nên chắc chắn F1 cho 4 loại giao tử với tỉ lệ khác nhau trong khi F1 dị hợp hai cặpgen nếu hai cặp gen phân li độc lập thì F1 phải cho 4 loại giao tử với tỉ lệ bằng nhau .Vậy kết quả th
Trang 1SỞ GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO TỈNH NAM ĐỊNH
TRƯỜNG THPT NGUYỄN KHUYẾN TP NAM ĐỊNH
PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY BÀI TẬP CHUYÊN DỀ
LIÊN KẾT GEN VÀ HOÁN VỊ GEN
Tác giả: Nguyễn Thị Hằng
Trình độ chuyên môn: Đại học sư phạm I khoa Sinh
Chức vụ: Tổ trưởng chuyên môn
Nơi công tác: Trường THPT Nguyễn Khuyến
Nam Định, ngày 10 tháng 6 năm 2015
Trang 2THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN
1 Tên sáng kiến: Phương pháp giảng dạy bài tập chuyên đề liên kết gen và hoán vị
Nơi công tác: Trường THPT Nguyễn Khuyến thành phố Nam ĐịnhĐịa chỉ liên hệ: 1/120 phố Nguyễn Du, TP Nam Định
- Hiệu quả do sáng kiến đem lại
* Nội dung sáng kiến
1 Ôn tập lí thuyết phần liên kết gen và hoán vị gen
2 Phân dạng các loại bài tập liên kết gen và hoán vị gen và cách giải
3 Một số bài tập dạng đặc biệt
4. Một số bài tập tổng hợp có liên quan đến các quy luật di truyền khác
5 Một số bài tập để học sinh áp dụng phân loại và định hướng giải
6 Một số câu hỏi trắc nghiệm chuyên đề liên kết gen và hoán vị gen
* Đề xuất kiến nghị
Trang 3PHẦN MỞ ĐẦU
I Lí do chọn đề tài :
Menđen là người đặt nền móng cho di truyền học hiện đại Quy luật phân liđộc lập của Menđen theo quan điểm hiện đại đã đề cập đến trường hợp các cặp gennằm trên các cặp nhiễm sắc thể khác nhau , khi đó các gen phân li độc lập và tuântheo quy luật sác xuất của các sự kiện độc lập bằng tích các sác xuất Nhưng trongthực tế số lượng các gen lớn hơn số lượng nhiễm sắc thể nhiều lần và do vậy trườnghợp các cặp gen cùng nằm trên cùng một cặp nhiễm sắc thể là phổ biến hơn và khi
đó các gen không tuân theo quy luật phân li độc lập Công trình nghiên cứu củaMoorgan đã bổ sung cho Menđen khi các cặp gen nằm trên cùng một cặp nhiễm sắcthể sẽ tuân theo quy luật liên kết gen và hoán vị gen Các đề thi tốt nghiệp và đề thiđại học gần đây số câu hỏi có liên quan đến hiện tượng liên kết gen và hoán vị genchiếm một phần rất lớn và độ khó càng ngày càng tăng lên Đặc biệt trong đề thiTHPT quốc gia minh hoạ các câu hỏi có liên quan đến hiện tượng liên kết gen vàhoán vị gen cũng chiếm tỉ lệ cao nếu học sinh không có kĩ năng làm bài thì khôngthể đạt điểm cao Ngoài ra những hiểu biết về hiện tượng liên kết gen và hoán vị gen
có những ứng dụng to lớn trong thực tiễn như trong xây dựng bản đồ gen, rút ngắnthời gian tạo giống Vì lí do này tôi mạnh dạn trình bày một số kinh nghiệm về
phương pháp giảng dạy bài tập chuyên đề liên kết gen và hoán vị gen áp dụng cho
ôn thi THPT quốc gia và bồi dưỡng học sinh giỏi
II Mục đích :
