Tên đề tài:Nghiên cứu sự biến đổi hình thái các không gian bên ngoài ngôi nhà ở tại phường Bùì Thị Xuân - Hai Bà Trưng - Hà Nội

Trường Đại Học Xây DựngKhoa Kiến Trúc và Quy Hoạch Bộ môn Kiến Trúc Dân Dụng BÁO CÁO ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP TRƯỜNG NĂM 2007 Tên đề tài: Nghiên cứu sự biến đổi hình thái các khôn

Trường Đại Học Xây Dựng

Khoa Kiến Trúc và Quy Hoạch

Bộ môn Kiến Trúc Dân Dụng

BÁO CÁO ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

CẤP TRƯỜNG NĂM 2007

Tên đề tài:

Nghiên cứu sự biến đổi hình thái các không gian bên ngoài ngôi nhà ở

tại phường Bùì Thị Xuân - Hai Bà Trưng - Hà Nội

Họ tên, học hàm, học vị, chức vụ của người chủ trì:

Doãn Thế Trung - Kiến trúc sư - Thạc sĩ - Giảng viên chính.

Họ tên, học hàm, học vị, chức vụ của những người phối hợp chính:

Phạm Đình Việt - Kiến trúc sư - Phó giáo sư - Tiến sỹ - Giảng viên chính.

Trường Đại Học Xây Dựng

Khoa Kiến Trúc và Quy Hoạch

Bộ môn Kiến Trúc Dân Dụng

BÁO CÁO ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP TRƯỜNG

NĂM 2007

Tên đề tài:

Nghiên cứu sự biến đổi hình thái các không gian bên ngoài ngôi nhà ở

tại phường Bùì Thị Xuân - Hai Bà Trưng - Hà Nội

Họ tên, học hàm, học vị, chức vụ của người chủ trì:

Doãn Thế Trung - Kiến trúc sư - Thạc sĩ - Giảng viên chính.

Họ tên, học hàm, học vị, chức vụ của những người phối hợp chính:

Phạm Đình Việt - Kiến trúc sư - Phó giáo sư - Tiến sỹ - Giảng viên chính.

Nghiên cứu này bao gồm 3 phần chính Phần thứ nhất giới thiệu khu phố Bùi Thị Xuântrong bối cảnh lịch sử của Hà Nội Chương này chỉ ra tầm quan trọng của không gian bênngoài lô đất đối với lối sống của người Việt Nam Phần thứ 2 quan tâm tới các mặt vănhoá, xã hội ảnh hưởng đến việc xây dựng các lô đất, các yếu tố ảnh hưởng tới việc biến đổimôi trường xây dựng, cũng như các phương pháp phân tích Phần thứ 3 phân tích, mô tả vàgiải thích các biến đổi không gian bên ngoài những lô đất trong khu phố Bùi Thị Xuân,trong mối liên hệ với cấu trúc và đặc trưng các yếu tố thuộc quy mô rộng (Các lô đất) vàhẹp (các công trình lấn chiếm) Nghiên cứu chỉ ra ảnh hưởng của lối sống tới những biếnđổi này và minh hoạ những đặc trưng của việc tái quy hoạch không gian bên ngoài được cưdân sử dụng, so với các cách làm truyền thống của họ

ĐẶT VẤN ĐỀ

Từ khoảng chục năm trở lại đây, thành phố Hà Nội phát triển với tốc độ rất nhanh donhững biến đổi gần đây trong các lĩnh vực kinh tế và xã hội của Việt Nam Những biến đổinày cũng được thể hiện thông qua nơi sinh sống và môi trường xây dựng đô thị Nhiều biếnđổi hình thái, thể hiện trong các khu phố trung tâm của thủ đô Hà Nội, phần lớn được thựchiện bởi các cư dân ở đó một cách tự phát, không có quy hoạch và kiểm tra cần thiết đểđảm bảo sự phát triển mang tính bền vững của thủ đô Ngoài ra, dường như những biến đổinày phần nhiều do sự giàu lên của các cá nhân, cho phép các gia đình thoả mãn "khát vọng

về nơi ở" vốn chưa xuất hiện trước đây ít lâu Tuy những biến đổi này chỉ để cải thiện chấtlượng và tiện nghi môi trường sống ở quy mô gia đình, nhưng chúng cũng đe doạ đến chấtlượng môi trường sống ở quy mô khu phố và thành phố ít nhiều về mặt dài hạn Các khuphố trung tâm của Hà Nội đã quá chật chội và đông đúc, ảnh hưởng đến sự đa dạng củamôi trường sống và các hình thức cư trú truyền thống

