sáng kiến kinh nghiệm:“SỬ DỤNG ATLAT ĐỊA LÍ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ KINH TẾ LỚP 9 ”

Hiện nay với sự tiến bộ của khoa học kĩ thuật, giáo viên địa lí có thể sử dụng nhiều thiết bị thông minh, hiện đại như máy vi tính, máy chiếu vật thể, mô hình, bản đồ… giúp cho việc giản

PHÒNG GD & ĐT PHÚC THỌ

Tên sáng kiến kinh nghiệm:

“SỬ DỤNG ATLAT ĐỊA LÍ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ

KINH TẾ LỚP 9 ”

N¨m häc: 2016 - 2017

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

-o0o -ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SƠ YẾU LÝ LỊCH

Họ và tên: DƯƠNG THỊ THU HƯƠNG

Sinh ngày: 07- 10- 1988

Năm vào ngành: 2009

Chức vụ và đơn vị công tác: Giáo viên – Trường THCS Thanh Đa

Trình độ chuyên môn: Đại học

Hệ đào tạo: Chính quy

Bộ môn giảng dạy: Sử - Địa

Khen thưởng: LĐTT cấp huyện

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

ĐỀ TÀI: SỬ DỤNG ATLAT ĐỊA LÍ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ

KINH TẾ LỚP 9

I Lý do chọn đề tài

Năm học 2016-2017 là năm học thứ ba triển khai Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW của Trung ương về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT; năm đầu tiên thực hiện Chương trình hành động của Chính phủ triển khai Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng

và Nghị quyết của Quốc hội về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm

2016-2021, trong bối cảnh thuận lợi và khó khăn đan xen, ngành GD&ĐT sẽ tập trung khắc phục những tồn tại, hạn chế từ những năm học trước, đề ra 9 nhiệm vụ ưu tiên tập trung thực hiện trong thời gian tới Trong đó nhiệm vụ trọng tâm là: “Nâng cao chất lượng của nhà giáo và quản lý giáo dục”

Việc nâng cao chất lượng của nhà giáo gắn liền với việc nâng cao chất lượng, hiệu quả của việc giảng dạy, giáo dục học sinh Ở cấp học THCS, các bộ môn giảng dạy trong nhà trường đều góp phần giúp học sinh phát triển tư duy, nâng cao nhận thức và hiểu biết về khoa học tự nhiên, khoa học xã hội Trong đó môn Địa lí

có vai trò rất quan trọng

Để công tác giảng dạy có hiệu quả thì giáo viên có vai trò quan trọng trong việc phối hợp tốt các phương pháp dạy học đặc trưng cho từng bộ môn Đối với môn Địa lí là sự kết hợp cả kênh chữ và kênh hình trong dạy học

Những năm gần đây, việc sử dụng kênh hình để khai thác kiến thức ngày càng được chú trọng nhưng việc sử dụng Atlat vào dạy và học ở trường THCS còn hạn chế Vì thế học sinh còn bỡ ngỡ, chưa biết cách khai thác kiến thức từ Atlat Trong khi đó, việc sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam để dạy học Địa lí là rất cần thiết và giúp học sinh dễ hiểu, tiếp thu nhanh đồng thời với những màu sắc đẹp mắt trong từng trang Atlat Việt Nam khiến cho học sinh tò mò, hưng phấn hơn trong học tập Địa lí, từ đó học sinh đạt được những kết quả cao hơn trong học tập

Atlat Địa lí Việt Nam vừa là nguồn tri thức vừa là phương tiện quan trọng trong giảng dạy và học tập môn Địa lí ở trường phổ thông Cùng với sách giáo khoa,

Atlat Địa lí Việt Nam còn là nguồn cung cấp kiến thức, thông tin tổng hợp và hệ thống hóa kiến thức Việc sử dụng Atlat trong dạy học Địa lí giúp:

- Đối với học sinh: Giảm ghi nhớ một cách máy móc, phát triển khả năng tư duy, liên hệ tổng hợp,… Trên cơ sở hiểu và nắm vững kiến thức, sự thành thục kĩ năng

sử dụng Atlat, học sinh có nhiều khả năng đạt kết quả cao trong làm bài kiểm tra cũng như trong các kì thi