Trong giảng dạy sinh học 12 chuẩn bị cho kì thi THPT quốc gia việc ôn tập lí thuyết
và bài tập các chuyên đề là điều cần thiết trong đó chuyên đề quy luật di truyền cácgen liên kết và hoán vị đóng vai trò quan trọng Mục đích của chuyên đề là nâng caochất lượng giảng dạy nói chung và áp dụng chuyên đề nâng cao hiệu quả giảng dạybồi dưỡng học sinh giỏi và thi THPT quốc gia đạt hiệu quả cao hơn
III Hiệu quả do sáng kiến đem lại
Qua nhiều năm giảng dạy sinh học 12 tôi nhận thấy vai trò quan trọng củachuyên đề Trước khi có sáng kiến tôi và các giáo viên dạy lớp 12 đều phải tìm ra
Trang 4cho mình những biện pháp phù hợp để chuyển tải kiến thức đến học sinh một cáchhiệu quả nhất nhưng kết quả chua được như mong muốn
Sau khi áp dụng sáng kiến, có thời gian dừng lại để dạy học sinh theo đúngquy trình đã lựa chọn tôi nhận thấy học sinh làm bài tự tin hơn, nhanh hơn và chắcchắn hơn Điều này đã được phản ánh trực tiếp qua các bài kiểm tra tự luận cũngnhư trắc nghiệm ở học sinh , có một số học sinh do tôi dạy luyện thi đại học đạt9,8/10 điểm và gần đây năm học 2014- 2015 áp dụng chuyên đề cho ôn luyện họcsinh giỏi có 2/3 học sinh trong đội tuyển học sinh giỏi do tôi giảng dạy đạt giải nhìhọc sinh giỏi toàn tỉnh trong đó có một học sinh bài kiểm thi trắc nghiệm đạt 10điểm Vì vậy tôi thiết nghĩ việc áp dụng sáng kiến là cần thiết
Trang 5NỘI DUNG SÁNG KIẾN
1.ÔN TẬP LÍ THUYẾT PHẦN LIÊN KẾT GEN VÀ HOÁN VỊ
- Thí nghiệm:
Pt/c :Thân xám, cánh dài x thân đen, cánh cụt
F1 : 100% xám, dài
Lai phân tích ruồi ♂ F1 xám – dài
Pa: ♂ xám – dài x ♀ đen – cụt
Fa : 1 xám – dài : 1 đen – cụt
- Cơ sở tế bào học :
+ Quy ước : Gen A quy định thân xám
Gen a quy đinh thân đen Gen B quy định cánh dàiGen b quy định cánh cụt + Nếu 2 cặp gen nằm trên hai cặp nhiễm sắc thể khác nhau phép lai phân tích
F1 cho Fa xuất hiện 4 kiểu hình và tỉ lệ kiểu hình là (1:1) x (1:1) = 1: 1: 1: 1 Nhưng
Fa chỉ xuất hiện 2 kiểu hình với tỉ lệ 1: 1 Vì là phép lai phân tích nên tỉ lệ kiểu hìnhchính bằng tỉ lệ giao tử của F1 nên chắc chắn F1 chỉ cho 2 loại giao tử với tỉ lệ bằngnhau trong khi F1 dị hợp hai cặp gen nếu hai cặp gen phân li độc lập thì F1 phải cho
4 loại giao tử với tỉ lệ bằng nhau Vậy kết quả thí nghiệm chỉ giải thích được khi haicặp gen nằm trên cùng một cặp nhiễm sắc thể
+ Sơ đồ lai giải thích :
F1 :
ab
AB
100% thân xám cánh dài Cho ruồi đực F1 lai phân tích
G 1/2 AB, 1/2 ab 1ab
F 1/2 AB(TXCD) , 1/2 ab( TĐCC)
Trang 6+ Nhận xét : Hai cặp gen nằm trên cùng một cặp nhiễm sắc thể phân li cùng với nhau trong quá trình phân bào – Hiện tượng liên kết gen
- Đặc điểm liên kết hoàn toàn :
+ Các gen trên cùng 1 NST phân li cùng nhau và làm thành nhóm gen liên kết.+ Số nhóm liên kết ở mỗi loài tương ứng với số NST trong bộ đơn bội(n) của loàiđó
+ Số nhóm tính trạng liên kết tương ứng với số nhóm gen liên kết