Theo cách nhìn đó, nghiên cứu này quan tâm tới khu Bùi Thị Xuân, một trong những khuphố trung tâm của thành phố Hà Nội, và những biến đổi về không gian và hình thái các lôđất và chính xác hơn là không gian bên ngoài ngôi nhà nằm trong các lô đất đó (sân và lốiđi) Nghiên cứu này cũng phân tích và tìm hiểu những thay đổi này về mặt hình thái và cấutrúc cũng như về mặt văn hoá, xã hội Trọng tâm của nghiên cứu là những biến đổi khônggian bên ngoài các lô đất về những lí do sau đây :

- Khu phố Bùi Thị Xuân được người Pháp quy hoạch từ những những năm đầu thế

kỉ XX Khu vực này bao gồm những lô đất đô thị điển hình cho quá trình đô thịhoá và phát triển của thành phố vào giai đoạn nêu trên và nhiều lô đất trong số đóngày nay vẫn còn mang những dấu ấn của các biến đổi chính trị, văn hoá và xã hộicủa Việt Nam;

- Không gian bên ngoài trong các lô đất là những không gian quan trọng đối vớivăn hoá Việt Nam bởi chúng là nơi diễn ra các hoạt động truyền thống quan trọngvẫn còn tồn tại trong cuộc sống hôm nay;

- Không gian bên ngoài là quy mô nhỏ nhất tác động, thay đổi, và cũng có thể làkiểm soát, lên các lô đất;

- Những biến đổi trong lối sống, giống như đã từng diễn ra trong những thập niênvừa qua, cũng như những biến đổi hình thái kèm theo những biến đổi lối sống, cóthể cảm nhận được ở nhiều cấp độ trong không gian bên ngoài các lô đất

Do đó, nghiên cứu này nhằm trả lời 4 vấn đề quan trọng sau đây :

- Đâu là những loại lô đất gốc ban đầu trong khu phố Bùi Thị Xuân và các cấu trúckhông gian đặc trưng của chúng ?

- Đâu là những mối quan hệ giữa cấu trúc các loại lô đất gốc ban đầu và những biếnđổi của không gian bên ngoài ?

- Những biến đổi trong lối sống của người Việt Nam ảnh hưởng như thế nào đến sựbiến đổi của các lô đất và không gian bên ngoài của chúng ?

- Đâu là những nét đặc trưng của việc tái quy hoạch không gian bên ngoài đượcngười dân sử dụng so với các cách làm truyền thống của họ (đứt quãng, liên tục,điều chỉnh cho thích hợp)?

PHẦN THỨ NHẤT

KHU PHỐ BÙI THỊ XUÂN TRONG BỐI CẢNH CỦA THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Sự cần thiết nghiên cứu về những biến đổi không gian bên ngoài các lô đất ở

1.1 Giới thiệu 1

Vào đầu thời kỳ thực dân Pháp đô hộ Việt Nam, các nhà quy hoạch đô thị đã gắn sự pháttriển của Hà Nội về phía Tây và phía Nam khu phố buôn bán (khu 36 phố phường) Việcphát triển thành phố về phía Bắc và phía Đông bị hạn chế bởi dòng sông Hồng Khu phíaNam được phát triển từ hồ Hoàn Kiếm chạy dọc theo phố Huế Trong thời kỳ đầu đô thịhoá dưới sự đô hộ của Pháp, tức vào cuối thế kỉ XIX, một "khu phố Pháp" đã được xâydựng Khu này phía Bắc tiếp giáp với hồ Hoàn Kiếm, phía Nam tiếp giáp với phốGambetta (ngày nay là phố Trần Hưng Đạo) Xa hơn nữa về phía Nam, vào thời kỳ đó còn

có các ngôi làng nhỏ nằm xen kẽ giữa các ao hồ và ruộng lúa Vào đầu thế kỷ XX, ngườiPháp tiến hành đợt đô thị hoá lần 2 Họ đã quy hoạch và phát triển khu vực nằm về phíaNam "khu phố Pháp" để tạo ra một khu phố mới dành cho các viên chức người Việt Đó làkhu phố Bùi Thị Xuân, đối tượng của công trình nghiên cứu này Khu này nằm gọn trongmột vùng hình tam giác, phía Bắc giáp phố Nguyễn Du, phía Nam giáp phố Đoàn TrầnNghiệp, phía Tây giáp phố Huế và phía Đông giáp đường Bà Triệu2 (Hình 1)