- Đối với giáo viên: Atlat giúp giáo viên thực hiện đổi mới phương pháp giảng dạy, đánh giá, thực hiện dạy học theo phương pháp “ Lấy học sinh làm trung tâm”

dễ dàng hơn

Vì thế trong bài viết này tôi mong muốn được chia sẻ kinh nghiệm nho nhỏ về việc

sử dụng có hiệu quả Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học Địa lí kinh tế lớp 9

II Phạm vi, thời gian thực hiện đề tài:

1 Phạm vi đề tài:

Đề tài này đi sâu nghiên cứu phương pháp sử dụng Atlat địa lí Việt Nam trong dạy học địa lí kinh tế lớp 9

Trong chương trình địa lí 9 có nhiều nội dung và Atlat địa lí Việt Nam cũng có tới 30 trang với rất nhiều bản đồ, biểu đồ, bảng số liệu và tranh ảnh địa lí nhưng nội dung đề tài của cá nhân tôi có đề cập đến 1 số nội dung sau:

- Giới thiệu cho học sinh về Atlat Địa lí Việt Nam

- Hướng dẫn học sinh đọc, tìm hiểu các kí hiệu chung

- Phân tích các bản đồ trong Atlat để rút ra nhận xét về sự phân bố của các ngành kinh tế ở nước ta

- Phân tích các bản đồ, biểu đồ và số liệu để thấy được tình hình phát triển kinh tế của các ngành ở nước ta

- Phân tích các bản đồ, biểu đồ và bảng số liệu để rút ra những kiến thức về tình hình phát triển và phân bố các ngành kinh tế của các vùng kinh tế ở nước

ta

2 Thời gian thực hiện:

Năm học 2016-2017

PHẦN II QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

I Thực trạng tình hình qua khảo sát điều tra.

1 Khảo sát thực tế:

Hiện nay với sự tiến bộ của khoa học kĩ thuật, giáo viên địa lí có thể sử dụng nhiều thiết bị thông minh, hiện đại như máy vi tính, máy chiếu vật thể, mô hình, bản đồ… giúp cho việc giảng dạy đạt hiệu quả cao Do đó việc sử dụng Atlat chưa được ứng dụng và quan tâm rộng rãi đối với bậc học THCS

Tuy nhiên nếu ta chỉ sử dụng các lược đồ, hình ảnh … có trong nhà trường, sách giáo khoa và các thiết bị hỗ trợ dạy học hiện đại thì việc sử dụng đôi khi còn hạn chế hay cồng kềnh, khó di chuyển, khiến ra khỏi lớp học sinh sẽ không được tiếp cận đầy đủ với các tranh ảnh, bản đồ giáo khoa Nhưng nếu sử dụng Atlat trong dạy và học, giáo viên sẽ giúp cho các em có thể sử dụng một phương tiện học tập tối ưu, giá thành rẻ, khá đầy đủ, chi tiết các bản đồ, biểu đồ, hình ảnh, số liệu và đặc biệt có thể sử dụng trong mọi trường hợp kể cả trong phòng thi và nhỏ gọn có thể mang theo mọi lúc mọi nơi khi cần

Thực tế hiện nay, việc sử dụng Atlat trong dạy học Địa lí còn ít, nhiều giáo viên chưa nắm được vai trò quan trọng của việc sử dụng Atlat trong dạy học Địa lí nên chưa chú trọng dạy cho học sinh những kĩ năng khai thác, sử dụng Atlat Hay có giáo viên dạy nhưng lại chỉ hướng dẫn hời hợt, mang tính chất giới thiệu, yêu cầu học sinh về nhà xem, tự tìm hiểu Vì thế xảy ra tình trạng, nhiều học sinh không làm được bài khi bài thi có câu hỏi liên quan đến khai thác kiến thức trong bản đồ, biểu đồ, bảng số liệu của Atlat; hay có những em thì biết cách khai thác nhưng còn lúng túng trong khi nhận xét và trình bày các vấn đề có liên quan đến Atlat

Nhận thấy tầm quan trọng của vấn đề này nên tôi đã mạnh dạn lựa chọn đề tài “

Sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học địa lí kinh tế lớp 9” để nghiên

cứu và thực hiện trong quá trình giảng dạy

2 Số liệu điều tra trước khi thực hiện:

Như quá trình khảo sát thực tế mà tôi đã trình bày ở trên thì trước khi thực hiện