- Ý nghĩa liên kết gen: Liên kết gen làm hạn chế xuất hiện biến dị tổ hợp, đảm bảo
sự duy trì bền vững từng nhóm tính trạng quy định bởi các gen trên cùng một NST Trong chọn giống nhờ liên kết gen mà các nhà chọn giống có khả năng chọn được những nhóm tính trạng tốt luôn luôn đi kèm với nhau
- Thí nghiệm của Moocgan về liên kết không hoàn toàn:
+ Quy ước : Gen A quy định thân xám
Gen a quy đinh thân đen Gen B quy định cánh dàiGen b quy định cánh cụt + Nếu 2 cặp gen nằm trên hai cặp nhiễm sắc thể khác nhau phép lai phân tích
F1 cho Fa xuất hiện 4 kiểu hình và tỉ lệ kiểu hình là (1:1) x (1:1) = 1: 1: 1: 1 Nếu thínghiêm tuân theo quy luật liên kết gen hoàn toàn Fa chỉ xuất hiện 2 kiểu hình với tỉ
lệ 1: 1 Vì là phép lai phân tích nên tỉ lệ kiểu hình chính bằng tỉ lệ giao tử của F1
Trang 7nên chắc chắn F1 cho 4 loại giao tử với tỉ lệ khác nhau trong khi F1 dị hợp hai cặpgen nếu hai cặp gen phân li độc lập thì F1 phải cho 4 loại giao tử với tỉ lệ bằng nhau Vậy kết quả thí nghiệm chỉ giải thích được khi hai cặp gen nằm trên cùng một cặpnhiễm sắc thể và các gen liên kết không hoàn toàn dẫn tới hoán vị gen
+ Sơ đồ lai giải thích :
F1 :
ab
AB
100% thân xám cánh dài Cho ruồi ♀ F1 lai phân tích
G 0,415 AB, 0,415ab ab 0,085 Ab, 0,085aB
ab
ab
( TĐCC) , 0,085 aB
ab ( TĐCD) + Nhận xét : Sự trao đổi chéo giữa các crômatit khác nguồn gốc của cặp NSTtương đồng dẫn đến sự trao đổi (hoán vị) giữa các gen trên cùng một cặp NST tươngđồng – Hiện tượng hoán vị gen
- Đặc điểm liên kết không hoàn toàn - hoán vị gen :
+ Các gen nằm càng xa nhau thì lực liên kết càng yếu, càng dễ xảy ra hoán vịgen, tần số hoán vị gen càng lớn
+ Tần số hoán vị gen thể hiện khoảng cách giữa các gen
+ Tần số hoán vị gen = Tỉ lệ % các loại giao tử mang gen hoán vị
+ Trong phép lai phân tích tần số hoán vị gen được tính theo công thức :
Trang 8 Không phải tế bào nào cũng xảy ra hoán vị gen + Hoán vị gen phụ thuộc vào từng loài và giới tính có loài hoán vị gen xảy ra
ở giới đực ví dụ tằm dâu, có loài hoán vị gen xảy ra ở giới cái ví dụ ruồi giấm, có loài hoán vị gen xảy ra ở cả hai giới ví dụ ở người
+ Hoán vị gen ở cơ thể có kiểu gen đồng hợp không gây ra hậu quả gì
- Nội dung của quy luật hoán vị gen: Trong quá trình giảm phân, các NST tương
đồng có thể trao đổi các đoạn tương đồng cho nhau dẫn đến hoán vị gen, làm xuấthiện tổ hợp gen mới
- Ý nghĩa của hoán vị gen: Hoán vị gen làm tăng tần số biến dị tái tổ hợp, tạo điều
kiện cho các gen quý có dịp tổ hợp lại với nhau cung cấp nguyên liệu cho chọnlọc nhân tạo và chọn lọc tự nhiên, có ý nghĩa trong chọn giống và tiến hoá
Dựa vào kết quả phép lai phân tích có thể tính được tần số hoán vị gen, tính đượckhoảng cách tương đối giữa các gen rồi dựa vào quy luật phân bố gen theo đườngthẳng mà thiết lập bản đồ di truyền ( Sơ đồ xắp xếp vị trí tương đối của các gen trênnhiễm sắc thể ) có ý nghĩa rút ngắn thời gian tạo giống
