các báo cáo của cơ quan thuế cho thấy, các DN FDI khai kinh doanh thua lỗ thường tập trung trong lĩnh vực gia cơng may mặc, da giày; sản xuất, kinh doanh chè xuất khẩu; cơng nghiệp chế biến… Đặc biệt, ở TP Hồ Chí Minh, cĩ đến 90% DN FDI hoạt động trong lĩnh vực may mặc cĩ kết quả kinh doanh thua lỗ trong khi hầu hết các DN trong nước cùng ngành nghề đều cĩ lãi Mặc dù thua lỗ triền miên song các DN FDI này vẫn đầu tư mở rộng sản xuất, kinh doanh
Trường hợp điển hình cĩ những biểu hiện “đáng ngờ” về chuyển giá, phải nĩi đến Cơng ty Coca Cola Việt Nam Trong gần 25 năm đầu tư, kinh doanh tại Việt Nam, Coca Cola liên tục báo lỗ, lỗ lũy kế tính đến 30/9/2011 của cơng ty này đã lên tới 3.768 tỷ đồng, vượt cả số vốn đầu tư ban đầu là 2.950 tỷ đồng
Do lỗ liên tục như vậy nên Coca Cola Việt Nam chưa hề đĩng đồng thuế TNDN nào cho Chính phủ Việt Nam, trong khi doanh thu liên tục tăng từ
20 -30%/năm Tuy lỗ lớn như vậy nhưng DN này
đã cĩ kế hoạch tiếp tục đầu tư thêm 300 triệu uSD tại Việt Nam
Một cơng ty khác nằm trong diện nghi vấn chuyển giá với giá trị lớn lên đến hơn 1.200 tỷ đồng
Trang 6năm 1991, gần 20 năm đầu PepsiCo lỗ liên tục, cho
đến một số năm gần đây mới có lãi nhưng tỷ lệ lợi
nhuận trên doanh thu rất thấp, chỉ trên 2% Mặc dù
vậy, PepsiCo Việt Nam vẫn liên tục mở rộng đầu
tư, xây dựng các nhà máy mới ở Đồng Nai (45 triệu
uSD), Bắc Ninh (73 triệu uSD)
Trước vấn nạn chuyển giá ngày càng gia tăng,
năm 2012 Tổng cục Thuế xây dựng chương trình
thanh tra kiểm soát giá chuyển nhượng trong giai
đoạn 2012-2015, đồng thời, quyết định thành lập
Tổ quản lý giá chuyển nhượng Chỉ tính trong 3
năm kể từ khi Tổng cục Thuế thành lập Tổ quản
lý giá chuyển nhượng đã phát hiện nhiều vụ việc
chuyển giá, với giá trị điều chỉnh rất lớn Tại các
Cục thuế địa phương đều đã quyết liệt thực hiện
thanh tra, kiểm tra nhằm ngăn ngừa tình trạng
chuyển giá của các DN
Tại Cục thuế TP Hồ Chí Minh, ngay trong năm
2012, cơ quan này đã thanh tra DN kê khai lỗ và DN
giao dịch liên kết có dấu hiệu chuyển giá Kết quả,
đã giảm lỗ hơn 2.688,5 tỷ đồng; giảm khấu trừ 86,8
tỷ đồng; truy thu, truy hoàn và phạt 2.611 tỷ đồng
Riêng thanh tra 16 DN dệt may có dấu hiệu
chuyển giá, Cục thuế Thành phố đã giảm lỗ 367,8 tỷ
đồng và truy thu 11,3 tỷ đồng Chiêu thức chuyển
giá của DN dệt may là khai tăng chi phí nguyên liệu
đầu vào, giá gia công sản phẩm thấp dẫn tới thua
lỗ triền miên Cũng trong năm 2012, tại Đồng Nai,
cơ quan thuế thanh tra giá chuyển nhượng tại một
DN FDI sản xuất sợi (vốn đầu tư 7 triệu uSD) khai
lỗ hơn 2.100 tỷ đồng Kết quả, đã buộc DN giảm
hết số lỗ khai báo và xác định thu nhập chịu thuế
hơn 1.100 tỷ đồng
Kết quả thanh tra đã giúp ngân sách không bị
thất thu hơn 340 tỷ đồng và có cơ sở để đấu tranh
với các DN chuyển giá khác Trong đó, tập trung
thanh tra DN FDI ở 5 lĩnh vực là bất động sản, xây
dựng (Hà Nội), dệt may (TP Hồ Chí Minh), sản
xuất sợi vải (Đồng Nai), sản xuất lắp ráp ô tô (Vĩnh
Phúc), sản xuất cơ khí (Bình Dương) Hàng loạt
DN liên tục báo lỗ nhưng vẫn đầu tư mở rộng sẽ bị
đưa vào tầm ngắm thanh tra
Tháng 9/2012, Cục Thuế TP Hà Nội đã tiến