đề tài này học sinh khối 9 tại trường tôi rất ít em có kĩ năng thành thạo về sử dụng Atlat trong học tập Địa lí Kết quả khảo sát như sau:

Xếp loại

Điểm trung

II Những biện pháp thực hiện đề tài “ Sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học địa lí kinh tế lớp 9”

1 Giới thiệu cho học sinh về Atlat Địa lí Việt Nam:

Nội dung của Atlat Địa lí Việt Nam dự trên chương trình Địa lí Việt Nam cho học sinh lớp 8, lớp 9 và lướp 12 Toàn bộ nội dung Atlat Địa lí Việt Nam bao gồm

30 trang và trình bày các vấn đề Địa lí tự nhiên, kinh tế, xã hội Đi từ cái chung đến cái riêng Từ tự nhiên đến kinh tế- xã hội, từ toàn thể đến khu vực, bộ phận làm cho cấu trúc Atlat Địa lí trở nên chặt chẽ hơn Nội dung của Atlat Địa lí Việt Nam có thể chia làm 3 phần:

- Phần thứ nhất: Giới thiệu về các đơn vị hành chính của nước ta

- Phần thứ hai: Thể hiện các thành phần chủ yếu của tự nhiên ( địa hình, địa chất, khoáng sản, khí hậu, đất, thực vật, động vật) và 3 miền tự nhiên

- Phần thứ ba: Trình bày về dân cư, các ngành kinh tế, các vùng kinh tế và 3 vùng trọng điểm kinh tế

Việc giới thiệu cho học sinh hiểu rõ về Atlat Địa lí Việt Nam giúp các em nắm chắc được nội dung của Atlat Từ đó có phương pháp sử dụng đúng, hợp lí các trang Atlat phù hợp với từng yêu cầu khác nhau

2 Hướng dẫn học sinh đọc, tìm hiểu các kí hiệu chung:

Kí hiệu bản đồ trong các trang Atlat chính là các kí hiệu được thể hiện trong bản

đồ sách giáo khoa và bản đồ treo tường Vì vậy việc hướng dẫn học sinh ghi nhớ các kí hiệu này giúp cho học sinh khi tiếp xúc với các bản đồ SGK và treo tường không bị bỡ ngỡ, giúp học sinh có thể dễ dàng nhận diện các kí hiệu để biết cách đọc và phân tích bản đồ dễ dàng hơn Đồng thời muốn đọc được bản đồ thì học sinh phải thông qua hệ thống kí hiệu trên bản đồ để nhận biết, phân tích các kiến thức từ bản đồ Do vậy, học sinh phải nắm vững kí hiệu bản đồ, vị trí của đối tượng địa lí trên bản đồ Không nắm vững kí hiệu không thể đọc được bản đồ Các kí hiệu chung trong trang 2 Atlat Địa lí Việt Nam bao gồm:

- Các yếu tố tựu nhiên:

+ Các thang màu sắc khác nhau thể hiện sự phân tầng địa hình khác nhau

Ví dụ: .Trong bản đồ tự nhiên Việt Nam, màu sắc được sử dụng để thể hiện sự phân tầng độ cao địa hình như sau:

+ Các kí hiệu điểm, độ cao, đèo, hang động, sông, kênh đào, dòng biển nóng, lạnh, khoáng sản… thể hiện bằng các loại kí hiệu điểm, đường, diện tích và các dạng kí hiệu hình học, chữ, tượng hình

Ví dụ: Trong bản đồ Địa chất khoáng sản trang 8, các khoáng sản được thể hiện bằng các kí hiệu hình học, kí hiệu chữ như sau:

- Công nghiệp:

+ Trung tâm công nghiệp thể hiện bằng các vòng tròn có quy mô giá trị sản xuất công nghiệp lớn, nhỏ khác nhau

+ Kí hiệu các trung tâm công nghiệp khai khoáng và chế biến bằng các kí hiệu hình học khác nhau

+ Kí hiệu hình học với các màu sắc khác nhau thể hiện các ngành công nghiệp khác nhau

Ví dụ: Trang 8 Atlat- Các ngành công nghiệp trọng điểm có bản đồ Công nghiệp năng lượng thì các nhà máy điện được kí hiệu như sau:

Ngoài ra kích thước kí hiệu các nhà máy điện này còn to nhỏ khác nhau tùy thuộc vào công suất của các nhà máy đó

- Nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản:

+ Các vùng nông nghiệp thể hiện bằng các kí hiệu diện tích với các màu nền khác nhau

+ Kí hiệu các loại cây trồng, gia súc được thể hiện bằng các kí hiệu tượng hình với các màu sắc khác nhau

Ví dụ: Trong bản đồ nông nghiệp trang 19, diện tích trồng lúa so với diện tích trồng cây lương thực được thể hiện bằng các kí hiệu diện tích với các màu nền khác nhau

Sắt

Than đá

Crôm m

Apatit Uranium Bôxit

Nhiệt điện

Thủy điện

- Các kí hiệu khác:

+ Kí hiệu các cấp hành chính được thể hiện bằng các vòng tròn có kích thước khác nhau, thể hiện quy mô các trung tâm hành chính: Thủ đô, thành phố trực thuộc Trung ương, thành phố trực thuộc tỉnh; thị xã; điểm dân cư

+ Kí hiệu bằng đường thể hiện đường biên giới quốc gia, địa giới tỉnh, ranh giới miền, ranh giới vùng kinh tế, đường sắt, đường ô tô

+ Kí hiệu sân bay, bến cảng, cửa khẩu quốc tế, khu kinh tế cửa khẩu, khu kinh tế ven biển được thể hiện bằng kí hiệu tượng hình khác nhau

Ví dụ:

Hay một số chữ viết tắt:

BĐ: Bán đảo

CC: Cánh cung

CN: Cao nguyên

Như vậy việc sử dụng các kí hiệu chung trong Atlat có vai trò rất quan trọng, giúp cho giáo viên có thể dễ dàng hướng dẫn học sinh xác định được vị trí, đặc điểm, quy mô… của các đối tượng địa lí trên bản đồ Việc nắm vững các kí hiệu này cũng giúp cho học sinh khai thác bản đồ một cách hiệu quả phục vụ bài học

Ví dụ: Kí hiệu trung tâm công nghiệp:

Kí hiệu này vừa giúp học sinh xác định được vị trí các trung tâm công nghiệp, vừa cho biết giá trị sản xuất công nghiệp của các trung tâm này theo kích thước của kí hiệu

Địa giới tỉnh Ranh giới vùng kinh tế

Giá trị sản xuất công nghiệp- theo giá trị

thực tế năm 2007 (đơn vị: nghìn tỉ đồng)

Trên 120

Từ trên 40 đến 120

Từ 9 đến 40

Dưới 9

3 Hướng dẫn học sinh phân tích các bản đồ trong Atlat để rút ra nhận xét về

sự phân bố của các ngành kinh tế ở nước ta.

Từ việc nắm vững hệ thống kí hiệu và đọc được bản đồ, học sinh sẽ hiểu nội dung thể hiện của bản đồ, ý nghĩa của đối tượng địa lí trên bản đồ - là cơ sở để phân tích các nội dung, yêu cầu bài học Từ đó học sinh biết vận dụng các tri thức của bản đồ vào bài học cụ thể

Làm việc với các trang bản đồ của Atlat nói chung, giáo viên cần hướng dẫn học sinh xác định được:

- Vị trí địa lí, giới hạn lãnh thổ, vùng kinh tế, nêu đặc điểm của các đối tượng địa lí ( đất, khí hậu, khoáng sản, ngành nông nghiệp, giao thông vận tải, du lịch…)

- Trình bày được sự phân bố của các đối tượng địa lí như khoáng sản, trung tâm công nghiệp, mạng lưới giao thông đô thị, các cây trồng, vật nuôi…

- Giải thích sự phân bố các đối tượng địa lí, phân tích mối quan hệ giữa các đối tượng địa lí dân cư và kinh tế, như tự nhiên và kinh tế, kinh tế và kinh tế…

- Đánh giá các nguồn lực phát triển ngành hoặc vùng kinh tế

- Trình bày tiềm năng, hiện trạng và hướng phát triển của ngành, lãnh thổ

- Phân tích mối quan hệ giữa các ngành và các lãnh thổ kinh tế với nhau, so sánh các vùng kinh tế về các mặt…