2 PHÂN DẠNG CÁC LOẠI BÀI TẬP LIÊN KẾT GEN, HOÁN VỊ GEN VÀ CÁCH GIẢI
Dạng 1 : Xét phép lai phân tích F1 dị hợp hai cặp gen nằm trên cùng một cặp nhiễm sắc thể , mỗi gen quy định 1 tính trạng :
+ Nếu Fa cho hai kiểu hình với tỉ lệ bằng nhau trong đó hai tính trạng trội đi
với nhau ,hai tính trạng lặn đi với nhau thì kiểu gen của F1 là dị hợp tử đồng (
ab AB
) và liên kết gen xảy ra hoàn toàn
+ Nếu Fa cho hai kiểu hình với tỉ lệ bằng nhau trong đó một tính trạng trội đi
với một tính trạng lặn thì kiểu gen của F1 là dị hợp tử đối ( Ab
aB) và liên kết genxảy ra hoàn toàn
+ Nếu Fa cho bốn kiểu hình với tỉ lệ không bằng nhau trong đó tổng tỉ lệ haitính trạng trội đi với nhau và hai tính trạng lặn đi với nhau chiếm tỉ lệ lớn hơn
Trang 950% còn hai kiểu hình còn lại chiếm tỉ lệ nhỏ hơn 50% thì dã xảy ra hoán vị gen
kiểu gen của F1 là dị hợp tử đồng (
ab
AB
) + Nếu Fa cho bốn kiểu hình với tỉ lệ không bằng nhau trong đó tổng tỉ lệ haikiểu hình có một tính trạng trội đi với một tính trạng lặn chiếm tỉ lệ lớn hơn 50%.Còn lại tổng tỉ lệ hai tính trạng trội đi với nhau và hai tính trạng lặn đi với nhauchiếm tỉ lệ nhỏ hơn 50% thì dã xảy ra hoán vị gen kiểu gen của F1 là dị hợp tử
đối ( Ab
aB )
Ví dụ : Ở cà chua : Gen A quy định thân cao
Gen a quy định thân thấpGen B quy định quả đỏGen B quy định quả vàng Cho cây cà chua thân cao quả đỏ dị hợp hai cặp gen lai với cây thân thấp quảvàng
- Trường hợp 1 nếu Fa thu được 50% cây thân cao quả đỏ và 50% cây thân thấpquả vàng
- Trường hợp 2 nếu Fa thu được 50% cây thân cao quả vàng và 50% cây thânthấp quả đỏ
- Trường hợp 3 nếu Fa thu được 30% cây thân cao quả đỏ , 30% cây thân thấpquả vàng,20% cây thân thấp quả đỏ , 20% cây thân cao quả vàng
- Trường hợp 4 nếu Fa thu được 20% cây thân cao quả đỏ , 20% cây thân thấpquả vàng,30% cây thân thấp quả đỏ , 30% cây thân cao quả vàng
Xác định kiểu gen của P
Cách giải :
Trường hợp 1:
+Vì là phép lai phân tích nên tỉ lệ kiểu hình phụ thuộc vào tỉ lệ giao tử củacây thân cao quả đỏ
Trang 10+ Fa thu được 2 kiểu hình chứng tỏ cây thân cao quả đỏ dị hợp 2 cặp gen màchỉ cho 2 loại giao tử nên chắc chắn 2 cặp gen quy định 2 cặp tính trạng cùngnằm trên 1 cặp nhiễm sắc thể và các gen liên kết hoàn toàn
+ Vì Fa chỉ xuất hiện cây thân cao quả đỏ và cây thân thấp quả vàng nên cây
thân cao quả đỏ đem lai phân tích có kiểu gen
ab
AB
Trường hợp 2:
+Vì là phép lai phân tích nên tỉ lệ kiểu hình phụ thuộc vào tỉ lệ giao tử củacây thân cao quả đỏ
+ Fa thu được 2 kiểu hình chứng tỏ cây thân cao quả đỏ dị hợp 2 cặp gen màchỉ cho 2 loại giao tử nên chắc chắn 2 cặp gen quy định 2 cặp tính trạng cùngnằm trên 1 cặp nhiễm sắc thể và các gen liên kết hoàn toàn