1 Phần này phần lớn trình bày kết quả nghiên cứu được thực hiện với sự cộng tác của Danielle Labbé, trong khuôn khổ bài viết "Loại hình hình thái học và cấu trúc không gian xây dựng" (mùa đông 2001), có tên: "Cấu trúc đô thị của khu phố Bùi Thị Xuân" (Bài viết chưa được công bố, Đại học Laval, Trường đại học kiến trúc) Ngoài ra, nó cũng là một phần của cuốn sách sau: Blais, Doan, Labbé và cộng sự (2002) "Những biến đổi hình thái học của khu phố Bùi Thị Xuân ở Hà Nội: thả neo để định hướng cho sự phát triển tương lai của mình", và trong đoạn từ trang 124-139 của cuốn "Hà Nội: Những thách thức hiện tại của một thành phố 1.000 năm", của đồng tác giả François Charbonneau và Đỗ Hậu, do nhà xuất bản Trames ấn hành tại Montreal.

2 Khu phố này bao gồm các phố Mai Hắc Đế, Triệu Việt Vương và Bùi Thị Xuân nằm trên trục Bắc - Nam,

và Trần Nhân Tông, Tuệ Tĩnh, Tô Hiến Thành và Đoàn Trần Nghiệp nằm trên trục Đông - Tây.

Hình 1: Ranh giới phường Bùi Thị Xuân (Hình vẽ bởi tác giả, 2001)

Phần này vẽ chân dung của khu phố Bùi Thị Xuân trong mối liên hệ với lịch sử thành phố

Hà Nội Sự phát triển của khu phố Bùi Thị Xuân được đề cập dưới nhiều góc độ: sự hìnhthành và xác lập các đơn vị hình thái, các loại nhà ở nguyên thuỷ, những biến đổi về bốicảnh kinh tế, xã hội của Việt Nam dẫn đến sự biến đổi của khu phố trong những năm vừaqua và các hình thức của những biến đổi này được thể hiện trên quy mô toàn khu phố vàquy mô của từng lô đất Đề tài của nghiên cứu này, tức nghiên cứu về những biến đổi củakhông gian bên ngoài (sân và lối đi) của các lô đất trong khu phố Bùi Thị Xuân, sẽ đượcgiới thiệu sau, tương tự như sự cần thiết của nghiên cứu trong bối cảnh văn hoá, kinh tế, xãhội hiện nay của Việt Nam Phần này sẽ kết thúc bằng việc xác định mục đích, các vấn đề

và giả thuyết nghiên cứu

1.2 Qúa trình phát triển của khu phố Bùi Thị Xuân

Khu phố Bùi Thị Xuân là một ví dụ điển hình của sự chồng lấn mô hình phát triển củathành phố thuộc địa (một loạt các phố nằm thẳng đứng trên một lô đất đắp nền) trên lãnhthổ Việt Nam (mô hình đường - đê với các khu làng nằm ở phần lõi)3 Vào giai đoạn đầulúc mới được hình thành vào đầu thế kỷ XX, khu phố Bùi Thị Xuân được biết đến nhiềuhơn dưới tên khu phố công chức và nhà buôn người Việt Khu phố này xuất hiện vào giaiđoạn cuối của đợt đô thị hoá lần 2 của thành phố Hà Nội4 Vào lúc đó, mục đích của khunày thuần tuý chỉ là một nơi cư trú5

Hệ thống đường trong khu phố Bùi Thị Xuân phát triển từ phía Bắc xuống phía Nam (từtrung tâm thành phố xuống vùng ngoại vi phía Nam) Nhưng do các tuyến phố Huế (tuyếnphố chạy suốt thành phố) và Bà Triệu (nối 3 làng nằm trên khu phố) đã tồn tại từ trước, hệthống này cũng phát triển bắt đầu từ hai tuyến phố quan trọng này về phía trung tâm củakhu phố Trước đó, khi khu phố này được mở rộng dần dần, các vùng trồng lúa và hệ thốngđường trong khu phố, cũng như gần như tất cả lô đất và phần bao bọc xung quanh các ngôilàng trong khu phố đã biến mất

