Song để đạt được điều đó hay không còn phụ thuộc vào rất nhiều giáo viên đứng lớp.Tôi nhận thấy giờ luyện tập hoá học là loại hình lên lớp mà đòi hỏi rất nhiều ở người giáo viên phải biế[r]
Trang 1Sỏng kiến kinh nghiệm
mụn hoỏ học
" Đổi mới phương pháp dạy học
trong việc sử dụng
hệ thống bài tập trong giờ
luyện tập hoá học hoá học lớp 8”
Trang 2phần I : mở đầu
I / Đặt vấn đề :
Hoá học là khoa học nghiên cứu về thành phần cấu tạo các chất, sự biến
đổi của các chất trong đời sống, sản xuất và trong tự nhiên Qua đó thấy được tác dụng và tác hại của chúng đối với đời sống sản xuất và con người
Môn hoá học ở trường phổ thông giúp học sinh có những tri thức về thế
giới tự nhiên xung quanh thông qua việc khảo sát các chất, sự biến đổi các chất, chu trình các chất trong môi trường xung quanh, thấy được mối liên hệ qua lại giữa hoá học môi trường và con người Những tri thức này rất quan trọng không thể thiếu được trong hệ thống tri thức phổ thông của nhân loại Không những thế
để đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của xã hội về việc đào tạo nên những con người năng động sáng tạo biết cải biến một cách linh hoạt về kiến thức tự nhiên và xã hội phục vụ cho cuộc sống của mình thì đòi hỏi môn hoá học phải hình thành cho các em những kiến thức cơ bản về hoá học như kĩ năng quan sát,
kĩ năng làm thí nghiệm, kĩ năng ứng dụng kiến thức vào giải luyện tập hoá học vào trong thực tiễn cuộc sống Phát hiện trong các em những tư duy sáng tạo, cách làm việc khoa học, tính trung thực cẩn thận niềm tin và say mê nghiên cứu khoa học Bộ môn hoá chính thức học sinh được học từ lớp 8, mặc dù rất nhiều các sự vật hiện tượng biến đổi xung quanh ta các em đều đã được làm quen và tìm hiểu thông qua các môn học lồng ghép về tự nhiên và xã hội ở cấp 1 và qua các môn sinh học, vật lý, địa lý ở cấp II, tuy nhiên để đi sâu nghiên cứu về các chất, sự biến đổi chất và hình thành các kĩ năng cần thiết như đã nêu trên thì đó
là nhiệm vụ trọng tâm của bộ môn hoá học Chương trình học ở cấp THCS đã bố trí, thiết kế theo những mảng kiến thức từng thể loại bài học giúp học sinh đạt
được mục tiêu Song để đạt được điều đó hay không còn phụ thuộc vào rất nhiều giáo viên đứng lớp.Tôi nhận thấy giờ luyện tập hoá học là loại hình lên lớp mà
đòi hỏi rất nhiều ở người giáo viên phải biết cách tổ chức thiết kế về nội dung chương trình và cách thức luyện tập như thế nào để nhằm phát huy mọi khả năng của học sinh từ những băn khoăn trên tôi xin trình bày một số ý kiến của mình khi dạy các bài luyện tập với nội dung " Đổi mới phương pháp dạy học trong việc sử dụng hệ thống bài tập trong giờ luyện tập hoá học trong chương trình hoá học lớp 8 "
Trang 3
Phạm vi của chuyên đề :
1 Nghiên cứu các tài liệu cơ sở lý luận của việc đổi mới phương pháp dạy học, các tài liệu thiết kế các bài giảng môn hoá học và tài liệu về các hệ thống câu hỏi và bài tập phục vụ cho giảng dạy hoá học trong đó có giờ luyện tập hoá học
2 Nghiên cứu thực tế giảng dạy và học tập của giáo viên và học sinh trong trường
3 Các giải pháp thực hiện chuyên đề và có ví dụ minh hoạ kèm theo
4 Kiểm tra đối chứng và kết quả học tập của học sinh khi thực hiện chuyên