+ Vì Fa chỉ xuất hiện cây thân cao quả vàng và cây thân thấp quả đỏ nên cây
thân cao quả đỏ đem lai phân tích có kiểu gen Ab
aB Trường hợp 3:
+Vì là phép lai phân tích nên tỉ lệ kiểu hình phụ thuộc vào tỉ lệ giao tử củacây thân cao quả đỏ
+ Fa thu được 4 kiểu hình chứng tỏ cây thân cao quả đỏ dị hợp 2 cặp gen cho
4 loại giao tử
+ Nếu 2 cặp gen phân li độc lập thì tỉ lệ kiểu hình ở Fa phải là (1: 1) x (1 :1) =1:1:1:1 khác đề bài nên chắc chắn 2 cặp gen quy định 2 cặp tính trạng cùng nằmtrên 1 cặp nhiễm sắc thể và các gen liên kết không hoàn toàn có hoán vị gen xảy
ra
+ Vì tổng tỉ lệ cây thân cao quả đỏ và cây thân thấp quả vàng lớn hơn 50%nên tỉ lệ giao tử AB = ab lớn hơn 25% Vậy giao tử AB và ab phải là giao tửliên kết
� Cây thân cao quả đỏ đem lai phân tích có kiểu gen
ab
AB
Trường hợp 4:
Trang 11+Vì là phép lai phân tích nên tỉ lệ kiểu hình phụ thuộc vào tỉ lệ giao tử củacây thân cao quả đỏ
+ Fa thu được 4 kiểu hình chứng tỏ cây thân cao quả đỏ dị hợp 2 cặp gen cho
4 loại giao tử
+ Nếu 2 cặp gen phân li độc lập thì tỉ lệ kiểu hình ở Fa phải là (1: 1) x (1 :1) =1:1:1:1 khác đề bài nên chắc chắn 2 cặp gen quy định 2 cặp tính trạng cùng nằmtrên 1 cặp nhiễm sắc thể và các gen liên kết không hoàn toàn có hoán vị gen xảy
ra
+ Vì tổng tỉ lệ cây thân cao quả vàng và cây thân thấp quả đỏ lớn hơn 50%nên tỉ lệ giao tử Ab = aB lớn hơn 25% Vậy giao tử Abvà aB phải là giao tử liênkết
� Cây thân cao quả đỏ đem lai phân tích có kiểu gen Ab
aB
* Lưu ý : Nếu phép lai phân tích chỉ cho biết tỉ lệ một kiểu hình lặn thì không thểxác định tỉ lệ 2 loại kiểu hình chiếm tỉ lệ lớn hơn hay nhỏ hơn 50% Khi đó cần phảixét tỉ lệ kiểu hình lặn để từ đó tìm ra giao tử liên kết hay hoán vị để xác định kiểugen của P
Ví dụ : Ở cà chua : Gen A quy định thân cao
Gen a quy định thân thấpGen B quy định quả đỏGen B quy định quả vàng Cho cây cà chua thân cao quả đỏ dị hợp hai cặp gen lai với cây thân thấp quảvàng Fa thu được cây thân thấp quả vàng chiếm tỉ lệ 10% Hãy xác định kiểu gencủa P
Cách giải :
+ Vì là phép lai phân tích nên nếu 2 cặp gen phân li độc lập thì cây P thân caoquả đỏ cho 4 loại giao tử với tỉ lệ bằng nhau và như vậy Fa sẽ có 4 kiểu hình mỗikiểu hình chiếm tỉ lệ là 25% , điều này trái với đề bài Vậy 2 cặp gen trên nằmtrên cùng một cặp nhiễm sắc thể
Trang 12+ Nếu 2 căp gen trên liên kết hoàn toàn thì tỉ lệ kiểu hình lặn chiếm 25%, điềunày trái với đề bài Vậy có hiện tượng hoán vị gen
+ Xét tỉ lệ kiểu hình lặn ở Fa có kiểu gen ab
ab = 0,1 = ab x ab = ab x 1 Vậygiao tử ab từ cây thân cao quả đỏ P = 0,1 nhỏ hơn 25% là giao tử hoán vị
� Cây thân cao quả đỏ đem lai phân tích có kiểu gen Ab
aB
Dạng 2 : Xét phép lai cho F 1 dị hợp 2 cặp gen, mỗi gen quy định 1 tính trạng tự thụ phấn hoặc cho F 1 dị hợp 2 cặp gen có kiểu gen giống nhau giao phối với nhau Xác định kiểu gen của P.