Khu phố Bùi Thị Xuân bắt nguồn từ việc chia lô tiến hành từ năm 1900 đến 19306 bởichính quyền thuộc địa Các lô đất trong khu phố bao gồm các loại rất dài và chật giống nhưtrong khu phố buôn bán (khu 36 phố phường), cũng như các loại ngắn hơn nhưng rộnghơn, giống như ở trong khu phố thuộc địa nằm kế bên về phía Bắc Các kiểu nhà trong khuphố gồm nhà ống truyền thống giống như ở khu phố cổ và các biệt thự Việc quy hoạchkhu phố được tiếp tục từ 1940 đến 1954 thông qua việc phân lô 4 hòn đảo nằm ở phíaNam Việc xây dựng muộn hơn tại các hòn đảo trên được đánh dấu bằng một loại lô đất cóhình dáng khác và bằng một kiểu nhà khác

3 Địa giới của khu phố Bùi Thị Xuân, tương ứng với sự phân chia hành chính của thành phố Hà Nội, bao gồm các phố Bà Triệu ở phía Tây, phố Huế ở phía Đông, Nguyễn Du ở phía Bắc và Đoàn Trần Nghiệp ở phía Nam Mạng lưới đường phố của khu phố Bùi Thị Xuân gộp cả hai ngôi làng nằm dọc phố Huế những ngôi làng này bao gồm những kiểu nhà nông thôn truyền thống đã được thay đổi Từ một ngôi làng truyền thống chỉ trước năm 1900, Bùi Thị Xuân đã nhanh chóng trở thành khu phố trung tâm của Hà Nội sau năm 1985.

4 Theo Logan (2000), lần đô thị hoá thuộc địa lần đầu là một "thời kỳ lịch sử" của sự phát triển quân sự Lần thứ 2 là thời kỳ di dân tới các thuộc địa, được đánh dấu bởi việc quy hoạch và việc xây dựng khu phố thuộc địa dùng làm nơi cư trú cho các quan chức thực dân Pháp

5 Trong số 887 mảnh đất trong khu phố, chỉ có khoảng 10 mảnh có xây dựng các toà nhà công sở.

6 Mặc dù bản quy hoạch chính quyền thực dân Pháp đưa ra có hình dáng đều đặn, quá trình phân lô của khu phố đã không diễn ra theo "kiểu phương Tây" Nguyên nhân là mảnh đất xây dựng nằm trên một vùng ngập nước, do đó, theo tư duy lô-gích của người Việt Nam, cần phải tôn cao mảnh đất xây dựng bắt đầu từ các mảnh đất ven đường và ven các con đê tự nhiên hay nhân tạo đã được đắp cao, sau đó mới tiến hành nối các mảnh đất thấp hơn

1.3 Sự biến đổi của khu phố Bùi Thị Xuân trong bối cảnh kinh tế, xã hội mới

Do vậy, dưới thời thuộc Pháp đến năm 19427, các đơn vị hình thái trong khu phố Bùi ThịXuân đã có sự phát triển đồng đều Sau đó, một số sự kiện chính trị, xã hội đã làm đảo lộnkhu phố cũng như nhiều khu phố khác của Hà Nội Hai giai đoạn biến đổi chính, tươngứng với các biến đổi quan trọng trong cấu trúc kinh tế, xã hội của Việt Nam, đã để lại mộtảnh hưởng lớn Những biến đổi này được phản ánh trong hình dáng đô thị của khu phố BùiThị Xuân mà ngày này chúng ta vẫn còn có thể nhận thấy Đó là chính sách phân nhỏ các

lô đất hiện có cho nhiều gia đình từ giữa những năm 1960, và chính sách mở cửa kinh tế,hay còn gọi là Đổi mới, vào năm 1986