thành viên Keangnam Vina Đây là DN 100% vốn của Hàn Quốc (thành lập năm 2007) nhưng liên tục báo lỗ với tổng số lỗ lũy kế đến hết năm 2011
là 277 tỷ đồng
Có nhiều nghi vấn chuyển giá trong các giao dịch liên kết đang được cơ quan thuế làm rõ, như Keangnam Vina trả lãi suất tiền vay tới 12%/năm (lãi suất của ngân hàng Việt Nam từ 5 - 7%/năm) cho khoản vay 400 triệu uSD từ ngân hàng Kookmin bank (Hàn Quốc), thành viên trong cùng tập đoàn; trả phí dàn xếp vốn tới 30 triệu uSD cho nhà thầu chính, Cty Keangnam Enterprises.Ltd, cùng với nhiều khoản chi phí khác lên tới vài triệu uSD… Trong năm 2013, ngành Thuế tiếp tục đẩy mạnh, tập trung nhân lực vào công tác trọng tâm chống chuyển giá đối với các DN FDI có giao dịch liên kết, liên tục khai lỗ nhưng vẫn đầu tư mở rộng sản xuất, kinh doanh Theo đó, kết quả thanh tra, kiểm tra tại 2.110 DN đã truy thu, truy hoàn, phạt hơn 988 tỷ đồng, giảm khấu trừ 136,95 tỷ đồng Đặc biệt thanh tra thuế đã buộc DN phải giảm lỗ lên tới hơn 4.192 tỷ đồng Theo đánh giá của thanh tra, số tiền truy thu chủ yếu tập trung ở khu vực
DN FDI (chiếm 40% tổng số thu), tỷ lệ số thu bình quân trên 1 DN là 1,73 tỷ đồng
Tuy nhiên, con số trên chỉ phản ánh một phần của bức tranh về thực trạng trốn thuế của DN FDI Báo cáo của 63 cục thuế, hơn 100 chi cục thuế trên cả nước thực sự khiến không ít người phải giật mình
Cụ thể, kết quả thanh tra tại 870 DN FDI có tới 720
DN vi phạm Đáng lưu ý là tại một số đơn vị, tỷ lệ vi phạm lên đến 100% như Cục thuế Bắc Giang thanh tra 16 DN thì cả 16 đều vi phạm Tỷ lệ này diễn ra tương tự tại Hòa Bình (16/16), Gia Lai (15/15)… Tại một số tỉnh, thành khác dù không đến 100% nhưng tỷ lệ này cũng rất lớn như Hà Nội thanh tra
332 DN thì phát hiện có 326 đơn vị vi phạm, số tiền giảm lỗ hơn 1.500 tỉ đồng, truy thu, phạt, truy hoàn gần 498 tỷ đồng TP Hồ Chí Minh thanh tra
193 DN FDI, có tới 164 DN vi phạm, giảm lỗ hơn
870 tỷ đồng và truy thu, phạt gần 173 tỷ đồng Còn tại 1.240 DN bị kiểm tra, có tới 942 DN vi phạm Cục thuế Bắc Giang kiểm tra 106 DN có 106 DN vi
Trang 7NGHIÊN CỨU TRAO ĐỔI
phạm, tỷ lệ này cũng xảy ra tại Đồng Nai 39/39, Gia
Lai 30/30, Hải Phịng 45/45, Thái Nguyên 46/46,
Quảng Ngãi 80/80…
Năm 2014, ngành Thuế đã tiến hành thanh
tra, kiểm tra chống chuyển giá tại 2.866 DN khai
báo kinh doanh thua lỗ, DN nghi ngờ cĩ dấu hiệu
chuyển giá và DN cĩ hoạt động giao dịch liên kết,
tăng 80% so với năm 2013 Kết quả là, cơ quan thuế
đã giảm lỗ hơn 5.830 tỷ đồng, truy thu, truy hồn
và phạt gần 1.701 tỷ đồng, so với năm 2013 tăng
tương ứng gần 82% và 112% Trong đĩ, qua thanh
tra, kiểm tra đối với 30 DN FDI cĩ giao dịch liên
kết, rủi ro cao về chuyển giá, cơ quan thuế đã giảm
lỗ trên 1.600 tỷ đồng, sau khi miễn giảm thuế do
ưu đãi đầu tư, đã truy thu thuế thu nhập DN và xử
phạt vi phạm trên 600 tỷ đồng
Tính riêng trong 9 tháng đầu năm 2015, ngành
Thuế đã kiểm tra và phát hiện 1.600 DN cĩ dấu
hiệu chuyển giá Ngay cả trường hợp Cơng ty
Metro Cash & Carry Việt Nam, sau khi cơng bố
kết quả thanh tra bước đầu, đã điều chỉnh giảm lỗ,
giảm khấu trừ và truy thu thuế với tổng số tiền 507
tỷ đồng Hiện nay, cơ quan thuế đang tiến hành rà