Cách giải : Xét tỉ lệ kiểu hình lặn có kiểu gen aa,bb
+ Nếu tỉ lệ kiểu gen aa,bb là 0,0625 = 1/4 x 1/4 �Hai cặp gen phân li độclập kiểu gen của P là AaBb
+ Nếu tỉ lệ kiểu gen aa,bb nhỏ hơn 0,0625 chứng tỏ hai cặp gen không phân liđộc lập mà liên kết trên cùng một cặp nhiễm sắc thể
� Xét tỉ lệ kểu hình lặn có kiểu gen ab
ab = ab x ab nhỏ hơn 0,0625 Vậy tỉ lệ giao tử ab nhỏ hơn 0,25 là giao tử hoán vị và kiểu gen của F1 là dị hợp tử
đối Ab
aBhoán vị gen xảy ra ở cả hai bên
+ Nếu tỉ lệ kiểu gen aa,bb lớn hơn 0,0625 chứng tỏ hai cặp gen không phân liđộc lập mà liên kết trên cùng một cặp nhiễm sắc thể
� Xét tỉ lệ kểu hình lặn có kiểu gen ab
ab = ab x ab lớn hơn 0,0625 Vậy tỉ lệ giao tử ab lớn hơn 0,25 là giao tử hoán vị và kiểu gen của F1 là dị hợp tử
Trang 13quy định 1 tính trạng, tính trạng trội trội hoàn toàn Hãy xác định số lượng cây thâncao quả đỏ thu được ở F1
Cách giải:
Cây thân cao quả đỏ tự thụ phấn F1 thu được cây thân thấp quả vàng , biết mỗi genquy định 1 tính trạng, tính trạng trội trội hoàn toàn cây thân cao là tính trạngtrội , cây thân thấp là tính trạng lặn
Quy ước: gen A quy định tính trạng thân cao , gen a quy định tính trạng thân thấp Gen B quy định tính trạng quả đỏ, gen b quy định tính trạng quả vàng
kiểu gen của P là Aa, Bb
Nếu 2 cặp gen phân li độc lập thì F1 có 4 loại kiểu hình phân li với tỉ lệ 9:3:3:1 tỉ
lệ cây thân thấp quả vàng là 0,0625 # 0,09 các gen không phân li độc lập mà cóhiện tượng liên kết gen
F2 xuất hiện 4 kiểu hình = số kiểu hình khi phân li độc lập có hiện tượng hoán vịgen xảy ra Đến đây có thể sử dụng một số cách khác nhau đẻ giải bài tập này
Cách 1 : Từ tỉ lệ kiểu hình lặn có kiểu gen ab
ab tỉ lệ giao tử ab = 0,3 > 0,25
giao tử ab là giao tử liên kết Vậy kiểu gen của P là AB
ab x AB
ab Bước tiếp theo là xác định tỉ lệ các loại giao tử và viết sơ đồ lai tìm tỉ lệ cây thân caoquả đỏ và sau đó xác định số lượng cây thân cao quả đỏ
Cách làm này mất rất nhiều thời gian mà học sinh thi đại học cần tiết kiệm thời giantối đa
Cách 2 : Chỉ cần áp dụng một điểm nhỏ trong tỉ lệ phân li kiểu hình ở quy luật phân
li của Menđen chúng ta có thể tiết kiệm được 90% thời gian làm bài
Chắc chắn phép lai trên cho 4 loại kiểu hình là
Thân cao quả đỏ : Thân cao quả vàng : thân thấp quả đỏ : thân thấp quả vàng
Vì P là cây thân cao quả đỏ tự thụ phấn thu được F1 có xuất hiện cây thân thấp , quảvàng nên F1 phải dị hợp về 2 cặp gen và có kiểu gen Aa, Bb Vậy tỉ lệ cây thân cao
và cây thân thấp là 3:1 , tỉ lệ cây quả đỏ và cây quả vàng là 3:1
Trang 14�tỉ lệ cây thân thấp quả đỏ = tỉ lệ cây thân thấp - tỉ lệ cây thân thấp , quả vàng =25% - 9% = 16% =0,16.