1.4 Sự cần thiết nghiên cứu những biến đổi không gian bên ngoài lô đất trong khu phố Bùi Thị Xuân

Những mục trên minh hoạ tầm ảnh hưởng và tác động của hai chiến lược quan trọng nhằmlàm biến đổi các lô đất hiện hữu (xây dựng lại hoàn toàn các lô đất hoặc biến đổi từng phầnbằng cách xây dựng các khu nhà tách biệt hoặc nhà phụ nối với khu nhà chính trên cáckhoảng không bên ngoài thường gắn kết với các lô đất ở của người Việt Nam Các chiếnlược này cũng liên quan chặt chẽ với những biến đổi trong lối sống hiện nay của ngườiViệt Nam (xem Phần thứ 2)

Quả vậy, những khoảng không gian bên ngoài hoàn toàn thuộc về tổ chức không gianchung của lô đất đô thị Ngôi nhà và những khoảng không gian bên ngoài phải được xemxét đồng thời bởi các biến đổi đối với một yếu tố này sẽ có tác động lên yếu tố kia Do bảnnghiên cứu này đề cập đến việc biến đổi không gian bên ngoài những lô đất tại khu phốBùi Thị Xuân, cho nên điều quan trọng là phải hiểu ý nghĩa và cách sử dụng của các khônggian bên ngoài trong tổ chức không gian trên một lô đất ở nông thôn và ở thành thị mà điểnhình là ở khu phố cổ của Hà Nội (khu 36 phố phường)

1.5 Mục đích, vấn đề và giả thiết của nghiên cứu

Nghiên cứu này nhằm hiểu cách mà những người dân trên phố Bùi Thị Xuân sử dụng, biếnđổi và tổ chức lại không gian cư trú của mình, cũng như là các yếu tố văn hoá, xã hội, kinh

tế và bên ngoài ảnh hưởng đến các hình thức cư trú hiện nay Bằng cách chỉ quan tâm đếncác yếu tố ảnh hưởng đến việc biến đổi không gian bên ngoài các lô đất, nghiên cứu này

7 Tuy nhiên, cũng cần phải nhớ rằng người Pháp đã bị thất bại tại Việt nam năm 1954 Kể từ đó, chính phủ Việt Nam lấy lại quyền kiểm soát đất nước.

cũng nhằm giải thích các nguyên nhân của những biến đổi này để định hướng chúng mộtcách thích hợp và lâu dài trong tương lai Chúng ta hãy nhớ rằng không gian bên ngoài các

lô đất ở nông thôn và thành thị là những nơi có ý nghĩa rất quan trọng đối với nền văn hoácủa người Việt Nam và lối sống của họ Còn tại khu phố Bùi Thị Xuân, các khoảng khônggian bên ngoài này hiện đã có rất nhiều biến đổi

1.5.1 Mục đích nghiên cứu

- Hiểu cấu trúc của các lô đất hiện nay tại khu phố Bùi Thị Xuân, nhằm xác địnhcấu trúc và các yếu tố riêng thuộc về các lô đất nguyên thuỷ và xếp loại chúngtheo từng dạng và hệ thống lô-gích;

- Nghiên cứu các biến đổi cấu trúc của những lô đất nguyên thuỷ;

- Hiểu mối liên hệ giữa các loại lô đất nguyên thuỷ và những biến đổi theo thờigian;

- Hiểu mối liên hệ giữa các ngôi nhà và các khoảng không gian bên ngoài trên các

lô đất;

- Hiểu nguyên nhân biến đổi không gian bên ngoài của các lô đất;

- Hiểu nguyên nhân biến đổi lối sống của người Việt Nam và những ảnh hưởng củachúng đối với việc biến đổi không gian bên ngoài;

- Hiểu những mối liên hệ giữa việc biến đổi không gian bên ngoài và sự gia tăngmật độ dân cư của khu phố Bùi Thị Xuân

1.5.2 Những vấn đề nghiên cứu

- Đâu là những loại lô đất nguyên thuỷ tại khu phố Bùi Thị Xuân ?

- Mối liên hệ giữa cấu trúc của các loại lô đất nguyên thuỷ và những biến đổi khônggian bên ngoài ?

- Những biến đổi trong lối sống của người Việt Nam đã ảnh hưởng như thế nào đốivới các dạng biến đổi của những lô đất ở và không gian bên ngoài của chúng?

- Các nét đặc trưng của việc tái quy hoạch không gian bên ngoài được người dân sửdụng so với các cách làm truyền thống của họ (đứt quãng, liên tục, điều chỉnh chophù hợp)?