- Trình bày tổng hợp các đặc điểm của 1 lãnh thổ…

Khi sử dụng Atlat để rút ra nhận xét về sự phân bố của các ngành kinh tế ở nước ta, giáo viên cần hướng dẫn để học sinh thấy rõ nội dung thể hiện của từng trang bản đồ, từ đó mới nhận xét được sự phân bố của các ngành kinh tế

Ví dụ: Khi phân tích bản đồ Nông nghiệp chung, giáo viên hướng dẫn học sinh

để thấy rõ nội dung thể hiện của trang bản đồ này bao gồm: các yếu tố về hiện trạng sử dụng đất, các vùng nông nghiệp, các cây trồng và vật nuôi chính… Trong đó muốn xác định sự phân bố các cây trồng, vật nuôi cần dựa vào các kí hiệu diện tích và kí hiệu tượng hình có trên bản đồ Các kí hiệu này được thể hiện trực quan bằng phương pháp vùng phân bố với các kí hiệu cây, con được khái quát hóa theo 7 vùng

Từ đó có thể xác định sự phân bố cây trồng ở nước ta như sau:

+ Chè và trâu là cây trồng, vật nuôi chủ yếu của vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ

+ Lợn và lúa là vật nuôi và cây trồng đặc trưng của Đồng bằng sông Hồng và Đồng bằng sông Cửu Long

+ Cà phê, cao su là cây trồng chính của Tây Nguyên

Hay với câu hỏi: Dựa vào Atlat Địa lí Việt Nam trang 19, em hãy nhận xét về tình hình phân bố lúa của nước ta?

Với câu hỏi này, học sinh cần đọc và phân tích bản đồ Lúa năm 2007 trong trang bản đồ Nông nghiệp chung Từ đó có thể đưa ra một số nhận xét sau:

- Lúa được trồng trên khắp cả nước ta nhưng phân bố không đều, được trồng tập trung ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long, Đồng bằng sông Hồng và một số tỉnh ven biển miền Trung

- Những tỉnh có diện tích trồng lúa so với trồng cây lương thực chiếm trên 90% bao gồm: Tất cả các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long; một số tỉnh ở Đồng bằng sông Hồng: Bắc Ninh, Hải Dương, Hưng Yên, Hải Phòng, Hà Nam, Nam Định; một số tỉnh ở Đông Nam Bộ: Tây Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh

- Các tỉnh trọng điểm lúa ( có diện tích và sản lượng lúa lớn): Phần lớn tập trung ở Đồng bằng sông Cửu Long: An Giang, Kiên Giang, Đồng Tháp, cần Thơ, Sóc Trăng, Long An, Tiền Giang

Như vậy, nếu học sinh biết cách đọc, hiểu và sử dụng bản đồ các em có thể

dễ dàng khai thác kiến thức từ bản đồ để trình bày về tình hình phân bố một ngành sản xuất nào đó mà không cần phải ghi nhớ máy móc kiến thức Việc này giúp cho môn học trở nên nhẹ nhàng, các em có hứng thú, từ đó thêm yêu thích việc học Địa lí

4 Hướng dẫn học sinh phân tích các bản đồ, biểu đồ và số liệu để thấy được tình hình phát triển kinh tế của các ngành ở nước ta.

Cùng với bản đồ thì Atlat Địa lí Việt Nam còn có nhiều biểu đồ thể hiện các đối tượng địa lí tự nhiên hoặc địa lí kinh tế- xã hội Có biểu đồ được đặt trong bản đồ, có biểu đồ độc lập ngoài bản đồ Các biểu đồ cùng với số liệu chính là một nội dung quan trọng bổ sung các kiến thức về định lượng cho bản đồ mà nhiều khi chỉ bản đồ thì không thể hiện hết được

Do đó khi giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích biểu đồ thực chất là phân tích các số liệu trên biểu đồ

- Khi phân tích biểu đồ và bảng số liệu học sinh cần chú ý đến tên biểu đồ và bảng số liệu, đơn vị tính, yêu cầu cụ thể của bài tập, hiểu rõ các tiêu chí cần nhận xét

- Trong một số trường hợp cần phải xử lí số liệu trước khi nhận xét

Ví dụ: Trong biểu đồ sản lượng thủy sản cả nước qua các năm( trang 20), học sinh không những phải nhận xét sự phát triển sản lượng thủy sản về sự thay đổi quy mô mà còn phải thấy rõ sự chuyển dịch về cơ cấu của thủy sản nuôi