�Tỉ lệ cây thân cao, quả vàng = tỉ lệ cây quả vàng - tỉ lệ cây thân thấp quả vàng =25% - 9% = 16% = 0,16
Vậy tỉ lệ cây thân cao quả đỏ = tỉ lệ cây thân cao - tỉ lệ cây thân cao quả vàng = 0,75
- 0,16 = 0,59
Số cây thân cao quả đỏ = (180: 9) x 59 = 1180 cây
Nếu chỉ giới thiệu cho học sinh công thức tính tỉ lệ kiểu hình A-, B- = 75% - tỉ lệkiểu hình có kiểu gen A-, bb thì học sinh sẽ không hiểu bản chất vấn đề nên khi làm
sẽ lúng túng và ngộ nhận
Dạng 3: Xét phép lai có dạng cho P dị hợp hai cặp gen liên kết trên một cặp nhiễm sắc thể lai với cây dị hợp một cặp gen , mỗi gen quy định 1 tính trạng Khi đề bài chỉ cho biết kiểu hình của P và tỉ lệ kiểu hình ở đời con , yêu cầu xác định kiểu gen của P.
Cách giải :
Xét tỉ lệ kểu hình lặn có kiểu gen ab
ab = ab x ab = 0,5 x ab = tỉ lệ đề bài cho tỉ lệgiao tử ab
+ Nếu ab nhỏ hơn 0,25 là giao tử hoán vị và kiểu gen của F1 là dị hợp tử đối
Ví dụ : Cho 1 cây P giao phấn với 3 cây khác
- Với cây 1 được thế hệ lai gồm 15 cây quả tròn vị ngọt , 15 cây quả bầu dục
vị chua , 5 cây quả tròn vị chua , 5 cây quả bầu dục vị ngọt
- Với cây 2 được thế hệ lai gồm 21 cây quả tròn vị ngọt , 9 cây quả bầu dục vịchua
15 cây quả tròn vị chua , 3 cây quả bầu dục vị ngọt
Trang 15- Với cây 3 được thế hệ lai gồm 21 cây quả tròn vị ngọt , 9 cây quả bầu dục vịchua
3 cây quả tròn vị chua ,15 cây quả bầu dục vị ngọt
Xác định kiểu gen của P và 3 cây khác Biết mỗi gen quy định một tính
Mà tỉ lệ kiểu hình ở thế hệ lai khác 1: 1: 1: 1 Vậy các gen không phân li độc lập mà
có hiện tượng liên kết gen không hoàn toàn - hoán vị gen
Thế hệ lai có tỉ lệ cây quả tròn vị ngọt và quả bầu vị chua lớn hơn 50%
Kiểu gen của P và cây 1 là : AB ab x ab
ab
+ Xét phép lai 2 :
Thế hệ lai có : Quả tròn : Quả bầu = 3: 1 Kiểu gen của P và cây 2 là Aa x Aa
Quả ngọt : Quả chua = 1: 1 Kiểu gen của P và cây 2 là Bb x bb Xét tỉ lệ kiểu hình lặn có kiểu gen có kiểu gen ab
Quả tròn : Quả bầu = 1: 1 Kiểu gen của P và cây 3 là Aa x aa
Quả ngọt : Quả chua = 3: 1 Kiểu gen của P và cây 3 là Bb x Bb
Trang 16Xét tỉ lệ kiểu hình lặn có kiểu gen có kiểu gen ab
Cách giải :
Từ tỉ lệ kiểu hình đã biết xác định tỉ lệ kiểu hình lặn đưa về dạng bài tập quen thuộc
Ví dụ : Khi lai thứ lúa khác nhau về 2 cặp tính trạng tương phản F1 thu được toàn cây thân cao, hạt gạo đục Cho các cây F1 tự thụ với nhau ở F2 thu được 15600 cây bao gồm 4 kiểu hình, trong đó có 3744 cây thân cao, hạt trong.( Biết rằng mỗi tính trạng do một gen tác động riêng rẽ qui định)
a Xác định kiểu gen của P và F1
b Xác định tần số hoán vị gen