1.5.3 Các giả thuyết nghiên cứu

- Các dạng lô đất nguyên thuỷ ảnh hưởng đến các hình thức biến đổi lô đất ở vàkhông gian bên ngoài của chúng

- Những biến đổi trong lối sống là nguyên nhân chính dẫn đến việc biến đổi các lôđất, các khu nhà và không gian bên ngoài của chúng

Hình 2: Các giả thuyết nghiên cứu (Hình vẽ bởi tác giả, 2002)

Tác động KIỂU DẠNG CỦA LÔ ĐẤT NGUYÊN THỦY

CÁC VẤN ĐỀ BIẾN ĐỔI LỐI SỐNG

Lý do

CÁC HÌNH THỨC BIẾN ĐỔI CỦA LÔ ĐẤT

và HÌNH THỨC BIẾN ĐỔI CÁC KHÔNG GIAN

BÊN NGOÀI

Một mặt, về mặt văn hoá - xã hội, trong một nền văn hoá, việc xây dựng nhà có liên quanchặt chẽ đến lối sống và những giá trị của nền văn hoá đó, còn hơn cả các đặc trưng củamôi trường bên ngoài Hơn nữa, trường hợp đặc biệt của nền văn hoá Việt Nam còn chophép minh hoạ cách thức mà các liên hệ này được thực hiện, bằng sự biến đổi hiện naytrong lối sống (các lối sống đang chuyển đổi) Hiện nay, các quan niệm truyền thống vàhiện đại vẫn song song tồn tại và chúng làm biến đổi lối sống nông thôn truyền thống cũngnhư lối sống đô thị Các đặc trưng ảnh hưởng đến việc quy hoạch và sử dụng không gianbên trong ở Việt Nam được chúng tôi giới thiệu để nhằm làm rõ sự ảnh hưởng của lối sốngphương tây đối với nền văn hoá Việt Nam Do lối sống biến đổi và do xuất hiện các nhucầu mới của các gia đình, bối cảnh văn hoá xã hội mới này đòi hỏi những loại dịch vụ mới

và việc chỉnh trang không gian cư trú

Mặt khác, nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc biến đổi môi trường xây dựng nhằmgiải thích sự ảnh hưởng của sự tăng dân số mới đây và ở thời điểm hiện nay trong các khuphố trung tâm của Hà Nội, trong đó có khu phố Bùi Thị Xuân, trên 3 cấp độ (hay quy mô)của môi trường xây dựng : phưòng (và thành phố), lô đất và các không gian bên ngoài của

lô đất Các quan niệm về hình dáng và kiểm soát hình dáng và địa điểm, giống như đãđược Habraken (1998) đưa ra, cũng như việc phân tích do Hillier (1984) đưa ra, sẽ làm cơ

sở cho giải thích này

Cuối cùng, phần này kết thúc bằng phương pháp nghiên cứu ưu tiên Phương pháp nàymuốn cải biên các phương pháp loại hình-hình thái và cấu trúc, trong đó các giai đoạnchính sẽ được bàn bạc nhằm xác định đúng các đặc trưng của phương pháp được lựa chọn

về việc biến đổi không gian bên ngoài các lô đất trong khu phố Bùi Thị Xuân ở Hà Nội

2.2 Ứng dụng các phương pháp để nghiên cứu

Các phương pháp phân tích quá trình biến đổi hình dáng đô thị và nhà ở có nhiều các mô tảkhác nhau dưới những quan điểm khác nhau Trong trường hợp này nhiều cách nhìn nhậnkhác nhau cùng được ứng dụng với các mẫu nghiên cứu Chính vì vậy, mục tiêu chính lànhận dạng các phương thức biến đổi diễn ra ở các không gian bên ngoài ngôi nhà trong các

lô đất của khu vực Bùi Thị Xuân , đồng thời với sự liên quan giữ những biến đổi đó vớicác kiểu dạng lô đất , dưới tác động của lối sống và các vấn đề khác