đề
5 Lên lớp minh hoạ 1 tiết luyện tập hoá học
Phần II / Nội dung chuyên đề :
I/ Cơ sở lý luận:
Để đáp ứng được các mục tiêu của môn hoá học, thì một trong những nội dung rất quan trọng trong giảng dạy hoá học nhằm giúp học sinh củng cố kiến thức, biết ứng dụng kiến thức vào thực tế, vào làm bài tập, rèn kĩ năng một cách
có hệ thống, đó chính là bài tập hoá học, đặc biệt trong giờ luyện tập bài tập hoá học đã trở thành công cụ hữu hiệu để kiểm tra kiến thức, kĩ năng của học sinh
Nó giúp giáo viên phát hiện được trình độ của học sinh, làm bộc lộ những khó khăn sai lầm của học sinh trong học tập hoá học, đồng thời có biện pháp giúp học sinh vượt qua khó khăn khắc phục những sai lầm Trong giờ luyện tập nội dung và hình thức bài tập hoá học còn là phương tiện để rèn luyện và phát triển tư duy của học sinh, giúp học sinh mở mang tầm hiểu biết thực tiễn của mình và
đặc biệt với sự định hướng các phương án trong giải 1 bài tập hoá học, còn rèn cho các em phong cách làm việc có kế hoạch, có tổ chức trước khi làm việc cụ thể Vì vậy việc lựa chọn các nội dung, các hình thức và phương án giải bài tập hoá học như thế nào trong một giờ luyện tập hoá học là một việc làm hết sức cần thiết và quan trọng của người giáo viên
II/ Cơ sở thực tiễn:
1 Những thuận lợi trong việc giảng dạy bộ môn hoá học trong đó có tiết luyện tập
Trang 4Hiện nay với mục tiêu đổi mới chương trình thay SGK ở các khối lớp, cấu trúc chương trình SGK đã thay đổi tạo điều kiện rất thuận lợi cho giáo viên trong quá trình giảng dạy cụ thể: các kênh chữ kênh hình đều rất rõ ràng, sống động kiến thức được tinh giản theo hướng cụ thể hoá, hệ thống bài tập hoá học trong SGK cũng đã nhiều và phong phú hơn Đội ngũ giáo viên cũng đã được đi học các lớp thay SGK, cùng được trao đổi về một số vấn đề trong công tác giảng dạy:
về SGK; về cách thiết kế 1 tiết lên lớp sao cho đáp ứng với mục tiêu bài học; về các dạng bài tập trừu tượng và khó Các đồ dùng dụng cụ hoá chất được cấp phát kịp thời tạo điều kiện thuận lợi cho một tiết lên lớp của người giáo viên đạt kết quả cao Chính vì vậy mà trong các giờ lên lớp giáo viên cũng đã chú ý hướng dẫn học sinh học tập theo hướng chủ động tìm hiểu và nắm bắt kiến thức qua quan sát thí nghiệm, làm thí nghiệm, nghiên cứu SGK và kết hợp với các hình thức hoạt động cá nhân, hoạt động nhóm để hoàn thiện kiến thức Điều này đã thực sự gây hứng thú học tập trong học sinh và thu hút các em Bên cạnh đó đời sống người dân ngày càng cao, các em học sinh đã được phụ huynh quan tâm hơn về chất lượng học tập chính vì vậy các em tham gia tích cực hơn vào giờ học hoá Tất cả những vấn đề trên đã là những điểm thuận lợi cho người giáo viên trong quá trình giảng dạy trong đó có tiết luyện tập
2 Khó khăn :
- Hoá học là bộ môn mới trừu tượng và khó
- Đối với giáo viên vẫn còn không ít đồng chí chưa thực sự coi trọng môn học này, nhất là với nền kinh tế hiện nay mà ngành giáo dục đang phải đối mặt với tình trạng dạy thêm học thêm tràn lan thì môn hoá học bậc THCS vẫn còn bị coi