- Do P khác nhau về 2 cặp tính trạng tương phản thu được toàn cây thân cao, hạt gạo đục Thân cao là tính trạng trội so với thân thấp Hạt gạo đục là tính trạng trội so với hạt gạo trong
- Quy ước Kiểu gen của F1 dị hợp tử về 2 cặp gen Aa, Bb
- Nếu 2 cặp gen phân li độc lập tỉ lệ kiểu hình thân cao hạt gạo trong ở F2
phải là 3/16 # 0,24 ( đề bài) Vậy hai cặp gen nằm trên cùng một cặp nhiễm sắc thể
có hoán vị gen xảy ra
- Vì tỉ lệ kiểu hình thân thấp là 0,25 Tỉ lệ cây thân thấp hạt gạo trong = 0,25 – 0,24 = 0,01
Trang 17- Từ tỉ lệ kiểu hình lặn ta xác định được tỉ lệ giao tử ab =0,1 Kiểu gen của
Cách giải :
Vì đề bài chỉ cho biết P dị hợp 2 cặp gen nên không thể xác định ngay kiểu gen của
P là giống nhau hay không , là dị hợp tử đồng hay đối tần số hoán vị gen ở các bên như thế nào, hoặc có thể các gen phân li độc lập , nên cần xét cụ thể tỉ lệ kiểu hình lặn để xác định các khả năng xảy ra
Ví dụ : Ở cà chua khi cho hai cây cà chua có kiểu hình thân cao quả đỏ giao phấn với nhau thu được ở F1 có 4 kiểu hình trong đó cây thân thấp quả vàng chiếm tỉ lệ 4% Xác định kiểu gen của P và tần số hoán vị gen Biết mỗi gen quy định 1 tính trạng
+Vì F1 dị hợp 2 cặp gen giao phấn với nhau mà cây thân thấp quả vàng chiếm tỉ lệ 0,04 # ),0625 Hai cặp gen nằm ttrên cùng 1 cặp nhiễm sắc thể
+Xét tỉ lệ kiểu hình lặn có kiểu gen có kiểu gen ab
ab= 0,04 ab x ab = 0,04 =0,1 x 0,4 = 0,2 x 0,2 = 0,5 x 0,008
+ Kiểu gen của P là AB ab x Ab
aB hoán vị gen xảy ra ở cả 2 bên với tần số f = 20%
+ Hoặc kiểu gen của P là Ab
aB x Ab
aB hoán vị gen xảy ra ở cả 2 bên với tần số f
= 40%
Trang 18+ Hoặc kiểu gen của P là
Nếu không có kinh nghiệm thường người ta chỉ xác định
+Kiểu gen của P là : Ab
Ví dụ : Xét các phép lai giữa 2 cơ thể có 2 cặp gen quy định 2 cặp tính trạng nằm
trên cùng 1 cặp nhiễm sắc thể liên kết gen hoàn toàn cho đời con có tỉ lệ kiểu hình
là 3:1
Thông thường người ta nghĩ ngay tới trường hợp
+ Kiểu gen của P là
+ Kiểu gen của P là Ab
Trang 19+ Kiểu gen của P là AB
Tương tự còn 4 phép lai có tỉ kiểu hình = 1:2:1
+ Kiểu gen của P là aB
Vậy tất cả có 9 sơ đồ lai thoả mãn đề bài
Tương tự với các phép lai có tỉ lệ kiểu hình 1: 2 : 1, 1:1, 1:1:1:1 khi có liên kết gen hoàn toàn
4 MỘT SỐ BÀI TẬP TỔNG HỢP CÓ LIÊN QUAN ĐẾN CÁC QUY LUẬT DI TRUYỀN KHÁC
Dạng 1: Bài tập kết hợp quy luật phân li độc lập
Ví dụ 1: xác định nhanh kết quả của câu hỏi dạng trắc nghiệm sau
Ở một loài thực vật của tế bào sinh hạt phấn và tế bào sinh noãn là như nhau xét
Cách giải:
Tương tự ta xác định được
Tỉ lệ cây thân thấp quả vàng = 0,4 x 0,4 = 0,16
Tỉ lệ cây hạt dài chin muộn = 0,3 x 0,3= 0,09Sau đó xác định được