Các phương pháp trước đây đã dược sử dụng, với các mức độ khác nhau, được tổng hợpthành một phương pháp mang tính khoa học trong nghiên cứu này Nội dung phương phápnày được trình bay chi tiết trong phần 3, đưa ra các kết quả quan trọng của nghiên cứu Sựtác động của cấu trúc hình thái trong nghiên cứu đã cho kết quả rất khả quan trong việcnhận dạng các biến đổi của các mẫu lô đất điển hình cơ bản (nguyên thuỷ) của phường BùiThị Xuân Phương pháp này bổ xung vào các kết quả đã nghiên cứu của Vernez-Moudon(1986) và Habraken (1998) với cùng những câu hỏi tương tự Tác dụng của phương phápphân tích syntaxique chỉ ra chính vào các giải thích về mối quan hệ gần gũi và mật thiếtgiữa các không gian nguyên thuỷ và các biến đổi: cách này cũng chỉ ra cách nhận dạng các

lô đất nguyên thủ Các phân tích cấu trúc hình thái và syntaxique chính là phương phápứng dụng và có thể chính xác hơn là phương pháp nghiên cứu kép cho phép xác định chínhxác hơn các mối quan hệ giữa các chức năng xử dụng, có thể đánh giá các tác động thayđổi trong lối sống của người Việt nam với các biến đổi lý tính của các lô đất hiện nay

Với chủ đề này, các nghiên cứu của Habraken cho hiểu được môi trường xây dựng mộtcách đặc biệt thích đáng Trật tự hình thái biểu hiện dưới các cấp độ khác nhau của cấu trúctrong tổng thể, trật tự của không gian cho phép nhận ra các giới hạn tự nhiên của lãnh thổ,các nhận biết về hình thức giải thích các chức nang sử dụng về hkiểu và tính hệ thống đượcbiểu hiện ra ngoài Một câu hỏi về sự biểu hiện này là vấn đề lớn về mặt văn hoá của conngười khi xử dụng các không gian Các vấn đề trên đã được trình bày dưới các hình thứckhác nhau nhưng hoàn chỉnh, giữa các yếu tố khác trong bói cảnh văn hoá xã hội tổng thể(Rapoport 1969 và 1977; Levy 1997) và bản chất tinh thần của môi trường ở của ngườiViệt trong bối cảnh thay đổi hay trong sự biến đổi của lối sống (Trần Hoài Anh 1999;Trinh và Nguyễn 2001; Boothroyd và Phạm 2000)

2.3 Mẫu lô đất được nghiên cứu

Mẫu cơ bản được lựa chọn cho nghiên cứu này tương ứng với mẫu đã được lấy vào mùa hènăm 2000 bởi nhóm nghiên cứu của "Dự án đối tác đại học về hợp tác và phát triển" mangtên "Sự gia tăng mật độ dân cư tại các khu phố của Hà Nội: hình thành các nhân tố thôngqua cách tiếp cận tham dự và thích hợp" Nhằm đảm bảo tính đại diện tốt nhất, mẫu này đãthực hiện qua hai giai đoạn.

Giai đoạn thứ nhất nhằm thực hiện việc chụp ảnh lấy mẫu bề mặt bên ngoài các toà nhàtrên toàn bộ 887 mảnh đất trong khu phố Bùi Thị Xuân Bước tiếp theo là tạo ra một mẫutiêu biểu nhất có thể được cho các giai đoạn phong cách đã đánh dấu sự phát triển của khuphố Có 2 lý do chính dẫn đến việc lựa chọn này Trước hết, điều quan trọng đối với nhómnghiên cứu là xem xét tính chất lịch sử và di sản của khu phố, và do đó, xem xét việc pháthuy giá trị các lô đất nguyên thuỷ của nó Thứ 2, đặt giả thuyết rằng phong cách gốc banđầu của một lô đất có thể ảnh hưởng đến cách thức biến đổi của nó theo thời gian Mẫu thứnhất đã được lấy bằng cách giữ lại có tính toán một số lượng nhà nào đó, theo các nétphong cách quan trọng đã được xác định và tỷ lệ với tổng số lượng của từng loại phongcách trong dân gian

Hình 3 Bối cảnh xã hội và sự biến đổi nhà ở trong khu vực phường Bùi Thi Xuân (Hình vẽ bởi tác giả, 2002)