sốt, kiểm tra để làm rõ nghi vấn dấu hiệu chuyển
giá ở Cơng ty này
4 Giải pháp chống chuyển giá
Chuyển giá được coi là hoạt động “cổ điển” của
các MNC, nhưng khơng hề giảm xuống trong đương
đại Chống chuyển giá là cơng việc làm đau đầu nhiều
Chính phủ và các chuyên gia trên thế giới Theo
chúng tơi, cần phải triển khai áp dụng đồng bộ nhiều
giải pháp và phải được tiến hành một cách quyết liệt,
kiên trì, thường xuyên Tại Việt Nam, để hạn chế tình
trạng này cần tập trung thực hiện một cách quyết liệt
và cĩ hiệu quả vào một số giải pháp sau đây
Thứ nhất, Khẩn trương hồn thiện hơn nữa
khuơn khổ pháp lý chống chuyển giá Theo chúng
tơi, trước mắt, Việt Nam cần tập trung khẩn trương
hồn thiện hành lang pháp lý về chống chuyển giá
và tiến tới ban hành Luật Chống chuyển giá; thu
hẹp các ưu đãi về thuế, cụ thể là hạn chế tối đa các
chính sách xã hội trong ưu đãi thuế; chuyển giao
quyền điều tra cho cơ quan thuế từ cấp Tổng cục và
lâu dài đến cơ quan thuế cấp tỉnh, thành phố; hồn
thiện hệ thống thơng tin, dữ liệu về người, DN nộp thuế để từ đĩ theo dõi sát sao những thay đổi về doanh thu, lợi nhuận của các DN
Thứ hai, Cần phải cĩ một bộ máy chống chuyển
giá hồn chỉnh và đủ mạnh Mới đây, Tổng cục Thuế chính thức thành lập Phịng Thanh tra giá chuyển nhượng Đồng thời, lực lượng thanh tra giá chuyển nhượng được thành lập tại 4 Cục thuế địa phương cĩ nhiều rủi ro liên quan đến giá chuyển nhượng như: Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Bình Dương và Đồng Nai Đây là lực lượng chuyên trách làm việc chống chuyển giá tại cơ quan Thuế Trung ương đến địa phương, cũng như tiến hành thu thập
xử lý thơng tin từ các DN cĩ quan hệ liên kết từ cơ quan thuế và bên thứ ba
Vấn đề đặt ra hiện nay là các cơ quan thuế cần khẩn trương xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu đáp ứng được yêu cầu khai thác, phân tích rủi ro và làm căn cứ để xác định giá thị trường đối với giao dịch liên kết Bởi theo các Cục thuế địa phương, việc nhận dạng chuyển giá khơng khĩ, nhưng quá trình
xử lý gặp rất nhiều khĩ khăn vì chưa cĩ dữ liệu, nên cán bộ thuế vẫn phải làm thủ cơng, nhặt từng khoản mục để so sánh, đối chiếu
Hơn nữa, khơng nên coi chống chuyển giá hầu như chỉ là trách nhiệm tập trung vào Tổng cục Thuế, mà nên coi đây là cơng việc bức bách, quan trọng của nhiều ngành, lĩnh vực khác nữa, như Cơ quan Quản lý đầu tư trực tiếp nước ngồi (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), Tổng cục Hải quan, Cơ quản Quản lý thị trường (Bộ Cơng thương), Cảnh sát kinh tế (Bộ Cơng an)… Do vậy, nên cĩ một tổ chức chống chuyển giá quốc gia trực thuộc cơ quan nào
đĩ của Chính phủ cao hơn Tổng cục Thuế, chí ít trước mắt cũng là nên trực thuộc Bộ Tài chính, thì mới đủ hiệu lực, hiệu quả để giải quyết các vấn đề
Thứ ba, áp dụng bắt buộc phương pháp định
giá thỏa thuận trước đối với MNC khi thực hiện đầu tư vào Việt Nam (advance pricing agreement
- aPa) Biện pháp này đang được áp dụng rộng rãi tại châu Âu và nhiều nước trong khu vực như: Trung Quốc, Indonesia, Thái Lan, Malaysia Tại Việt Nam, theo quy định tại Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quản lý Thuế, từ 1/7/2013 cơ