là môn học phụ nhất là từ năm học 2005-2006 ở bậc THCS chỉ xét duyệt tốt nghiệp Tất cả những vấn đề trên cũng phần nào tạo ra tâm lý coi nhẹ môn học trong giáo viên phụ huynh và học sinh do đó chưa có sự đầu tư thường xuyên cho các tiết học đặc biệt là giờ luyện tập
- Bên cạnh đó ở một số giáo viên vẫn còn chưa bắt kịp với những kiến thức thay đổi trong SGK với các bài tập phong phú mà đòi hỏi ở người giáo viên phải nắm chắc kiến thức, định hướng được cách làm từ đó sử dụng những hình thức giảng dạy giúp học sinh thực hiện theo mục tiêu đề ra Đặc biệt trong tiết luyện tập ở một số GV mới chỉ dừng lại ở chữa bài tập và kiểm tra kiến thức cũ của học sinh mà chưa thực sự chú ý đến tính hệ thống, rèn luyện kĩ năng giải bài tập cho học sinh Do vậy từ hệ thống bài tập giáo viên đưa ra cho đến khâu tổ chức khai thác các bài tập đó thì mới chỉ tập trung ở một số học sinh khá giỏi do có khả năng tư duy tốt, còn học sinh trung bình yếu kém chưa xác định cách làm và kết
Trang 5quả không biết đúng hay sai Chính vì thế các em thường rụt rè, thiếu tự tin và nản chí Từ thực trạng này tôi thiết nghĩ cần phải đổi mới một số hình thức, nội dung bài tập cho phù hợp với mọi đối tượng học sinh và với chương trình đổi mới hiện nay
3 SGK và chương trình
- ở bậc THCS chương trình hoá học bắt đầu từ lớp 8 là một môn học mới mẻ với các em Trước đây hoá 8 chỉ có 1 tiết/1 tuần, cả chương trình có 2-3 tiết luyện tập Lượng kiến thức tương đối nhiều mà số tiết luyện tập ít, hệ thống bài tập thì nghèo nàn đơn điệu do đó đã gây khó khăn cho giáo viên và học sinh trong dạy và học bộ môn Hoá
- Theo chương trình đổi mới thay sách bắt đầu từ năm 2004-2005 chương trình SGK lớp 8 đã được đổi mới; Số tiết tăng lên 2 tiết / 1 tuần, có 8 tiết luyện tập Như vậy học sinh đã được tăng thêm số tiết luyện tập đây là một điều kiện thuận lợi cho các em trong học tập bộ môn hoá, hệ thống bài tập trong các tiết luyện tập cũng rất nhiều, phong phú về thể loại và có chú ý những bài tập phù hợp mọi đối tượng Từ sự thay đổi trên có thể thấy vai trò của tiết luyện tập đã được chú trọng vì vậy cần được
đầu tư cho đảm bảo mục tiêu của chương trình Mục tiêu của tiết luỵện tập đảmbảo
3 mức độ kiến thức của học sinh; biết, hiểu, vận dụng
- Cụ thể :
Chương trình SGK lớp 8 : Gồm 8 tiết luyện tập cho 6 chương
Chương I : Chất - Nguyên tử - Phân tử :
Có 2 tiết luyện tập: Hệ thống hoá kiến thức về các khái niệm cơ bản (chất,
đơn chất và hợp chất, nguyên tử, nguyên tố hoá học) Củng cố cách ghi và ý nghĩa của CTHH, khái niệm hoá trị và quy tắc hoá trị
Rèn các kĩ năng: Phân biệt chất, tách chất, từ sơ đồ nguyên tử tìm ra các thành phần cấu tạo nguyên tử, viết kí hiệu nguyên tố khi biết tên, nguyên tử khối
và ngược lại Rèn kĩ năng tính hoá trị của nguyên tố, biết đúng hay sai cũng như lập được CTHH của hợp chất khi biết hoá trị
Chương II : Phản ứng hoá học;
Có 1 bài luyện tập: Củng cố kiến thức về phản ứng hoá học ( định nghĩa, bản chất, điều kiện xảy ra và dấu hiệu nhận biết); định luật bảo toàn khối lượng; phương trình hoá học
Rèn kĩ năng phân biệt đựơc hiện tượng hoá học đặc biệt kĩ năng trọng tâm cần phải rèn cho học sinh đó là lập PTHH khi biết các chất phản ứng và sản phẩm
Trang 6Chương III : Mol và tính toán hoá học :