Mẫu gốc ban đầu bao gồm 57 mảnh đất8, 27 ngôi nhà được xây dựng từ thời kỳ thuộc địa(Hình 5), 3 ngôi nhà hiện đại (Hình 6), 11 ngôi nhà mang phong cách truyền thống ViệtNam (Hình 7), 2 ngôi nhà mang phong cách "miền núi châu Âu" (Hình 8), 8 ngôi nhàmang phong cách đương đại (Hình 9) và 6 ngôi nhà đã bị biến thái quá nhiều khiến khôngthể nhận ra phong cách đích thực của chúng Những mảnh đất này đã được vẽ mẫu vàchụp ảnh toàn bộ, và các chủ nhà đã trao đổi với nhóm nghiên cứu

8 Đây là những mảnh đất có thể đã cung cấp đầy đủ tư liệu về giai đoạn 4 tháng trước khi diễn ra điều tra Tuy nhiên, có 2 mảnh đất bị loại ra khỏi mẫu ban đầu : mảnh thứ nhất quá phức tạp và thông tin không đầy

đủ, mảnh thứ 2 vì đã được chuyển đổi thành văn phòng làm việc và từ đó chưa bao giờ có người cư trú.

Trước 1900

Khu vực cận trung tâm

Hiện nay

Khu vực trung tâm Khu vực ngoại

ô của thành phố

1954 Cuối thời kỳ Pháp

đô hộ

1985 Chính sách kinh tế mở cửa

1902

Đô thị hoá lần thứ nhất

Khu nhà ở chia lô hỗn hợp

Khu nhà ở thuần tuý nhưng có sự gia tăng dân số vào các lô đất

Khu nhà ở và thương mại dần biến đổi bởi

sự tăng mật độ xây dựng

Nhà ở nông thôn truyền thống Làng xóm

cũ

Hình 4: Các dạng nhà ở trong lịch sử phát triển của khu vực Bùi Thị Xuân (Hình vẽ bởi tác giả, 2002)

Hoả hoạn lớn

Kiểu nhà truyền thống lợp ngói hoạc tranh

Các ngôi nhà kiểu «thực dân - truyền thống»

Nhà kiểu truyền thống 1 tầng xây bằng gạch

Các ngôi nhà kiểu “thực dân - hiện đại”

Nhà ở nông thôn

truyền thống

Chia nhỏ các lô đất để bán và xây dựng

các nhà lô kiểu truyền thống 1 tầng

Nâng tầng các nhà lô

1 tầng kiểu truyền thống

Xây dựng các mẫu nhà kiểu thực dân

Avant 1902

Hình 5: Các ngôi nhà mang phong cách thuộc địa (1900-1940)

Hình 6: Các ngôi nhà «hiện đại», mang phong cách art-déco (1930-1954)

Hình 7: Các ngôi nhà mang phong cách truyền thống Việt Nam (1930-1975)

Hình 8: Các ngôi nhà mang phong cách "miền núi châu

Giai đoạn thứ 2 nhằm tạo ra một mẫu riêng cho nghiên cứu này Giai đoạn này dựa vào cácghi chép của 57 mảnh đất được lựa chọn trong giai đoạn trước, tuy nhiên cũng chú trọngđến việc tổ chức không gian của các mảnh đất Do đó, chỉ giữ lại những mảnh đất tiêubiểu cho các mẫu nguyên thuỷ của khu phố mà cấu trúc không gian vẫn có thể nhận rađược mặc dù có những biến đổi kể từ khi bắt đầu quá trình đô thị hoá đến thời điểm hiệntại9 Mẫu cuối cùng bao gồm 43 lô đất có những đặc trưng sau đây : mặt tiền nhìn ra phố,mang phong cách thuộc địa hoặc Việt Nam, và là nơi sinh sống của một hoặc nhiều giađình

9 Các mảnh đất có thông tin hình ảnh không đầy đủ và do đó không cho phép phân tích mọi mặt cũng đã bị loại ra khỏi mẫu cuối cùng Các mảnh đất nằm ở góc các đường phố bị loại ra khỏi mẫu vì chúng không điển hình, cũng tương tự như các mảnh đất có một phần đã bị sửa chữa đến mức không còn tiêu biểu cho khu phố,

và các ngôi nhà đương đại (xây dựng sau năm 1985), bởi vị chúng đã làm thay đổi hoàn toàn các mảnh đất nguyên thuỷ Các mảnh đất đó dĩ nhiên không còn bất kỳ dấu vết chuyển đổi nào khiến cho nghiên cứu này quan tâm.