Có 1 tiết luyện tập mà thông qua đó học sinh biết cách chuyển đổi qua lại giữa khối lượng chất (m), số mol(n), và thể tích của chất khí (V) Biết cách xác
định tỉ khối của chất khí này đối với chất khí kia và tỉ khối của chất khí đối với không khí Có khả năng giải các bài toán hoá học đơn giản tính theo CTHH và PTHH
Chương IV Oxi - Không khí :
Có 1 tiết luyện tập nhằm củng cố hệ thống hoá kiến thức và khái niệm đã học Củng cố các kiến thức về tính chất hoá học, ứng dụng, điều chế oxi trong phòng thí nghiệm và trong công nghiệp Một số khái niệm hoá học mới: Sự oxi hoá, oxit, sự cháy, sự oxi hoá chậm, phản ứng hoá hợp, phản ứng phân huỷ Rèn
kĩ năng tính toán theo CTHH và PTHH
Chương V : Hiđrô - Nước :
Có 2 bài luyện tập củng cố hệ thống hoá các kiến thức và các khái niệm hoá học về tính chất vật lý, tính chất hoá học cơ bản của hiđrô, cách điều chế hiđrô trong phòng thí nghiệm So sánh tính chất và cách điều chế khí hiđro so với khí oxi Củng cố các khái niệm phản ứng thế, sự khử, sự oxi hoá, chất khử chất oxi hoá, phản ứng oxi hoá khử Rèn kĩ năng nhận biết được phản ứng oxi hoá - khử, chất khử, chất oxi hoá trong các phản ứng hoá học, nhận biết phản ứng thế và so sánh với các phản ứng hoá hợp, phản ứng phân huỷ Làm các bài tập có tính tổng hợp liên quan đến oxi và hiđrô
Chương VI : Dung dịch:
Đây là một chương được đưa từ SGK lớp 9 cũ xuống trong chương trình này
có 1 tiết luyện tập mà qua đó học sinh củng cố về độ tan, những yếu tố ảnh
hưởng đến độ tan, học sinh biết ý nghĩa của C%, CM và vận dụng được công thức tính C% và CM để tính toán Rèn kĩ năng tính toán và pha chế một dung dịch theo nồng độ cho trước
- Với mục tiêu trên hệ thống bài tập trong các tiết luyện tập cũng khá phong phú về thể loại: bài tập định tính, bài tập định lượng, bài tập tự luận, bài tập trắc nghiệm Tuy nhiên qua thực tiễn giảng dạy và nghiên cứu hệ thống bài tập trong giờ luyện tập trên tôi nhận thấy hệ thống bài tập trong SGK ở các giờ luyện tập cần đa dạng hơn về thể loại và về nội dung mới đáp ứng được với mục tiêu bài học
Trang 7
* VD Tiết luyện tập 4 ( Chương III ) Tiết luyện tập 8 Chương (VI): Sử dụng toàn bộ bài tập định lượng theo hình thức tự luận, học sinh hoàn toàn phải làm bài tập tự luận từ đầu đến cuối
Cả 8 tiết mới có một bài nhận biết ( bài luyện tập 6), không có một sơ đồ chuyển hoá nào, có hai bài tập thực nghiệm trong 8 tiết luyện tập ( pha chế dung dịch )
- Với sự nghiên cứu về thực tế SGK chương trình hoá học khối 8 tôi thấy đã có
sự tăng cường tiết luyện tập, từ đó cho thấy vai trò rất quan trọng của tiết luyện tập trong chương trình Xong để đáp ứng được các mục tiêu của môn học, thì số tiết luyện tập hoá học trong chương trình mà tôi đã thống kê vẫn còn rất ít, chính vì vậy mà trong một giờ luỵện tập đòi hỏi phải có sự tổ chức, thiết kế về nội dung bài tập về hình thức luyện tập sao cho mang lại được hiệu quả cao nhất Xuất phát từ những thuận lợi và khó khăn tôi đã nêu ở trên về thực trạng dạy và học của giáo viên và học sinh cùng với chương trình SGK, tôi xin đưa ra một số giải pháp về việc đổi mới sử dụng hệ thống bài tập trong giờ luyện tập hoá 8 nhằm giúp giáo viên có những phương án thiết kế một giờ luyện tập hoá học đạt hiệu quả cao, góp phần khắc phục những hạn chế mà tôi đã nêu ở trên/
III/ Các giải pháp
A Cần phải đổi mới về nội dung, hình thức và cách chọn lựa hệ thống bài tập trong giờ luyện tập hoá học
Đổi mới nội dung bài tập hoá học là phần cốt lõi của một giờ luyện tập hoá học, nó thể hiện được mục tiêu cần đạt được của một số tiết luyện tập Thông qua nội dung bài tập mà giáo viên đưa ra, học sinh sẽ tiếp cận và thực hiện các thao tác tư duy suy luận để hoàn thành chúng Qua đó các em sẽ củng cố được kiến thức cơ bản, khắc sâu được kiến thức trọng tâm, rèn được các kĩ năng cần thiết trong việc ứng dụng và giải bài tập hoá học
1 Nội dung bài tập hoá học phải đảm bảo tính kế thừa, củng
cố kiến thức và phát triển mở rộng kiến thức đã học
Đối với học sinh đại trà mục tiêu tiết luyện tập là yêu cầu học sinh củng cố
được những kiến thức cơ bản nhất và rèn cho các em những kĩ năng cần thiết Vì vậy hệ thống bài tập bao giờ cũng nên được xây dựng từ mức độ nâng cao cơ bản, từ những kiến thức chung sau đó mới xây dựng tiếp đến mức độ nâng cao, những vấn đề đặc biệt cần lưu ý
Trang 8Khi dạy bài luyện tập về nguyên tử - nguyên tố hoá học
Hệ thống bài tập phải bắt đầu từ những bài nhằm củng cố những khái niệm chung về nguyên tử như :
VD1: Chọn những từ, cụm từ sau : Hạt nhân, nơ tron, hạt vô cùng nhỏ, trung
hoà về điện, proton, electron điền vào chỗ trống trong các câu sau:
Nguyên tử là (1) … và … (2) …….Từ nguyên tử tạo ra mọi chất Nguyên tử gồm …… (3) … mang điện tích dương và vỏ tạo bởi … (4) … mang điện tích
âm Hạt nhân được tạo bởi … (5) … và … (6) ……
Hoặc VD2 Khoanh tròn vào chữ cái đứng trước các câu trả lời đúng trong các
câu sau:
Trong mỗi nguyên tử
A Số hạt proton= Số hạt electron(số p=số e)
B Proton và electron có cùng khối lượng
C Số hạt proton= Số hạt nơtron (Số p=Số n)
D Khối lượng của nguyên tử được coi là khối lượng trong các hạt nơtron
và proton( khối lượng hạt nhân)
E Khối lượng của nguyên tử được coi là khối lượng của các hạt e và p
F Electron chuyển động quanh hạt nhân và xắp xếp thành từng lớp
Sau đó vận dụng những kiến thức về nguyên tử để đưa bài tập phân hoá ở mức cao hơn
VD3: Thông tin về nguyên tử của nguyên tố Mg được biết đến như sau :
NTK= 24 (đvc)
Điện tích hạt nhân: 12+
a Hãy xác định số hạt p,n,e trong nguyên tử nguyên tố Mg
b Hãy vẽ sơ đồ cấu tạo nguyên tử Mg
( biết trong nguyên tử có 3 lớp e, lớp sát hạt nhân có 2 e, lớp kế tiếp có 8 e, lớp ngoài cùng có 2 e )
Muốn làm được bài tập này học sinh phải nắm được cách vẽ sơ đồ cấu tạo nguyên tử, xác định mối quan hệ giữa các hạt p, n, e trong nguyên tử, khối lượng từng loại hạt và cách tính khối lượng nguyên tử Từ đó xác định, tính toán ra từng loại hạt và dựa vào đề bài, mới vẽ được cấu tạo nguyên tử Mg
Trang 9Sau đó là sử dụng bài tập tổng hợp có tính chất nâng cao hơn :
VD4: Để củng cố về hoá trị , cách lập CTHH, quy tắc hoá trị ta có thể đưa bài
tập sau:
Phát hiện công thức viết sai trong các CTHH sau và sửa lại cho đúng: N, P2, Cu2, HCl, NaCl2, CaCl, AlCl2, , NH3, N2O5, C2O, CO2, CH3, Ca2SO4, NaSO4, AlPO4, NaNO3, Na2OH
VD5: Hoà tan 1,2 gam Mg bằng một lượng vừa đủ dung dịch HCl 2M
A Viết phương trình phản ứng
B Tính thể tích khí thoát ra (ở đktc)
C Tính thể tích dung dịch HCl đã tham gia phản ứng
D Tính nồng độ mol của dung dịch thu được sau phản ứng (coi thể tích của dung dịch sau phản ứng thay đổi không đáng kể so với thể tích của dung dịch HCl đã dùng )
2: Hệ thống bài tập bao gồm cả bài tập định tính định lượng và
có thể cả bài tập thực nghiệm
Để đảm bảo hình thành cho các em những kĩ năng cơ bản, tính sáng tạo thì
hệ thống bài tập đưa vào cũng cần phải đảm bảo đủ các bài tập định tính, định lượng và kể cả bài tập thực nghiệm Có như vậy mới thúc đẩy các em vận dụng những kiến thức đã học một cách linh hoạt vào các dạng bài lý thuyết, tính toán
đảm bảo ở các mức độ phân hoá khác nhau và phù hợp với mọi đối tượng học sinh Đồng thời học sinh được rèn các kĩ năng làm quen với các dạng bài tập một cách có hệ thống đặc biệt tạo điều kiện thuận lợi cho các em học tập ở những bài tiếp theo
VD trong bài luyện tập 2
Mục tiêu của bài : Học sinh được ôn tập về tính chất của đơn chất và hợp chất, củng cố về cách lập CTHH, cách tính phân tử khối của chất Củng cố bài tập xác định hoá trị của một nguyên tố Rèn luyện khả năng làm bài tập xác định nguyên tố hoá học.Trên cơ sở đó những bài tập định tính có thể gồm các dạng bài tập sau :
1/ Hãy chọn CTHH đúng trong các trường hợp sau :
a CTHH của phân tử axit sunfuric;
b CTHH của phân tử khí nitơ là :
Trang 10c CTHH của nhôm oxit
A Al2O3 B Al3O2 C O2Al3 D AlO3
2/ Lập CTHH của các chất sau
A Natri và nhóm nitơrat(NO3)
B Bari và nhóm sunfat (SO4)
C Amoniac có thành phần gồm nitơ (hoá trị III) và H
3/ Lựa chọn ví dụ ở cột II cho phù hợp với các khái niệm ở cột I
A Nguyên tử
B Hợp chất
C Chất nguyên chất
D Hỗn hợp
E Phân tử
1 Nước muối
2 Fe, O2 , C
3 Nước cất, muối ăn
4 Muối iốt, nước cất
5 NaOH, NaCl, CO2
6 S, Si, Ca
Bài tập định lượng gồm các bài tập sau:
1/ Tính khối lượng mol của các chất sau: Axitsunfuric (H2SO4), Natrinitrat (NaNO3) cácbonđioxit (CO2)
2/ Hợp chất M có thành phần gồm các nguyên tố C, H, O Trong đó tỉ lệ về số nguyên tử của các nguyên tố C, H, O lần lượt là 1:2:1 Hợp chất M có phân tử khối là 60 Xác định CTHH của M
3/ Bài tập 4 SGK / 41 của bài luyện tập này
3 Hệ thống bài tập phải mang tính lôgic , đa dạng phù hợp mọi
đối tượng và phát huy tính sáng tạo của học sinh
Một tiết luyện tập có thành công hay không, có đảm bảo được mục tiêu của bài không? có thu hút mọi đối tượng học sinh cùng tham gia hay không hoàn toàn phụ thuộc vào cách thiết kế bài tập và tổ chức của giáo viên Vì vậy hệ thống bài tập cần đưa ra dưới nhiều hình thức phong phú Sau đây tôi xin đưa ra một số dạng bài tập có thể đưa vào trong một giờ luyện tập:
3.1 Dạng bài tập trắc nghiệm :
Bài tập trắc nghiệm là phương pháp kiểm tra kiến thức một cách chính xác, góp phần tích cực vào các hoạt động học tập của học sinh, nó giúp giáo viên phát hiện những học sinh thông minh quyết đoán và những học sinh còn thiếu tự tin
để từ đó uốn nắn cho các em Trong một phạm vi tiết luyện tập 45p để đảm bảo
được các mục tiêu của bài thì bài tập trắc nghiệm là hình thức bài tập tiết kiệm